КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ліп. 17,8—18,5 °C. Вегетац. перыяд 185—187 сут. Ападкаў да 644 мм за год. Асн. рэкі Дняпро, Сож з прытокам Проня, вярхоўе Друці. Глебы дзярновыя моцна- і сярэднеапад-золеныя. Лясістасць (20%) нераўнамерная. Яловыя, шыракаліста-яловыя і другасныя асі-навыя лясы. Трапляюцца дубровы. У выніку чарнобыльскай катастрофы (1986) паўд. ч. правінцыі моцна забруджана радыенуклідамі, месцамі шчыльнасць забруджання цэзіем-137 дасягае 15—40 Кі/км2 і больш. УСХбДНЕ-ГРЭНЛАНДСКАЕ ЦЯЧ^Н-НЕ, халоднае паверхневае цячэнне Паўн. Ледавітага ак., працяг цячэння, якое перасякае Арктычны басейн. Пра-ходзіць з Пн на Пд каля ўсх. берага Грэнлавдыі. Шыр. 350—540 км. Т-ра вады каля берагоў Грэнландыі ніжэй за 0 °C, на ўсх. ускраіне летам да 2,4 °C. Скорасць да 0,9 км/гадз. Салёнасць 32—33%о. Круглы год нясе льды Ар-ктычнага басейна, у летнія месяцы — айсбергі. УСХбдНЕ-ЕЎРАІІЕЙСКАЯ ІІЛАТ-ФОРМА, Руская платформа, старажьпная (дарыфейская) глыба кан-тынент. зямной кары (кратон), якая складае ядро Еўрап. мацерыка. Увахо-дзіць у склад Еўразіяцкай літасфернай пліты. Тэктанатып стараж. платформ. Mae форму няправільнага пяцівугольні-ка пл. каля 6 млн. км2. Абмежавана на-совамі і покрывамі складкавых збуда-ванняў: байкалід (рыфейскі Ціман), ка-леданід (Скандынавія, Польшча і Укра-іна — Тэйсера—Торнквіста лінія), герцынід (Урал, Перадкаўказзе, Пры-чарнамор’е), альпід (Карпаты). Некат. даследчыкі ўключаюць у склад плат-формы Баранцаваморска-Пячорскую шііту. Фундамент платформы складзе-ны з крышт. моцна метамарфізаваных, змятых у складкі і магматычных парод архею — ніжняга пратэразою. У фунда-менце адны даследчыкі вылучаюць 3 сегменты паводле ўзросту горных па-род: на ПнЗ — Фенаскандыя (у асн. раннепратэразойскі), на ПдЗ — Сарма-тыя і У — Волга-Уралія (пераважна ар-хейскі); іншыя вылучаюць 3 сегменты паводле рэчыўнага складу: зах. і ўсх. сегменты (пераважна складзеныя з гра-нулітавых комплексаў) і цэнтр. (амфіба-літава-гнейсавы). На ПнЗ і Пд платформы фундамент выхо-дзіць на паверхню Зямлі і ўтварае Балтыйскі шчыт і Украінскі шчыт. Астатняя ч. платфор-мы перакрыта платфор.мавым чахлом Рускай пліты, на крайнім ПдЗ — Валына-Падольс-кай пліты. На 3 Рускай пліты ў скляпенне-вых ч. Беларускай антэклізы і Варонежскай антэклізы фундамент залягае каля паверхні Зямлі, часам утварае агаленні. На У пліты найб. буйная Волга-Уральская антэкліза. Цэнтр. ч. Рускай пліты займае Маскоўская сі-некліза, якая на ПнУ пераходзіць у Мёзен-скую. На ўсх. ускраіне пліты Камска-Бельскі перыкратонны