КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
гер, І.Вітале, М.Біянчы, Х.Медына Ві-даль, У.Хіярдана і інш. Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыў-на-прыкладное мастацтва. Ад кулыуры індзейцаў чаруа захаваліся антрапаморф-ныя і зааморфныя камяні, звонапа-добныя керамічныя пасудзіны. У пасту-хоў-гауча бытавалі своеасаблівыя скура-ныя і сярэбраныя вырабы. У пач. 16 — пач. 19 ст. тут узводзілі магугныя ваен. фарпосты, умацаваныя храмы з бароч-ным і класіцыстычным дэкорам. 3 18 ст. развіваліся гарады з рэгулярнай за-будовай і дамамі з унутр. дворыкамі-па-тыо. У 19 ст. пераважалі аднастайныя невысокія дамы еўрап. тыпу, часцей у духу эклектыкі, у пач. 20 ст. — у стьыі мадэрн. У 1930-я г. арх. Х.Віламаха пак-лаў пачатак сучаснай архітэктуры, зас-наванай на кантрасце прысадзістых і верт. аб’ёмаў, вял. гладкіх плоскасцей з дробнымі формамі сонцаахоўных пры-стасаванняў, на спалучэнні арх. форм з навакольным пейзажам. У 2-й пал. 20 ст. будавалі пасёлкі з комплексамі гра-мадска-быт. абслугоўвання, малапавяр-ховыя індывід. жытлы, адметныя сінтэ-зам мастантваў, і шматпавярховыя дамы з лёгкімі і выразнымі сілуэтамі. Фармі-раванне нац. школы жы'вапісу звязана з творчасцю Х.М.Бланеса (2-я пал. 19 ст.), які ў гіст. карцінах і сцэнах з нар. жыцця ствараў паэт. нар. вобразы. У канцы 19 — пач. 20 ст. рэаліст. жыва-піс У. ўзбагачаўся волытам еўрап. школ (пейзажы П.Бланеса Віяле, П.Фігары, партрэты К.Ф.Саэса, гіст. карціны Да арт. Уругвай. У дэнтры Мантэвідэо. К.М.Эрэры). Пачатак скулыгг. школе паклаў Х.М.Ферары, які спалучаў ра-мант. пафас з рэаліст. вобразамі. У ма-нум. скульптуры і партрэтах А.Пены, Х.Бельёні, Б.Мічэлены выкарыстаны вопыт еўрап. скульптуры пач. 20 ст. Жывапісцы Р.Перэс Барадас і Х.Кунео Перынеці прыўнеслі ў мастацтва прын-цыпы кубізму, футурызму, экспрэсія-нізму; прадстаўнік абстрактнага мастац-тва — Х.Торэс Гарсія і інш. Сярод жы-вапісцаў і графікаў 1930-х г. Л.Масей, Н.Бердыя і інш. У 1950-я г. прагрэс. мастакі аб’яднаны ў Клубе гравюры (Л.Гансалес і інш.). Вылучаецца твор-часць скулыгг. А .Гансалеса. Сучаснае мастацгва канцэнтруецца ў Мантэвідэо, набывае ўсё большую самасвядомасць (маст. Г.Ласарыні, С.Пішаса, Э.Фер- нандэс і інш.). У 1914 створана т-ва ар-хітэктараў У. У 1957 засн. Нац. школа прыгожых мастацтваў пры ун-це. Літ.. Мамонтов С.П. йспаноязычная лнтература стран Латннской Амерлкн XX в. 2 нзд. М., 1983; П о л е в о й В.М. йскусство стран Латннской Амернкм. М., 1967. * І.І.Пірожнік (прырода, насельніцгва, гаспа-дарка), Н.Р.Кошалева (гісторыя), Я.Ф.Шуней ка (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва). УРУГВАЙ (Uruguay), рака ў Паўд. Аме-рыцы, вярхоўі ў Бразіліі, у сярэднім і ніжнім цячэнні служыць мяжой паміж Бразіліяй, Аргенцінай і Уругваем. Утва-раецца ад сутокаў рэк Каноас і Пело тас, якія пачынаюцца на зах. схілах хр. Сера-ду-Мар. Даўж. (ад вытоку р 11е-лотас) 2200 км, пл. бас. 307 тыс. км2. Верхняе і сярэдняе цячэ'нне па Бра-зільскім пласкагор’і. Парожыстая, шмат вадаспадаў. Упадае ў Атлантычны ак., угварае аіульнае з р. Парана вусце — эстуарый Ла-Плата. Гал. прытокі: Ібі-куі, Рыо-Негра (злева) Паводкі вясной і восенню. Сярэдні гадавы расход вады 5500 м3/с. ГЭС Салыа-Грандэ. Судна-ходная для марскіх суднаў да г. Пайсан-ду, для рачных — да вадаспадаў Сальта і Канкордыя. Гал. парты: Канкордыя (Аргенціна), Сальта, Пайсанду, Фрай-Бентас (Уругвай). УРУГВАЙЦЫ, народ, асн. насельніц-тва Уругвая (2,7 млн. чал.). Агульная колькасць 2,83 мДн. чал. (1992). Жы-вуць таксама ў інш. краінах Лац. Аме-рыкі, у Іспаніі, ЗША, Аўстраліі. Гаво-раць на іспанскай мове. Вернікі пера-важна католікі, ёсць пратэстанты. УРУК, старажытны горад-дзяржава ў Шумеры (шумерскае У н у г, біблейскас Э р э х, грэч. Архоя), на яго месцы сучасны пасёлак Варка (за 65 км на ПнЗ ад г. Насірыя ў Іраку). У 28—27 сг да н.