КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
У.Уролніч Раніца Гарьші. 2001. УРбНАВЫЯ КІСЛбТЫ, арганічныя аднаасноўныя к-ты, вытворныя мона-цукрыдаў, у якіх першасная спіртавая група акіслена да карбаксільнай. Увахо-дзяць у састаў біяпалімераў расл. і жы-вёльнага паходжання: гепарыну, геміцэ-люлоз, камедзей, гіялуронавай к-ты. Найб. важныя У.к. -— D-глюкуронавая, D-галактуронавая, D-мануронавая к-ты. Цвёрдыя аморфныя або крышт. рэчывы, добра раствараюцца ў вадзе. D-глюкуронавая і L-ідуронавая к-ты — кампаненты гепары-ну. Пры полікандэнсацыі D-галактуронавай к-ты і яе вытворных утвараюцца пекцінавыя рэчывы фруктаў, ягад. У некат. жывёл і рас-лін з D-глюкуронавай к-ты сінтэзуецца ас-карбінавая к-та. Удзельнічаюць у абясшко-джванні таксічных рэчываў. І.М.Семяненя. УРОНЧАНКА Міхаіл Паўлавіч (1801 ці 1802, г.п. Копысь Аршанскага р-на Ві-цебскай вобл. — 26.10.1'855), расійскі ваен. геадэзіст, географ, перакладчык. Ген.-маёр (1848). Скончыў Магілёўскую гімназію (1819), Маскоўскую школу ка-лонаважатых (1822). Вучыўся ў Маскоў-скім ун-це. Вывучаў астраномію ў Дэрпц-кім (Тартускім) ун-це (1824—28). У 1823—24 рабіў тапаграфічныя здымкі ў Віленскай губ. У Вільні пазнаёміўся з А.Міцкевічам. У 1828—33 рабіў тапа-ірафічныя здымкі ў Малдове, Валахіі, Балгарыі. У 1834—36 працаваў у Тур-цыі. Вынікам яго падарожжа па М. Азіі стала даследаванне «Агляд Малой Азіі ў сучасным яе стане» (ч. 1—2, 1838—40). У 1837—41 чл. камісіі па кіраванні За-каўказскім краем. 3 1843 у запасе, пра-цаваў у Мін-ве нар. асветы. У 1848 вяр-нуўся на вайск. службу ў Генштаб. Да 1854 узначальваў трыянгуляцыйныя ра-боты. Займаўся перакладамі на рус. мо-ву, асобнымі выданнямі ў яго перакла-дзе выйшлі паэма «Манфрэд» Дж.Бай-рана, «Гамлет» У.Шэкспіра (абедзве 1828), пераклаў «Фауст» І.В.Гётэ (1844), асобныя творы Міцкевіча. Літ.: Ш о с т ь н н Н.А М.П.Вронченко — военный геодезнст н географ. М., 1956. А.М.Карлюкевіч. УРОЧНІК (Carlina), род кветкавых рас-лін сям. складанакветных. Больш за 20 відаў. Пашыраны пераважна ў Еўропе. На Беларусі 4 віды У.: бессцябловы (С. acaulis), Біберштэйна (С. biebeisteinii), урочышча 253 звычайны (С. vulgaris, нар. назва дзя-доўнік) і сярэдні (С. intermedia). Трап-ляюцца на ўзлесках, сухадольных лугах, схілах. Двух- і шматгадовыя травяністыя расліны і кусты. Лісце чаргаванае, калючазубчастае, знізу апушанае. Кветкавыя кошыкі буйныя, паўшарападобныя, адзіночныя або ў шчыгка-падобным суквецці. Плод — сямянка. Лек., дэкар. расліны. Урочнік: 1 — Біберштэйна; 2 — звычайны. УРОЧНЫЯ ГАДЫ. у Расіі канца 16 — сярэдзіны 17 ст. тэрміны, у якія паме-йічыкі маглі ўзбуджаць перад дзяржавай іскі пра вышук і вяртанне ім збеглых прыгонных сялян. Уведзены ў 1590-я г. пасля спынення дзеяння Юр 'ева дня і ўвядзення запаветных гадоў. У 1597 ус-таноўлены 5-гадовы тэрмін «У.