прагін, на зах. — Балтыйска-Прыднястроўская зона перыкратонных прагі-наУ У складзе якой Балтыйская сінекліза, Падляска-Брэсцкая ўпадзіна. На ПдУ плат-формы Прыкаспійская ўпадзіна (найб. глы-бокая). Паміж антэклізамі шэраг позніх (па-леазойскіх) аўлакагенаў: Прыпяцка-Данецкі, Вяцкі, Дона-Мядзведзіцкі. У мезазоі і раннім кайназоі над Прыпяцка-Данецкім аўлакагенам УСХОДНЕЛІТОЎСКІЯ 275 утварылася Прыпяцка-Дняпроўская сінекліза. Перад горнымі збудаваннямі Урала і Карпат утварыліся Перадуральскі і Перадкарпацкі краявыя прагіны. Праз усх. ч. Балтыйскага шчыта, Латвійскую і Палескую седаавіны, Беларускую антэклізу праходзіць Балтыйска-Украінская зона прыўзнятага залягання фун-дамента (гал. субмерыдыянальная тэктаніч-ная вось платформы). Платформавы чахол магутнасцю да 5—6 км, радзей да 10—20 км, складзены з асадкавых адкладаў, радзей эфу-зіўмых утварэнняў рыфею — фанеразою. Ча-хол падзяляюць на структурныя мегакомп-лексы: квазіплатформавы (гоцкі і дальсланд-скі комплексы ніжняга — сярэдняга ры-фею; асадкава-эфузіўны), катаплатформавы (ніжнебайкальскі комплекс верхняга ры-фею — ніжняга венду; эфузіўна-асадкавы) і ортаплатформавы (верхнебайкальскі, кале-донскі, герцьшскі, кімерыйска-альпійскі комплексы верхняга венду — антрапагену; асадкавы, часткова эфузіўны). 3 пародамі фундамента звязаны радовішчы жал. руды (Крыварожскі жалезарудны басейн, Курская магнітная анамалія і інш.), руд нікелю, ме-дэі, тытану; слюды, пегматыты, паклады ала-тытаў і інш. У асадкавым чахле паклады гару-чых газаў і нафты (Волга-Уральскі нафтагаза-носны басейн і інш.), каменнай і калійных со-лей (Прыпяцкі саляносны басейн і інш), выкапнёвых вуглёў (Данецкі вугальны басейн і інш.), фасфарытаў, баксітаў, буд. сыравіны, прэсных і мінер. вод і інш, Р.Г.Гарэцкі. УСХбДНЕ-ЕЎРМІЕЙСКАЯ РАЎ- НІНА, Руская раўніна. ВаУсх. і часткова Зах. Еўропе, адна з найб. на зямным шары. Размешчана паміж Бе-лым і Баранцавым на Пн, Чорным, Азоўскім і Каспійскім морамі на Пд, Скандынаўскімі гарамі на ПнЗ, гарамі Цэнтр. Еўропы і Карпатамі на 3 і ПдЗ. Каўказам на ПдУ, Уралам і Мугаджара-мі на У. Пл. 3,8 млн. кмі. Найб. выш. на Кольскім п-ве, у Хібінах (да 1191 м), найменшая — на ўзбярэжжы Каспій-скага м. (28 м йіжэй узр. м.). Геаструк-турная аснова раўніны — дакембрыйскі крышт. фундамент Усходне-Еўрапейскай платформы, перакрыты асадкавымі ад-кладамі рознага ўзросту. Няроўнасці фундамента абумоўліваюць наяўнасць асн. форм рэльефу. Mae ўзвышшы (Ва-лына-Падольскае, Прыволжскае, Пры-дняпроўскае, Сярэднярускае, Ціманскі краж і інш.) і нізіны (Палеская, Пры-дняпроўская, Прыкаспійская, Прычар-наморская, Пячорская). На рэльеф паўн. і паўн.