КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
УСЦІНАЎ Дзмітрый Фёдаравіч (30.10.1908, г. Самара, Расія — 20.12.1984), савецкі дзярж., парт. і ваен. дзеяч. Маршал Сав. Саюза (1976), Герой Сав. Саюза (1978), двойчы Герой Сац. Працы (1942, 1961). Скончыў Ленінградскі ваен.-мех. ін-т (1934). 3 1934 інж.-канструктар НДІ. усюдыход 281 нач. бюро эксплуатацыі і доследных ра-бот з-да, нам. гал. канструкгара, дырэк-тар з-да. 3 1941 нарком, з 1946 міністр узбраення СССР. 3 1953 міністр аба-роннай прамысловасці СССР. 3 1957 нам. старшыні, з 1963 першы нам. стар шыні Савета Міністраў СССР і сгар-шыня ВСНГ. Сакратар ЦК КПСС у 1965—76. 3 1976 міністр абароны СССР. Чл. ЦК КПСС з 1952. Чл Па-літбюро ЦК КПСС з 1976 (канд. у чл. Прэзідыума ЦК з 1965, канд. у чл. Па-літбюро ЦК з 1966). Дэп. Вярх. Савета СССР у 1946—50, з 1954. Ленінская прэмія 1982, Дзярж. прэмія СССР 1953, 1983. УСЦІНАЎ (Ustinov) Пітэр (н. 16.4.1921), англійскі рэжысёр, акцёр, прадзюсер, драматург. 11а паходжанні рускі. Скон-чыў Вестмінстэрскі каледж і Лондан-скую тэатр. студыю. 3 1937 тэатр. ак-цёр, з 1940 у кіно. Аўгар п’ес «Раманаў і Джульета» (1957), «На паўдарозе да вяршыні» (1967), «Дзесятая Бетховена» (1983) і інш. (многія экранізаваны) з эфектна пабудаваным сцэн. дзеяннем, трапнымі дыялогамі. Раман «Крамнз-гел» (1971) — сатыра на стэрэатыпы амер. жыцця. Паставіў фільмы «Школа тайнай службы» (1946), «Білі Бад» (1962), «Хамерсміт выйшаў на волю» (1972; прыз Міжнар. кінафестывалю ў Зах. Берліне) і інш. Зняўся ў больш як 50 фільмах, у т.л. «Кама градзешы?», «Спартак», «Смерць на Ніле», «Зло пад сонцам». У 1997 паставіў у Вял. т-ры (Масква) оперу «Любоў да трох апельсі-наў» С.Пракоф’ева. УСЦЬ-АРДЫНСКАЯ БУРАЦКАЯ АЎ-ТАНОМНАЯ АКРЎГА. У складзе Ір-куцкай вобл. Рас. Федэрацыі. Утворана 26.9Л937 як Усць-Ардынская нац. акру-га, з 1991 сучасная назва. Пл. 22,4 тыс. км2. Нас. 143 тыс. чал. (2000). Цэнтр — пас. Усць-Ардынскі (гл. карту да арт. Ір-куцкая вобласць). Размешчана ў Перадбайкаллі, у межах Лена-Ангарскага плато. Паверхня парэ-зана рачнымі далінамі, пераважае ўзго-рыста-раўнінны рэльеф (выш. больш за 1000 м). Карысныя выкапні: каменны вугаль, гіпс, вапнякі, гліны. Клімат рэз-ка кантынентальны. Сярэдняя т-ра студз. -22 °C, ліп. 17 °C. Ападкаў каля 300 мм за год. Гал. р. Ангара з прытока-мі Іда, Куда і інш. На крайнім ПнУ paid бас. Лены (Манзурка, Куленга). Час-тка Брацкага вадасховішча. Болыпая ч. тэр. ў межах Іркуцка-Балаганскага ле-састэпу. Глебы дзярнова-карбанатныя і шэрыя лясныя. Пад лесам (хвоя, лістоў-ніца) каля 20% тэрыторыі. Асн. галіны прам-сці: горназдабыў-ная, харч. (масла- і сыраробная, мяс-ная, кандытарская), лясная і дрэваапра-цоўчая. Здабыча каменнага вуі алю (Ха-рануцкі вугальны разрэз) і гілсу (Ну-куцкае радовішча). Сельская гаспадарка спецыялізуецца на малочна-мясной і воўнавай жывёлагадоўлі. Гадуюць так-сама свіней, коней. Пасяўныя пл. зай-маюць 550 тыс. га. Сеюць пшаніцу, авёс, ячмень, кармавыя культуры. Буль-баводства, агародніцтва На ПдЗ акругі праходзіць Транссібірская магістраль. Даўж. аўтадарог 1770 км. Суднаходства па р. Ангара. УСЦЬ-АРДЫНСКІ, пасёлак, цэнтр Усць-Ардынскай Бурацкай аўт. акруті (Расія), на р. Куда, на Ангара-Ленскім тракце. 13 тыс. ж. (2000). Вугальны раз-рэз, маслазавод, хлебакамбінат, лес-прамгас і інш. прадпрыемствы. Края-знаўчы музей. УСЦЬ-ІЛІМСКАЕ ВАДАСХ6ВІШЧА Утворана плацінай аднайм. ГЭС на р. Ангара ў Іркуцкай вобл. Расіі. Запоўне-на ў 1974—77. Пл. 1873 км2, аб’ём 59,4 км3, даўж. па р. Ангара 269 км, па р. Ілім 299 км, найб. шыр. 12 км. Сезон-нае рэгуляванне сцёку, ваганні ўзроўню вады да 1,5 м. Створаны ўмовы для нармальнага суднаходства да г. Брацк. Выкарыстоўваецца для лесасплаву, ры-балоўства. УСЦЬ-КАМЕНАІОРСК. горад, цэнтр Усх.-Казахстанскай вобл. Казахстана, на правым беразе р. Іртыш, у перад-гор’ях Руднага Алтая. Засн. ў 1720 як крэпасць Усць-Каменная, з 1868 горад. 335 тыс. ж. (2000). Рачны порт. Чыг. ву-зел. Аэрапорт. Гал. галіны прам-сці: каляровая металургія (свінцова-цынка-вы і тытана-магніевы камбінаты, ме-дзеплавільны і медзеэлектралітны з-д), машынабудаванне і металаапрацоўка (горнашахтавае абсталяванне, кандэнса-тары, прылады і эл.-тэхн. вырабы), прадпрыемствы лёгкай і харч. прам-сці. Вытв-сць буд. матэрыялаў. 2 ін-ты. Тэ-атр. Краязнаўчы і этнагр. музеі. Каля У.-К. — Усць-Каменагорская ГЭС. УСЦЬ-КУТ, горад у Іркуцкай вобл. (Расія), каля ўпадзення р. Кут у р. Ле-на. Засн. ў 1631 як Усць-Куцкі астрог, з 1954 горад. 58 тыс. ж. (2000). Чыг. стан-цыя. Рачны порт (на р. Лена). Перава-лачны пункт рачных і чыг. грузаў. Аэрапорт. Суднаверф, прадпрыемствы лясной прам-сці, малочны з-д. Рачное вучылішча. Краязнаўчы музей. Паблізу У.-К. бальнеагразевы курорт. УСЦЙРГ, сталовае плато ў межах Ту-ранскай нізіны, ва Узбекістане і Казах-стане. Размешчана паміж Аральскім м. і дэльтай Амудар’і на У, п-вам Мангыш-лак і б. зал. Кара-Багаз-Год на 3. Выш. да 370 м. Па краях — стромкія ўступы (чынкі) выш. 150 м і больш. Складзены пераважна з вапнякоў, мергелю, глін, пясчанікаў. Радовішчы нафты і газу. Карставыя формы рэльефу. Пакатыя ўвалы (Музбель, Карабаур і інш.) чаргу-юцца з замкпёнымі паніжэннямі, масі-вамі пяскоў, саланчакамі. Пераважаюць гліністыя палыновыя і палынова-салян-кавыя пустыні, якія выкарыстоўваюцца пад пашы. УСЦЯРХІ, вёска ў Казловіцкім с/с Глускага р-на Магілёўскай вобл., на р. Ліса. Цэнтр калгаса. За 14 км на У ад г.