КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
УСХбДНЕ-МАНЬЧЖЎРСКІЯ ГбРЫ Чанбайшань, паўн. частка Маньч-жура-Карэйскіх гор на тэр. Кітая. УСХбдНЕ-МЕЛАНЕЗІЙСКІ ЖбЛАБ другая назва «Віцязя» жолаба. УСХОДНЕ-ПАМЕРАНСКАЯ A1IE- РАЦЫЯ 1945, наступальная аперацыя войск 2-га (Маршал Сав. Саюза К.К.Вакасоўскі) і 1-га (Маршал Сав. Саюза Г.К.Жухаў) Бел. франгоў пры са-дзейнічанні Балт. флоту (адм. У.ГІ.Тры-буц) 10 лют. — 4 крас. ў Вял. Айч. вай-ну. Мэта аперацыі — разграміць усх.-памеранскую групоўку ворага, авало-даць раёнам Данцыг (Гданьск), Гдыня і заняць узбярэжжа Балтыйскага м. ад Віслы да Одэра. У выніку завяршэння Вісла-Одэрскай аперацыі 1945 сав. вой-скі ў канцы студз. выйшлі на р. Одэр. Войскі 1-га Бел. фронту фарсіравалі ра-ку ў раёне г. Кюстрын і знаходзіліся за 60 км ад Берліна. Герм. камандаванне ч. сіл гр. армій «Вісла» (каманд. Г.Гім-лер) рыхтавалася нанесці ўдар па пра-вым крыле 1-га Бел. фронту, каб сар-ваць падрыхтоўку наступлення на Бер-лін. Войскі 2-га Бел. фронту пасля 1-га этапу Усходне-ГІрускай аперацыі 1945 10 лют. перайшлі ў настушіенне. Аднак у ходзе 10-дзённых баёў сав. войскі пра-сунуліся толькі на 40—60 км і прыпы-нілі наступленне. Сав. камандаванне вырашыла прыцягнуць да У.-П.а. вой-скі правага крыла 1-га Бел. фронту і 1-й арміі Войска Польскага. 24 лют. войскі 2-га Бел. фронту, падмацаваныя 19-й арміяй і танк. корпусам з рэзерву Стаўкі, нанеслі ўдар на г. Кёслін, a 1 сак. перайшоў у наступленне 1-ы Бел. фронт у напрамку на г. Кольберг (Ка-лобжаг). Да 5 сак. сав. войскі выйшлі на ўзбярэжжа Балтыйскага м. на ўчас-тку ад Данцыгскай да Шчэцінскай бух-ты. Ліквідацыя ўсх.-памеранскай іру-поўкі забяспечыла ў далейшым ііасня-ховае правядзенне Берлінскай аперацыі 1945 і ліквідацыю войск ворага, акружа-ных у Прыбалтыцы і Усх. ІІрусіі. Літ: Завьялов А.С., Каляднн Т.Е. Восточно-Померанская наступательная олерацня советскнх войск. М . 1960. Ю.В.Бажэнаў, В.А.Юшкевіч УСХбДНЕ-ПАНТЫЙСКІЯ гбРЫ. сіс-тэма горных хрыбтоў на Пн Турцыі, усх. частка Пантыйскіх гор. Даўж. каля 400 км, шыр. да 100 км. Найб. выш. 3937 м (г Качкар). Утвораны ў час аль-пійскай складкавасці. Складзены з крышт., метамарфічных і вулканічных парод. Моцна расчлянёныя рэкамі. На паўн. схілах (ападкаў да 3000 мм за год) вільготныя субтрапічныя, вышэй 400— 500 м мяшаныя і яловыя лясы. На паўд. засушлівых схілах сухія міжземнамор-скія лясы і хмызнякі. Вышэй за 2000 м субальпійскія і альпійскія лугі. УСХОДНЕ-ПРЎСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1914, наступальная аперацыя 1-й і 2-й рас. армій Паўн.-Зах. фронту (каманд. ген. Я.Р.Жылінскі) супраць 8-й герм. арміі 17.8—15.9.1914 у пачатковы перы-яд першай сусветнай вайны 1914—1S. Мэта анерацыі — авалодаць Усх. Пру-сіяй і сарваць наступленне гал. сіл Гср-маніі супраць Францыі. Па патрабаван-ні зах. саюзнікаў, найперш Францыі, паскорыць наступленне аперацыя была пачата да заканчэння мабілізацыі і сканцэнтравання рас. армій. Рас. вярх. камандаванне планавала разграміць 8-ю герм. армію (больш за 200 тыс. чал., 14,5 пях. і 1 кав. дывізіі, больш за 1000 гармат, каманд. ген. М. Прытвіц фон Го-фран, з 22 жн. ген. П. фон Гіндэнбург) сіламі 1-й (больш за 110 тыс. чал., 6,5 пях., 5,5 кав. дывізій, 492 гарматы. каманд. П.К.Рэненкампф) і 2-й (больш за 150 тыс. чал., 12,5 пях. і 3 кав. дывізій, 720 гармат, каманд. ген. А.В.