э. пад гегемоніяй У. аб’яднаны га-рады-дзяржавы Паўд. Двухрэчча. У 24 ст. да н.э. пры цару Лугальзагісі У. -сталіца Шумера. У 24 ст. да н.э. завая ваны Сарганам Старажьггным і ўвайшоў у склад яго дзяржавы. У канцы 22 ст. да н.э. яго цар Утухегаль стварыў у Двух-рэччы аб’яднанае «царства Шумера і Акада». У. заставаўся важным горадам да канца 1-га тыс. да н.э. У 8—2 ст. да н.э. — аўтаномны храмавы горад у складзе вавілонскага, потым ахеменід-скага і селеўкідскага царстваў. У 3 ст. н.э. разбураны Сасанідамі. 3 пач. 20 ст. вядуцца сістэматычныя раскопкі. УРУМЧЫ (кіт. Д ы х у а), горад на ПнЗ Кітая, у аазісе даліны р. Урумчы. Адм., эканам. і кулы. цэнтр Сіньцзян-Уйгур-скага аўт. р-на. Каля 1150 тыс. ж. (2000). Трансп. вузел. Прам-сць; чорная і каляровая металургія, вуглездабыўная, хім., цэм., маш.-буд., лёгкая. Ун-т. УРУСЕЎСКІ Сяргей Паўлавіч (23.12.1908, С.-Пецярбург — 12.11.1974), расійскі кі-нааператар і рэжысёр. Засл. дз. маст. Расіі (1951). Скончыў Ленінградскі ін-т выяўл. мастацтваў (1935). У кіно з 1935, з 1950 на урыцкае 257 кінастудыі «Масфільм». Працаваў з рэжы-сёрамі У.Пудоўкіным, Ю.Райзманам, Р.Чухраем, М.Калатозавым і інш. Зняў фільмы: «Як пасварыліся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравічам» (1941), «Сельская настаўніца» (1947), «Кавалер Залатой Зоркі» (1951), «Вяртанне Васіля Бортнікава» (1953), «Сорак першы» (1956), «Ляцяць жураўлі» (1957, Гран-пры на 11-м Міжнар. кінафестывалі ў Канах), «Неадпраўленае пісьмо» (1960), «Я — Куба» (1964). Для яго работ ха-рактэрны жывапісная тракгоўка вобра-заў, асваенне новых сродкаў кампазіцыі і колеру, стварэнне псіхалагічна завос-траных зрокавых вобразаў, паэт. таналь-насць. Паставіў фільмы: «Бег інаходца» (1970; і аператар), «Спявай песню, па-эт!» (1973; і аператар, і сааўт. сцэна-рыя). Дзярж. прэміі СССР 1948, 1952. Л.В.Календа. ЎРФА (Urfa), горад на ПдУ Турцыі. Адм. ц. аднайм. іля. Каля 250 тыс. ж. (2000). Вузел аўтадарог. Аэрапорт. Гандл. цэнтр с.-г. раёна (пшаніца, воў-на). Прам-сць: харч., тьгтунёвая,' гума-вая. Рэшткі крэпасці крыжаносцаў, мя-чэць 17 ст. Узнік на караванным шляху і ў старажыт-насці быў вядомы пад арамейскай назвай Ур-гаі, Ургоі. У пач. 3 ст. да н.э. заваяваны і раз-бураны Селеўкам I Нікатарам, пазней ён па-сяліў тут сірыйскіх салдат і назваў горад Эдэ-са. Каля 136 да н.э. — 216 н.э. сталіца прав. Асраэна пад панаваннем мясц. сірыйска-араб. дынастыі, падпарадкаванай Рыму. 3 216 рым. калонія і гал. крэпасць на ўсх. мяжы Рым. імперыі. У 260 тут перс. цар Шапур I разбіў войскі і ўзяў у палон рым. імператара Ва-лерыяна. Цэнтр ранняга хрысціянства (з 2 ст.), звязаны з імем апостала Фамы; інтэлекіуаль-ны цэнтр хрысц. тэалагічнай думкі; месца дзейнасці хрысц. гностыка Бардэсана з Эдэ-сы і яго вучняў (3—4 ст.), Яфрэма Сірына. Каля 640 горад захоплены арабамі (гл. Араб-скія заваяванні), пазней вернуты Візантыі. У час 1-га крыжовага паходу заваяваны Гот-фрыдам Бульёнскім, у 1098—1144 цэнтр графства Эдэса, падларадкаванага Іерусалім-скаму каралеўству. У 1144 захоплены турка-мі-сельджукамі, зруйнаваны (адбылася маса-вая разня жыхароў), што стала падставай 2-га крыжовага паходу. У 1637 далучаны да Ас-манскай імперыі, атрымаў назву У. У 1893— 94 тут адбыліся пагромы арм. насельніцтва. Н.