п. Глуск, 172 км ад Магілёва, 15 км ад чыг. ст. Ратміравічы. 269 ж., 88 двароў (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. УСЫНАЎЛЕННЕ (УДАЧАРЭННЕ) ДЗЯЦЕЙ, юрыдычны акт, паводле яко-га паміж усыноўленым дзіцем і яго ўсы-навіцелем устанаўліваюцца прававыя (асабістыя і маёмасныя) адносіны, ана-лагічныя адносінам паміж бацькамі і роднымі дзецьмі; адзін з інстытутаў ся-мейнага права. Паводле Кодэкса Рэс-публікі Беларусь аб шлюбе і сям’і такі акт дапускаецца ў адносінах непаўна-летніх дзяцей і толькі ў іх інтарэсах. Усынаўленню падаягаюць дзеці, адзіны (адзін) або абодва бацькі якіх: памерлі; пазбаўлены бацькоўскіх правоў; далі згоду на ўсынаўленне дзіцяці; прызна-ны ў суд. парадку недзеяздольнымі, ад-сутнымі без вестак або памерлымі; не-вядомыя. Разгляд спраў аб усынаўленні праводзіцца судом па правілах грамадз. працэсуальнага заканадаўства з абавяз-ковым удзелам усынавіцеляў, органаў апекі і папячыцельства, пракурора, a па справах аб міжнар. усынаўленні — і з удзелам Нац. цэнтра ўсынаўлення. Усынаўленне падлягае дзярж. рэгістра-цыі ў органах ЗАГСа. Для усынаўлення дзіцяці, якое дасягнула 10 гадоў, неаб-ходна і яго згода. Тайна ўсынаўлення ахоўваецца законам. Адмена ўсынаўлен-ня адбываецца ў суд. парадку. Пытанні, што ўзнікаюць пры ўсынаўленні, рэгла-ментуюцца сямейным заканадаўствам. УСЫСА, рака ў Гарадоцкім і Шумілін-скім р-нах Віцебскай вобл., левы пры-ток р. Обаль (бас. р. Зах. Дзвіна). У верх-нім цячэнні наз. Гаражанка. Даўж. 50 км, пл. вадазбору 423 км2. Выцякае з воз. Кашо за 1,5 км на 3 ад в. Прудок, цячэ ў межах Гарадоцкага ўзв. і Полац-кай нізіны, вусце каля в. Мішневічы Шумілінскага р-на. Цячэ праз азёры Лутавое, Арэхавае, Шчарбакоўскае. Асн. прьггок — Каменка (злева). Далі-на трапецападобная, шыр. 200—500 м, пойма нізкая, шыр. 50—80 м. Рэчышча звілістае (шыр. 10—15 м). Берагі пера-важна стромкія, выіп. 1,5—2 м, месцамі да 6 м. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці 3,2 м3/с, на веснавое разводдзе прыпадае каля 48% гадавога сцёку. УСЮДЫХбД, транспартны сродак вы-сокай праходнасці. Выкарыстоўваецца ва ўмовах бездарожжа, забалочанай мясцовасці, снежнай цаліны, розных перашкод для с.-г. перавозак, буд., вы-шукальных і інш. работ, у ваен. справе (аўтамабілі, БТР, танкі і інш. «амфібіі»). Бываюць звычайна з гусенічным (гл. Гусе-нічны ход) або колавым (з усімі вядучымі ко-ламі або са спец. шыракапрофільнымі шына-мі) рухачом; плывучыя маюць таксама спец. водны рухач і воданепранікальны корпус, што дае магчымасць пераадольваць водныя 282 УСЯ перашкоды, пераходзіць з сушы на ваду і на-адварот. У сілавую перадачу У. ўваходзяць дадатковыя механізмы, што дазваляюць павя-лічваць цягавае намаганне. УСЯ, возера ў Браслаўскім р-не Віцеб-скай