г.», у 1607 — 15-гадовы (фактычна не дзейні-чаў з прычыны «Смуты»), Пры цару Міхаіле Фёдаравічу [1613—45] спачатку дзейнічаў 5-гадовы тэрмін вышуку, з 1639 — 9-гадовы, з 1642 — 10-гадовы. Саборнае ўлажэнне 1649 зрабіла вышук збеглых сялян бестэрміновым. УРОЧЫШЧА, 1) у шырокім разумен-ні — любая частка мясцовасці, адмет-ная нейкімі прыроднымі асаблівасцямі ад наваколля (лясное У., западзіна, ма-рэнны ўзгорак і інш ). 2) У геамарфало-гіі і ландшафтазнаўстве — прыродны тэр. комплекс, адна з ніжэйшых адзінак фізіка-геаграфічнага раянавання, састаў-ная ч. ландшафту геаграфічнага. Скла-даецца з генетычна, дынамічна і тэры-тарыяльна злучаных фацый. Mae выпу-клую або ўвагнутую форму мезарэльефу. У залежнасці ад харакгару пашырэння плошчы і ролі ў ландшафце вылучаюць У. асн. (дамінантныя і субдамінатныя) і другарадныя. На Беларусі вылучаюць У. марэнных або камавьіх узгоркаў, яроў, лагчын, карставых западзін з ад-паведнымі глебамі і расліннасцю. УРОЧЫШЧА ГАЙ, месца масавай за-губы ням. фашыстамі ў Вял. Айч. вайну вязняў з Чэхаславакіі ва ўрочышчы Гай на ўскраіне г. Баранавічы Брэсцкай 254 урсулінкі вобл. летам — у пач. восені 1942. 3 чэрв. 1942 фашысты прывозілі вязняў на чыг. ст. Баранавічы і на машынах за-возілі ва ўрочышча, дзе расстрэльвалі і труцілі ў душагубках; забітых скідалі ў 2 вял. равы. Загублена 3 тыс. грамадзян Чэхаславакіі, у т.л. 1 тыс. яўрэяў з гета Тэрэзіенштата. У 1971—72 на ўшана-ванне памяці ахвяр генацыду створаны мемар. комплекс «Урочышча Гай» (скулытг. М.Альтшулер, арх. А.Макараў, А.Марэніч, М.Мілавідаў), які складаец-ца з гал. манумента (2 пілоны з бронза-вым звонам і барэльефам мноства рук, сціснутых у гневе і адчаі), 2 брацкіх Mark, аб’яднаных бетоннай плітой-эша-фотам з надпісам-прысвячэннем, і сця-ны з 3 тыс. камянёў. Літ.: Свод памягннков мсторнн н культуры Белорусснн: Брестская обл. Мн., 1990. С. 85. Да арт. Урочышча Гай. Галоўны манумент. 3 Рабочы орган (бар) урубавай машыны: 1 — двухразцовы кулак; 2 — накіравальная рама для рэжучага ланцуга 4 ; 3 — вядучая зорач-ка; 5 — разец. УРСУЛІНКІ. манашкі жаночага ката-ліцкага ордэна, засн. ў Італіі ў 1535 і названага ў імя святой пакутніцы Урсу-лы, якая лічыцца заступніцай навуч. ус-таноў. Займаюцца выхаваннем дзяўчат і працуюць у шпіталях. Ордэн мае свае арг-цыі ў многіх краінах Зах. Еўропы і Амерыкі. У канцы 18 ст. ў перыяд Вял. франц. рэвалюцыі ордэн быў закрыты ў Францыі, адноўлены Напалеонам I. УРЎБАВАЯ МАШЫНА. горная машы-на для праразання ўруба (шчыліны ў масіве забоя) пры падземнай распрацоў-цы радовішчаў вугалю, калійнай солі і інш. Уруб забяспечвае эфектыўную вы-емку пласта і падтрыманне даху ў лаве. Рабочы орган У.