КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
УСУРЫЙСКІ КРАЙ. традыцыйная назва Пд Далёкага Усходу Расіі. Уклю-чае паўд. частку хр. Сіхатэ-Алінь, Пры- ханкайскую нізіну і хрыбты, што пры-лягаюць да яе на 3. УСХОД, жылы раён ва ўсх. частцы Мінска. Забудоўваецца з 1966. Арх. В.Анікін, П.Воўчак, Л.Гафо, Г.Горына, А.Гуль, Я.Дзятлаў, І.Жураўлёў, І.ГІапо-ва, А.Сап’янік, Г.Сысоеў і інш. Абме-жаваны Скарыны праспектам, вуліца.мі Каліноўекага, Кедышкі, Славінскага, участкам Сляпянскага водна-паркавага паўкальца. Разлічаны на 17 тыс. жыха-роў. Уключае 2 мікрараёны: Усход 1 і Усход 2. Арх.-планіровачная структура раёна абумоўлена яго размяшчэннем на ўездзе ў горад з У. Цэнтр ансамбля зна-ходзіцца ў мікрараёне У. 1, складаецца з 4 груп спараных 14—16-павярховых буйнапанэльных жылых дамоў, тарцы якіх упрыгожаны мазаічнымі пано «Мінск — горад-воін», «Мінск — го-рад-будаўнік», «Мінск — горад навукі», «Мінск — горад культуры» (маст. А.Кі-шчанка). У спалучэнні з працяглымі 9-павярховымі жылымі дамамі з прыбуда-ванымі 2-павярховымі ўстановамі культ.-быт. прызначэння яны ствара-юць пластычна развітую дынамічную структуру, запамінальны сілуэт усяго ансамбля. Вышынная дамінанта раё-на — комплекс 16-, 18-, 20-павярховых жылых дамоў (арх. А.Белаконь, Н.Гра-чова, Сысоеў, Папова) па вул. Каліноў-скага. У агульную арх.-прасторавую кампазіцыю мікрараёнаў арганічна ўва-ходзіць траса Сляпянскай воднай сістэ-мы. Яе развітая водная акваторыя з фантанам, набярэжнымі, шматступень-чатым каскадам, падпорнымі сценкамі з’яўляецца асн. кампазіцыйным акцэн-там прасторавай арганізацыі жылога раё-на і гал. магістралі горада — праспекта Скарыны. У забудове раёна вылуча-юцца будынак эксперым. сярэдняй школы № 137 з плавальным басейнам, які мае рассоўны дах (1978, арх. Э.Гальдштэйн, А.Сабалеўскі, А.Луком-ская, Я.Дворак), гандл.-грамадскія цэнтры «Всрас» і «Усход 1», комшіекс спарг. т-ва «Працоўныя рэзервы». АД.Воінаў. «УСХОД», 1) серыя сав. аднамесных касм. караблёў (КК) для палётаў па ка-ляземнай арбіце. Прызначаліся для вы-вучэння ўздзеяння ўмоў арбітальнага палёту на арганізм чалавека, праверкі Жылы раён у Мінску Усход УСХОДНЕ 273 «Усход». a — касмічны харабель: 1 — спус-кальны апарат; 2 — прыборны адсек; 3 апошняя ступень ракеты-носьбіта; б — 3-сту-пеньчатая ракета-носьбіт. прынцыпаў пабудовы КК, адпрацоўкі іх канструкцый і сістэм. Створаны пад кі-раўнштвам С.П.Каралё'ва. КК «У.» складаліся са сферычнага спус-кальнага апарата, які адначасова з’яўляўся кабінай касманаўга, і прыборнага адсека з бартавой апаратурай і тармазной рухальнай устаноўкай. Маса да 4,73 т; макс. дасягнутая працягласць пілатуемага палёту 5 сут. Пасля выпрабавальных (беспілотных) палётаў выве-дзены на арбіту ШСЗ 6 пілатуемых КК «У.» (1961—63). Упершыню ажыццёўлены палёты: чалавека ў космас (ЮАГагарын, 1961), гру-павы 2 КК (ХВ.