вобл., у бас. р. Друйка, за 10 км на 3 ад г. Браслаў. Пл. 0,2 км2, даўж. 680 м, найб. шыр. 450 м, глыб. 17,3 м, даўж. берагавой лініі 1,9 км, пл. вадазбору 18 км2. Катлавіна тэрмакарставага тыпу. Схілы выш. да 18 м, на Пд і 3 разара-ныя. Берагі зліваюцца са схіламі, на ПнЗ і ПдУ нізкія, забалочаныя, аддзе-лены ад схілаў шырокай (100—150 м) поймай. Утвараюць некалькі заліваў. Востраў пл. 0,25 га, парослы хмызня-ком. Дно да 3 м выслана пяском, ніжэй гліністым ілам. Зарастае ў прыбярэжнай ч. на шыр. 35 м, да глыб. 3,5 м. Упада-юць 2 ручаі (у т.л. з воз. Рэйспа), злуча-на пратокай з воз. Бірутэ. УСЯГРЭЧАСКІ САЦЫЯЛІСТЬІЧНЫ РУХ. палітычная партыя с.-д. кірунку ў Грэцыі. Засн. ў вер. 1974, пасля падзен-ня ў Грэцыі ваен. дыктатуры. Выражае пераважна інтарэгы сярэдніх слаёў на-сельніцтва і інтэлігенцыі Грэцыі; высту-пае за дружалюбную і міралюбную знешнюю палітыку. У 1981—89 і з 1993 кіруючая партыя; прэм’ер-міністры ад партыі — А.Папандрэу (1981—89, 1993—96), К.Сімітыс (з 1996). Фар-мальна вышэйшы парт. орган — з’езд, які выбірае ЦК і старшыню партыі, a таксама Кантрольны дысцыплінарны савет і Кантрольную камісію парламен- 1 2 Усюдыходы: 1 — МВУ-30 на шыракапро-фільных колах дая ўнясення мінеральных угнаенняў (Мінскі аўтамабільны завод); 2 — «Татра» 813-8x8 з 8 вядучымі коламі (Чэхія). цкай групы на чале са старшынёй. Фак-тычна паліт. лінію партыі, якая ажыц-цяўляецца праз дэпутатаў парламента і мясц. акгывістаў, вызначае яе лідэр. УСЯЖ, пасёлак у Смалявіцкім р-не Мінскай вобл., каля аўтадарогі Смаля-вічы—Лагойск. Цэнтр сельсавета. За 8 км на ПнЗ ад горада і 9 км ад чыг. ст. Смалявічы, 40 км ад Мінска. 1550 ж., 602 двары (2002). Торфапрадпрыемства «Усяж», з-ды сілікатных вырабаў і цеп-лаабменнага абсталявання, прадпрыем-ствы «Амкадор-Усяж» і «Белпалівагаз-камплект», камерцыйная і гандл. фір-мы. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, камбінат быт. абслу-гоўвання, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. УСЯЖА, рака ў Мінскім і Смалявіцкім р-нах Мінскай вобл., правы прыток р. Гайна (бас. р. Дняпро). Даўж. 45 км, пл. вадазбору 473 км2. Пачынаецца з ва-дасх. Астрашыцкі Гарадок у Мінскім р-не. У вярхоўі цячэ па паўд.-ўсх. схілах Мінскага ўзв., у нізоўі — па Верхнебя-рэзінскай нізіне. Вусце за 3 км на ПнУ ад в. Юр’ева Смалявіцкага р-на. Асн. прытокі: Дуброўка, Дзяражанка (злева) і Домелька (справа). Даліна ў верхнім і сярэднім цячэнні трапецападобная (шыр. 0,5—2 км), у ніжнім невыразная. Пойма ў верхнім і сярэднім цячэнні высокая, лугавая (шыр. 0,2—1 км), у ніжнім амаль поўнасцю асушаная (шыр. ад 1,5 да 5 км). Рэчышча на працягу 6,1 км каналізаванае. Сярэдні гадавы рас-ход вады ў вусці 3,2 м3/с. На У. вадасх. Дубраўскае.