К.Мазоўка (гісторыя). УРЫДЗІН урацылрыбазід, нук-леазід, які мае ў сабе ў якасці асновы урацыл. Уваходзіць у рыбануклеінавыя кіслоты жывых арганізмаў. УРЫЦКАЕ, вёска ў Гомельскім р-не, на скрыжаванні аўгадарог Гомель— Жлобш і Уваравічы—Прыбар. Да 1929 наз. Ваўковіцкі Крупец. Цэнтр сельса-вета і калгаса. За 13 км на 3 ад Гомеля, 8 км ад чыг. ст. Прыбар. 2697 ж., 826 двароў (2002). Сярэдняя і муз. школы, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбула-торыя, аптэка, аддз. сувязі. Царква св. Багародзіцы. Помнік землякам, якія за-гінулі ў Вял. Айч. вайну. 9. Бел. Эн. Т. 16. 258 урэаза УРЭАЗА, фермент класа гідралаз, які каталізуе гідралітычнае расшчапленне мачавіны да вуглякіслага газу і аміяку. Удзельнічае ў абмене пурынаў у некат. відаў жывёл. УРЭМІЯ (ад грэч. uron мача + haima кроў), паталагічны стан аўтаінтаксіка-цыі арганізма азоцістымі прадуктамі аб-мену рэчываў; асн. праява вострай і хранічнай нырачнай недастатковасці. Абумоўлена парушэннем функцыі ны-рак. Суправаджаецца абменнымі і гар-манальнымі парушэннямі, дыстрафіяй тканак і дысфункцыяй усіх органаў і сістэм. Прычыны У.: траўмы са значнай стратай крыві, камяні нырак і мочавы-дзяляльных шляхоў, пухліны і інш. Прыкметы: слабасць, моцны сверб ску-ры, адутлаватасць твару, моташнасць і інш. Лячэнне залежыць ад прычын і ступені расстройстваў інш. органаў і сістэм (дыета, карэкцыя водна-салявой і кіслотна-шчолачнай раўнавагі і інш.); пры неабходнасці — гемадыяліз, пера-садка ныркі. А.У.Строцкі УРЭНГОЙСКАЕ РАДОВІШЧА. нафта-газакандэнсатнае радовішча ў Расіі, на Пн Цюменскай вобл. Уваходзіць у За-ходне-Сібірскую нафтагазаносную пра-вінцыю. Адкрыта ў 1966, распрацоўваец-ца з 1968. Паклады на глыб. 1,1—3,1 км. Пачатковыя запасы больш за 5 трлн. м3. Газ метанавы. Цэнтр — г. Но-вы Урэнгой. Газаправод Урзнгой—Па-мары—Ужгарад—Зах. Еўропа. УРЭТАНАВЫЯ ЭЛАСТАМЕРЫ, по ліурэтанавыя эластамеры, палімерныя матэрыялы на аснове полі-урэтанаў, якія захоўваюць высокаэлас-тычныя ўласцівасці ва ўсім дыяпазоне т-р іх эксплуатацыі. Вызначаюцца вы-ключна высокай зносаўстойлівасцю. масла-, бенза-, атмасфера- і радыяцый-наўстойлівыя, газанепранікальныя; тэм-пературны дыяпазон эксплуатацыі ад -40 да 140 °C. Атрымліваюць узаемадзеяннем ды- і полііза-цыянатаў (гл. Ізацыянаты) з бі- і поліфунк-цыян. алігаэфірамі, што маюць канцавыя гід-раксільныя групы (напр., узаемадзеяннем та-луілендыізацыянату з дыэтыленглікольадыпі-натам). Выкарыстоўваюць для вырабу абцасаў і надэшваў для абугку, масіўных шын. дэта-лей горна-абагачальнага абсталянання, штуч-най скуры, ушчыльняльнікаў і інш. Літ.: Гл. да арт. Каўчукі сінтэтычныя. А.І.Валожын. УРЭТРЫТ, запаленне мочаспускальна-га канала (урэтры). Асн. ўзбуджальнікі: стафілакокі, кішэчная палачка, ганако-кі, трыхаманады і інш. Адрозніваюць інфекц. неспецыфічныя (бактэрыяльныя, вірусныя, мікатычныя, хла-мідыйныя, урэаплазменныя і інш.) і спецы-фічныя (ганарэйныя, трыхаманадныя і інш.); неінфекц. (траўматычныя, алергічныя, абмен-ныя і інш ). Бывае востры і хранічны; у за-лежнасці ад пашыранасці па мочаспускаль-ным канале — пярэдні, задні, татальны. Прыкметы: боль, смыленне, сверб, выдзялен-