м. — папярочны плоскі бар, які складаецца з рэжучага ланцуга, што рухаецца ў накіравальнай раме. Для атрыман-ня ўрубаў на рознай вышыні сценак штрэкаў, у глебе і ў даху вырабатак існуюць універ-сальныя Ў.м. на колава-рэйкавым, гусеніч-ным або пнеўма-колавым хаду (пашыраны на калійных рудніках для нарэзкі кампенсацый-ных шчылін пры ахове горных вырабатак). Прататып У.м. створаны ў Вялікабрытаніі ў 1761. П.Я.Антонаў, БА.Багатаў. УРЎБЕЛЬ Міхаіл Аляксандравіч (17.3.1856, г. Омск, Расія — 14.4.1910), рускі мастак. Акад. Пецярбургскай AM (1905). Вучыўся ў Пецярбургскай AM (1880—84). Наведаў многія краіны Зах. Еўропы. 3 1884 у Кіеве, ствараў абразы, размалёўваў Кірылаўскую царкву і інш. 3 1889 у Маскве. Пошукі высокага ма-нум. стылю і нац. формы ў мастацтве, прытрымліванне арнаментальных рыт-мічна-складаных вырашэнняў, харак-тэрных для мадэрна, выявіліся ў рабо-тах: трыпціх «Раніца» (1887), «Фаусг» (1896), эскізы да маёлікавай скулыту-ры. У творах пач. 1890-х г. узмацні. іся рысы сімвалізму: маст. манера вылу а-лася рэзкім ломкім штрыхом, сумя-шчэннем некалькіх планаў у выяўленні прадмета, падзелам аб’ёму на грані і плоскасці, мазаічным мазком, эмац. ко-леравымі спалучэннямі. Звяртаўся да вечных тэм і матываў, праблем чалаве-чага быцця, маральна-філас. пытанняў пра дабро і зло, а таксама рамантыкі сярэдпевякоўя і Адраджэння, ант. міфа-логіі і рус. фальклору («Пан», 1899; «Царэўна-лебедзь», 1900). Найб. яскра-ва яго светапогляд увасобіўся ў карцінах «Дэман» (1890), «Дэман зрынуты» (1902). У Абрамцаўскім маст. гуртку С.Мамантава У. выконваў пано і стан-ковыя творы («Венецыя», 1893; «Іспа-нія», 1894), афармляў спектаклі, пера-важна оперы М.Рымскага-Корсакава, ствараў эскізы арх. дэталей і маёлікавай скульптуры («Мізгір», «Купава», 1899— 1900), ілюстрацыі да твораў М.Лерман-тава, партрэты. У апошні перыяд жыц-ця творчасць набыла характар трагічнай споведзі, ёй уласцівы драматызм света-ўспрымання, экспрэсія форм, часам з рысамі хваравітага надлому. Лепшыя графічныя партрэты вызначаюцца вос-трай пранікнёнасцю харакгарыстык і канструкцыйнай выразнасцю пабудовы форм: Ф.Усольцава (1904), «Пасля кан-цэрта. Партрэт Н.І.Забелы-Урубель» (1905), В.Я.Брусава (1906). Літ:. Коган Д.З. М.А.Врубель. М., 1980; Суздалев П.К. Врубель. Музыка. Театр. М., 1983, 1.Л.Чэбан. М.Урубель. Царэўна-лебедзь. 1900. УРУБЛЁЎСКІ (Wroblewski) Валерый Антоній (27.12.1836, г.п. Жалудок Шчу-чынскага р-на Гродзенскай вобл. — 5.8.1908), адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—64 на Беларусі, дзеяч міжнар. рэв. руху. Скончыў Віленскі дваранскі ін-т (1853), Пецярбургскі лясны ін-т (1857). У студэнцкія гады завязаў сувязі з К.