-зах. ч. вял. ўплыў зрабілі зледзяненні — харакгэрны плоскія міжрэччы з участкамі марэнна-ўзгорыс-тага рэльефу. На Пд ад мяжы зледзя-нення — рэльеф парэзаны ярамі і лаг-чынамі, якія далей змяняюцца марскімі акумуляцыйнымі раўнінамі. Большая ч. раўніны адносіцца да вобласці ўмера-нага пояса, дзе назіраецца паступовы пераход ад марскога клімату да кан-тынентальнага. Сярэднія т-ры студз. ад -3, -5 °C на 3 да -22 <>С на ПнУ; ліп. ад 9 °C на Пн да 25 »С на ПдУ. Ападкаў за год 600 мм і больш на 3, 400 мм на У, да 200 мм на Пн, 150 мм на ПдУ. Рэкі паўн. ч. належаць да бас. Паўн. Ледаві-тага ак. (Анега, Мязень, Паўн. Дзвіна, Пячора), зах. і паўд. ч. да Балтыйскага м. (Вісла, Зах. Дзвіна, Нёман і інш.). Чорнага м. (Днестр, Дняпро, Паўд. Буг) і Азоўскага м. (Дон); Волга і Урал упадаюць у Каспійскае мора. Буйныя азёры — Анежскае, Ладажскае і інш. Характэрна выразная гарыз. заналь-насць з Пн на Пд. Мохава-лішайніка-выя тундры ўзбярэжжа Баранцава м. на Пд змяняюцца лесатундрай, далей ляс-ная зона — цёмнахваёвая тайга і мя-шаныя лясы, якія паступова перахо-дзяць на Пд у лесастэпавую і стэпавую зоны. На Прыкаспійскай нізіне — паў-пустыні і пустыні. У межах раўніны Ас-траханскі запаведнік, Варонежскі запа-веднік, Асканія-Нова, нац. парк Бела-вежская пушча, Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік і інш. Усходне-Еўрапейская раўніна УСХбДНЕ-ІНДЫЙСКІ ХРЫБЕТ, пад-водны хрыбет у Індыйскім ак. Цягнец-ца амаль на 5 тыс. км уздоўж мерыдыя-на 90» усх. д. паміж 10» паўн. ш. і 34° паўд. ш. Шыр. 450 км. Пераважаюць глыбіні над грэбенем 2000—2500 м, на асобных вяршынях памяншаюцца (у паўд. ч. — да 549 м). На схілах перава-жаюць фарамініферавыя і радыялярые-выя ілы. Уздоўж усх. падножжа хрыбта сістэма ўпадзін тыпу грабенаў утварае глыбакаводны аднайм. жолаб даўж. 1244 км, сярэдняй шыр. 27 км, найб. глыб. 6335 м. УСХОДНЕ-ІРАНСКІЯ ГОРЫ. у скла-дзе Іранскага нагор’я, у Іране. Даўж. з Пн на Пд каля 1000 км. Выш. да 4042 м (вулкан Тэфтан). Ізаляваныя масівы з плоскімі вяршынямі, складзены з вул-канічных і асадкавых парод. Горныя стэпы і паўпустыні. УСХбДНЕ-КАРЭЙСКІ ЗАЛІЎ У Японскім м., каля берагоў Карэі. Глыб. каля берагоў 60 м, у адкрытай ч. да 2000 м. Прылівы няправільныя, паўсутачныя (0,5 м). Паргы: Вансан, Хынам (КНДР). УСХбДНЕ-КАРЙЙСКІЯ ГбРЫ На У Карэйскага п-ва, у КНДР і ў Паўд. Ка-рэі. Даўж. каля 600 км. Выш. да 1915 м (г. Чырысан). На Пн складзены пера- важна са стараж. крышт. парод, на Пд — з юрскіх і мелавых