Нікалаеў, ПР.Наповіч. 1962), жанчьшы-касманаўга (ВУ .Церашкова, 1963). 2 ) Сав. 3-ступеньчатыя ракеты-нось-біты (РН) для вывядзення касм. апара-таў на арбіту ШСЗ. Стартавая маса 287 т, макс. маса карыснага грузу 4730 кг. Першы запуск РН «У » з 1-м ШСЗ — 4.10.1957. Пры дапамозе РН «У.» выво-дзіліся ў космас КК «У », першыя касм. апараты серыі «Месяц», некаторыя ШСЗ серыі «Космас» і інш. Выкарыс-тоўваліся каля 30 гадоў (запускі з кас-мадромаў Байканур і Плясецк). У. С.Ларыёнаў. УСХОДАЗНАЎСТВА. арыенталіс-т ы к а (ад лац. orientalis усходні), ком-плекс навук. дысцыплін, якія вывуча-юць геаграфію, гісторыю, эканоміку, мо-вы, л-ру, этнаграфію, мастацгва, філасо-фію, рэлігію, помнікі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходу (пераважна краін Азіі і Паўн. Афрыкі). Галіны У.: арабістыка, асірыялогія, егіпталогія, індало-гія, семіталогія, сіналогія, хеталогія, цюрка-логія, эфіопіка, японазнаўства і інш. У Еў- ропе вывучэнне ўсх. краін пачалося ў ся-рэдневякоўі (запісы еўрап. падарожнікаў М.Пола, П.Карпіні, рускіх АНікіціна, Данііла Паломніка, С.Наўгародца і інш.). У 16—17 ст. з’явіліся апісанні ўсх. краін еўрап. купцоў, місіянераў, па-дарожнікаў Дж.Рамузіо, П’етра дэла Ва-ле (Італія), Р.Хэклейтама (Англія), Ж.Тавернье, Ж.Шардэна (Францыя) і інш.; справаздачы рус. дыпламатаў І.Петліна, Ф.І.Байкова, М.Г.Спафарыя, у т.л. выхадцаў з ВКЛ — В.Цюмянца і І.Цякуцьева, працы І.К.Рассохіна і А.Л.Лявонцьева; нататкі беларуса Ігна-ція Смаляніна пра падарожжа ў Візан-тыю і паломніцгва ў Іерусалім, дзённік М.К..Радзівіла Сіроткі пра паломніцтва ў Палесціну (выд. ў 1601). У Парыжскім (16 ст.), Оксфардскім і Лейдэнскім (17 ст.) ун-тах створаны кафедры ўсх. моў. У 18 — пач. 20 ст. закладзены навук. асновы У., створана сетка азіяцкіх тава-рыстваў: Бенгальскае (Калькута, 1784), Азіяцкае (Парыж, 1822), Каралеўскае (Лондан, 1823), Герм. ўсходазнаўчае (Лейпцыг, 1845), навук. ўстановы па вывучэнні ўсх. моў і г.д. У Расіі створа-ны Імператарскае т-ва У., Рус. к-т для вывучэння Сярэдняй і Усх. Азіі, Тава-рыства рус. арыенталістаў у Пецярбургу і інш. Дзейнічаў цэнтр У. ў Віленскім ун-це. У 20 ст. традыцыйныя кірункі вывучэння У. саступаюць месца больш дыферэнцыраванаму вывучэнню асоб-ных, больш вузкіх галін. Значны ўклад ва У. зрабілі беларусы М.К.Баброўскі, ХА.Гашкевіч, В.М. Кавалеўскі, КА.