Каліноўскім і інш. рэв. дзеячамі. 3 1857 пам. загадчыка, потым заг. лясной школы ў мяст. Саколка Гродзенскай губ. У 1861—63 удзельнічаў у стварэнні рэв. арг-цыі ў Гродне, памагаў Каліноў-скаму выпускаць і распаўсюджваць газ. «Мужыцкая праўда». У час паўстання 1863—64 актыўны дзеяч «чырвоных», быў нач. штаба паўстанцаў, са жн. 1863 камандуючы паўстанцкімі ўзбр. сіламі уругвай 255 Гродзенскай губ., потым — Люблінска-га і Падляшскага ваяв. У баі 7.1.1864 цяжка паранены, эмігрыраваў у Фран-цыю. Кіраваў дэмакр. арг-цыямі польск. эміграцыі. У 1871 у званні гене-рала камандаваў паўд. фронтам Парыж-скай камуны. Пасля яе паражэння за-вочна прыгавораны да пакарання смер-цю. Каб пазбегнуць расправы, эмігры-раваў у Лондан, дзе пасябраваў з К.Марксам і Ф.Энгельсам. 3 восені В.АУрублеўскі. 1871 чл. Ген. савета 1-га Інтэрнацыяна-ла як сакратар-карэспандэнт для Поль-шчы. У 1878 нелегальна прыязджаў у Расію для знаёмства з народніцкім рэв. рухам. Пасля амністыі камунараў (1880) вярнуўся ў Францыю ў 1885. Пахаваны каля сцяны Камунараў на могілках Пер-Лашэз у Парыжы. Літ:. Абрамавнчюс В.Е.,Дьяков В.А. Валернй Врублевскнй. М., 1968; К і с я -л ё ў Г.В. Паплечнік Каліноўскага. Мн., 1976. Г.В.Кісялёў УРУБЛЕЎСКІ (Wroblewski) Зыгмунт Фларэнты (28.10.1845, г. Гродна— 16.4.1888), польскі фізік. Чл. Польскай АН (1880). Брат ЭА. Урублеўскага. Вучыўся ў Кіеўскім ун-це. За ўдзел у паўстанні 1863—64 сасланы ў Сібір (да 1869). 3 1882 праф. Кракаўскага ун-та. Навук. працы па малекулярнай фізіцы і тэрма-дынаміцы, дыфузіі і звадкаванні газаў. Атрымаў вадкі кісларод (1833; разам з К.Аіьшэўскім), вызначыў крытычныя т-ры вадароду, кіслароду, азоту і дыак-сіду вугляроду. Мемарыяльная дошка ў Гродзенскім фарным (б. езуіцкім) касцёле. Літ:. Фнзнка ннзкнх температур: Пер с англ. М., 1959; Мендельсон К. На путн к абсолютному нулю: Пер с англ. М., 1971; Гапоненка В. Жыгімонт (Зыгмунт) Фля-рэнт Урублеўскі // Славугыя імёны бацькаў-шчьшы. Мн., 2000. Вып. 1. А.І.Болсун. УРУБЛЕЎСКІ Тадэвуш (8.11.1858, Вільня — 3.7.1925), адвакат, публіцыст, грамадскі дзеяч-краёвец. Вучыўся ў Пе-цярбургскай медыка-хірург. акадэміі, Варшаўскім ун-це, скончыў Пецярбург-скі ун-т (1886). За прыналежнасць да польскай рэв. арг-цыі «Пралетарыят» у 1880 арыштаваны і на 2 гады сасланы ў Сібір. 3 1886 працаваў адвакатам у Пе-цярбургу, Вільні, юрысконсультам ва ўправе ГІалескіх чыгунак. У час рэвалю-цыі 1905—07 выступаў абаронцам на судовых працэсах над удзельнікамі рэв. падзей, у т.л. матросамі з браняносца «Пацёмкін», крэйсера «Ачакаў» на чале з лейтэнантам П.П.Шмітам, пазней —