вапнякоў, сланцаў, пясчанікаў. Моцна расчляйё-ныя, парэзаны глыбокімі цяснінамі. Шэраг хрыбтоў (Кымгансан і інш.) ма-юць скалістыя ірабяні і стромкія схілы. Клімат мусонны, на Пн — умераны, на Пд — субтрапічны. Шыракалістыя і хвойныя лясы, лугі. УСХбДНЕ-КІТАЙСКАЕ МЙРА Дун-х а й , паўзамкнёнае мора Ціхага ак. па-між узбярэжжам Усх. Азіі (Кітай) і а-ва-мі Руюо і Кюсю (Японія). Пл. 836 тыс. км2. Зах. ч. мора — мацерыковая вод-мель, глыбіні якой павялічваюцца на У і ПдУ ад 33—47 м да 150—160 м. Усх. ч. мора — упадзіна, з найб. глыб. 2719 м. Упадае р. Янцзы. Сярэдняя т-ра ва-ды ў лют. 7—16 °C, у жн. 27—28 °C. Салёнасць 30—34,5%о . Прылівы паўсу-тачныя (да 7,5 м). Клімат мусонны. Тайфуны з мая па кастр. (3—4 на год). Ва ўсх. ч. мора пастаяннае паўн. цячэн-не — працяг Паўн. Пасатнага цёплага цячэння. Рыбалоўства. Гал. парты: Шанхай, Ханчжоў, Нінбо, Цзілун (Ki-Taft), Нагасакі (Японія). УСХОДНЕЛІТбЎСКІЯ КУРГАНЫ, па-хавальныя помнікі балцкіх плямён у 4—12 ст. на тэр. ўсх. і паўд.-ўсх. Літвы і паўн.-зах. Беларусі. Даследавалі ў 2-й пал. 19 — 1-й пал. 20 ст. К.П. і Я.П.Тышкевічы, Л.Кандратовіч (У.Сы-ракомля), П.С.Вільчынскі, А.К.Кіркор, А.ГІлятэр, В А.Шукевіч, У. і Г.Галубові-чы, А.Таўтавічус і інш. Маюць паўкруг-лую форму дыяметрам 5—15 м і вышы-нёю 0,6—1 м. Пахавальны абрад у 4—5 ст. трупапалажэнне ў грунтавых ямах, у адным кургане 1—2, радзей 3 пахаван-ні. Пахавальны інвентар — упрыгожан-ні (шыйныя грыўні, бранзалеты, шкля-ныя пацеркі, фібулы, падвескі і інш.), радзей прылады працы (сякеры, нажы, сярпы, прасліцы, шылы). У 5—6 сТ. па-хавальны абрад трупаспаленне: рэшткі спалення часам ссыпалі ў грунтавую яму, часцей змяшчалі ў аснове або ў насыпе кургана. Пераважаюць курганы з 2—4 пахаваннямі. Пахавальны інвен-тар — зброя, у канцы 1-га — пач. 2-га тыс. трапляюцца толькі мячы. У гэты час пашырыліся пахаванні з коньмі. Іх змяшчалі ў спецыяльна насыпаных кур-ганах. На тэр. Беларусі даследаваны У.к.: Алешкі, Засвір, Чорная Лужа (Мя-дзельскі р-н), Андрэеўцы, Рымшанцы (Смаргонскі р-н), Будрані, Жэлядзь, Пільвіны, Сяржанты (Астравецкі р-н), Вайшкуны, Лынтупы (Пастаўскі р-н) і інш. Большасць даследчыкаў лічыць У.к. пахавальнымі помнікамі ўсх.-літ. плямён, адны звязваюць іх з аўкштайга-мі, другія з саюзамі плямён. На думку В.В.Сядова, гэта помнікі племянной групоўкі, вядомай у летапісах пад наз-вай «літва». 276 усходне Літ.-. Гуревнч Ф.Д. Древностм Белорус-ского Понеманья. М.: Л., 1962: Фмнно-угры м балты в эпоху средневековья. М.. 1987; 3 в е -руго Я.Г. Верхнее Понеманье в IX—XIII вв. Мн.. 1989. Я.Г.Звяруга.