Ка- УСХбДНЕ-АЗІЯЦКАЯ БІЯІ ЕАГРА-ФІЧНАЯ ВОБЛАСЦЬ, Г і м а л а й - Да арт. Усходне-Азіяцкая біягеаграфічная вобласць. Характэрныя прадстаўнікі фауны: 1 — га-даюка лаш^жковая; 2 — вусач рэлікгавы; 3 —■ харза; 4 — панда малая; 5 — панда вялікая (мядз-ведзь бамбукавы); 6 — ібіс чырвананогі; 7 — такін; 8 — алень вадзяны. совіч, ІЛО.Крачкоўскі, АВ.Мухлінскі, БАІў-раеў, ВА.Сянкоўскі, АХ.Ходзька, І.І.Ходзька, у навейшы час — Р.Т.Ахрамовіч, У.В.Ба-лабушэвіч, І.Н.Віннікаў, А..В.Макавель-скі, Р.А.Удьяноўскі і інш. На Беларусі праблемамі У. займаюцца ў БДУ, Мін-скім лінгвістычным ун-це. Створана секцыя У. пры Бел. геагр. т-ве. Літ: Захаранка I. Беларускае ўсхода-знаўстна // Кантакты і дыялогі. 2001. № 11; Я г о ж. Дорога временн // Бел. думка. 2003. № 1; Я го ж. Этапы развмгня отечественного востоковедення // Беларусь — Японія: Ма-тэрыялы другіх міжнар. чытанняў, прысв. па-мяці Іосіфа Гашкевіча. Мн., 2003. І.А.Захаранка. «УСХОД—ЗАХАД», шыротная аўтама-гістраль у ЗША: Нью-Йорк—Індыяна-паліс—Канзас-Сіці—Дэнвер—Лас-Ве-гас—Лос-Анджэлес. Агульная даўж. 3,7 тыс. км. Праходзіць праз 10 шта-таў. «УСХОД—ЗАХАД», чыгуначная магіс-траль у ЗША: Філадэльфія—Калум-бус—Індыянапаліс—Дэнвер—Солт-Лейк-Сіці—Сан-Францыска. Злучае пар-ты Атлантычнага і Ціхага акіянаў. Даўж. 4,3 тыс. км. Шыр. каляі 1435 мм. Пабу-давана ў 1880—90-я г., рэканструявана ў 1940—50-я г. Праходзіць праз 11 шта-таў. Mae адгалінаванні. 274 усходне с к a - К і т а й с к а я біягеагра-фічная вобласць. Уключае: Прымор’е, Паўн. і Сярэдні Кітай, Ка-рэю, Японію (акрамя в-ва Хакайда), Усх. Тыбет і ўсх. ч. паўд. схілу Гімалаяў. Уваходзіць у царства Арктагею. Асн. расл. фармацыяй з’яўляецца лісцевы лес (на Пд вечназялёны). Вял. тэрыторыю займаюць горы (з верт. занальнасцю раслін-насці). 3 сям. раслін найб. паказальныя суб-эндэмічныя — дыіггэракарпавыя і няпента-савыя, эндэмічныя — тэтрамерыстацыевыя і сцыфастэгіяцыевыя. Жывёлыіы свет разнас-тайны. Сярод млекакормячых найб. харак-тэрныя розныя віды аленяў (беламорды, ва-дзяны, плямісты і інш ), казлы (гарал, серау, такін), малпы (макакі, танкацелы), эндэміч-ныя віды насякомаедных (гімнуры, магеры, землярыйка-крот); з грызуноў — пішчухі, эндэмічныя паўднёваазіяцкія палёўкі, пацуко-вападобныя хамячкі, дрэвавы заяц; з драпежні-каў — янотападобны сабака, чырвоны воўк, гімалайскі мядзведзь, малая і вял. панды, тыгр, дымчаты леапард, ірбіс, харза. Сярод птуіпак шмат разнастайных фазанаў, зімарод-каў, жураўлі, стрыжы, чырвананогі ібіс; з паў-зуноў — чарапахі трыоніксы, полазы, ксе-надэрмы, гадзюкі (бірманская, ланцужковая), шчьггаморднік, яшчаркі (геконы, сцынкі, лясная даўгахвостка); з земнаводных — тры-тоны, іспалінская, або гіганцкая, саламан-дра. Сярод рыб: карась сярэбраны, белы і чорны амуры, жаўтапёры, касаткавыя самы і інш. У энтамафауне каля 50% эндэмічных ві-даў, сярод насякомых шмат рэліктавых жукоў (пырскуны, рэліктавы вусач) і матылёў, якія нагадваюць трапічныя формы. А.М.Петрыкаў УСХбДНЕ-АЎСТРАЛІЙСКАЕ ЦЯ-Ч^ННЕ, цёплае паверхневае цячэнне Ціхага ак. каля ўсх. берага Аўстраліі. га-ліна Паўд. Пасатнага цячэння. Накіра-вана з Пн на Пд, каля в-ва Тасманія зліваецца з цячэннем Зах. Вятроў. Шыр. паміж 25 і 32» паўд. ш. 100—200 км. Т-ра вады зімой 11—20 °C, летам 15—26 »С. Скорасць 1,1—1,8 км/гадз, у цэнтры больш за 2,7 км/гадз. Салё-насць каля 35,5%. УСХбДНЕ-АЎСТРАЛІЙСКІЯ ГбРЫ тое, што Вялікі Водападзельны хрыбет. УСХбДНЕ-АФРЫКАНСКАЯ РЫФТА-ВАЯ СІСТЭМА, сістэма буйных разло-маў (скідаў) і грабенаў (рыфтаў), разві-тых на фоне навейшых падняццяў ва Усх. Афрыцы. Цягнецца ад паўн. ускра-іны Чырвонага м. да нізоўяў р. Замбезі. Уключае таксама грабены Чырвонага м. з адгалінаваннямі (залівы Суэцкі і Ака-ба) і Адэнскага зал. Працягваецца на Пн праз Мёртвае м. да падножжаў гор Таўр. На тэр. Афрыкі складаецца з 2 га-лін (Зах. і Усх. рыфты), выражаных у рэльефе глыбокімі і шырокімі (40—50 км) далінамі з абрывістымі схіламі і дэпрэсіямі, дно якіх занята азёрамі (Танганьіка, Малаві і інш.). Да разло-маў прымеркаваны вулканы выш. больш за 5 тыс. м (Кенія. Кіліманджа-ра, Элган і інш.). Павышаная сейсміч-насць сведчыць пра сучасныя зрушэнні па разломах. Фарміраванне сістэмы ідзе з алігацэну, адбываецца ва ўмовах рас-цяжэння і рассоўвання кантыненталь-най кары з аддаленнем Аравійскага і Самалійскага блокаў ад уласна Афры-канскага. УСХОДНЕ-АФРЫКАНСКАЯ РЫФТАВАЯ СІСТЭМА УСХОДНЕ БЕЛАРЎСКАЯ ПРАВІН-ЦЫЯ, фізіка-геаграфічная правінцыя на У Беларусі. Ахоплівае ПнУ і У Магі-лёўскай вобл. і крайні ПдУ Віцебскай вобл. Мяжуе з Беларуска-Валдайскай правінцыяй і Перадпалескай правінцыяй. Падзяляецца на фізіка-геагр. раёны: Ар-шанска-Магілёўская раўніна і Горацка-Мсціслаўская ўзвышаная раўніна. Цяг-нецца з ПнЗ на ПдУ, шыр. каля 100 км, пл. 15,1 тыс: км2. Выш. 150—200 м, найб. 239 м (за 6 км на 3 ад в. Раздзел Мсціслаўскага р-на Магілёўскай вобл.). Прымеркавана да Аршанскай упадзіны і Су-ражскага пахаванага выступу. Платформавы чахол складзены з парод верхняга пратэра-зою, дэвону, на Пд — юры, мелу, палеагену і неагену, перакрытых адкладамі антрапагену (магутнасць 40—80 м). Рэльеф — павышаная платопадобная, месцамі ўвалістая і спадзіста-хвалістая марэнная раўніна, сфарміраваная сожскім ледавіком, укрытая лёсападобнымі пародамі ў час паазерскага зледзянення. Ка-рысныя выкапні: мел, мергель. гліны, няскі, пясчана-жвіровы матэрыял, фасфарыты, трэ-пел, мінер. воды, торф. Клімат кантыненталь-ны. Сярэдняя т-ра студз. ад -7,5 да -8,2 'С,