Самсонаў) армій, якія наступалі з Пн і 3 у абход Мазурскіх азёр. 17 і 20 жніўня 1-я армія, што наступала на Пн ад Мазурскіх азёр, нанесла пад Шталупёненам і Гумбіне-нам паражэнне войскам 8-й герм. арміі, але не арганізавала іх праследавання, марудна наступала ў бок Кёнігсберга, a не на злучэнне з 2-й арміяй. Выкарыс- таўшы пасіўнасць войск 1-й арміі і раз-рыў паміж рас. арміямі, Гіндэнбург на-кіраваў супраць 2-й рас. арміі, якая пе-райшла іраніцу Усх. Прусіі 20 жн. з 3. ад Мазурскіх азёр, болыцую ч. сіл 8-й арміі. У выніку баёў 26—30 жн. гер.м. войскі спынілі наступленне 2-й арміі, потым акружылі яе асн. сілы і разграмі-лі (яе рэшткі адышлі за р. Нараў). 9—15 вер. герм. войскі адкінулі за р. Нёман і 1-ю рас. армію. У выніку баявыя дзеян-ні наблізіліся да межаў Беларусі. У хо-дзе У.-П.а. рас. войскі страцілі 245 тыс. чал., у т.л. 135 тыс. палоннымі, герм. (па няпоўных звестках) — 37 тыс. чал. Літ:. Восточно-Прусская операцня: Сб. док. мнровой ямперналнст. войны на рус фронте (1914—1917 гг). М., 1939; Верж- ховскмй Д.В., Ляхов В.Ф. Первая мнровая война 1914—1918 гг.: Воен.-нст. очерк. М.. 1964; «Ндя навстречу пожеланням Францнн...»: Сраженне в Восточной Прусснн в 1914 г. по матерналам германского Рейхс-архнва // Воен.-нст. журн. 1994. № 7. 9. А.М.Лукашэвіч. УСХбДНЕ-ПРЎСКАЯ АІІЕРАЦЫЯ 1945, наступальная аперацыя сав. войск у завяршальны перыяд Вял. Айч. вайны 13 студз. — 25 крас. 1945; састаўная частка стратэгічнага наступлення сав. Узбр. Сіл на фронце ад Балт. м. да Кар-пат. Мэта аперацыі — разгром групоўкі герм. войск ва Усх. Прусіі і паўн. Поль-шчы. У.-П.а. ажыццяўлялі войскі 2-га (Маршал Сав. Саюза КУ.Ракасоускі) і 3-га (ген. арміі І.Ц.Чарняхоўскі, з лют. УСХОДНЕСЛАВЯНСКІЯ 277 Маршал Сав. Саюза А.М.Васілеўскі) Бел. франтоў пры ўдзеле 43-й арміі 1-га Прыбалт. фронту (ген. арміі Х.Х.Багра-мян) і пры садзейнічанні Балт. флоту (адм. У.П.Трыбуц) —усяго 15 агульна-вайск. і 1 танк. армія, 5 танк. і механі-заваных карпусоў, 2 паветр. арміі (1670 тыс. чал., 28 360 гармат і мінамётаў, 3300 танкаў і самаходных артыл. уста-новак, каля 3000 самалётаў). У пач. 1945 абарону тут трымала ірупа ням. армій «Цэнтр» (з 26 студз. група армій «Поўнач») пад камацдаваннем ген.-палк. Г.Райнгарта (з 25 студз. ген.-палк. Л.Рэндуліча) у складзе 1 танк. і 2 паля-вых армій і 1 паветр. флоту (усяго 41 дывізія і 1 брыгада — 580 тыс. чал. з рэгулярных войск і 200 тыс. фолькс- \ы ПРЫБАЛТЫЙСКІ ФРОНТ V 3 ПА ft. 20°у.д. БШЫЙСКАЕ МОРА I , БЕЛ.ФРОНІ Удары паветраных армій і авія-цыі Балтыйскага флоту па вой-сках. партах і вузлах абароны нямецка-фашысцкіх войск УСХОДНЕ-ПРУСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 13студзеня-25красавіка 1945г. Становішча савецкіх войск да :— зыходу 18.01 —' Лінія фронту да зыходу 9.02 Напрамкі ўдараў савецкіх войск — 10.02-25.04 Лінія фронту да зыходу 12.01 Умацаваныя раёны і абарончыя рубяжы нямецка-фашысцкіх войск Напрамкі ўдараў савецкіх войск 13.01-9.02 Контрудары і адступленне нямец-ка-фашысцкіх войск інш. воінаў вызначыліся ўраджэнцы Бе ларусі II.Я Галаеачоў, М.К.Кавалёў, У .С.Лаўрыновіч, \А.Парцянка, M.A.Q-рын і інш. Літ:. Нсторяя Велмкой Отечественной войны Советского Союза, 1941—1945. Т. 5. М., 1963: Галнцкмй К.Н. В боях за Вое-точную Пруссяю: Зап. командуюіцего 11 й івардейской армнсй М., 1970; Штурм Кеннгс-берга 4 нзд. Калмнянград, 1985; Васн левскнй А.М. Дело всей жнзнм 3 мзд. М., 1978. Ю.В.Бажэнаў, В.А Юшкевіч УСХОДНЕ-РЫМСКАЯ ІМІІЕРЫЯ гл ў арт. Візантыя. УСХОДНЕ-САХАЛІНСКІЯ ГОРЫ Усходні хрыбет, сістэма куліса-падобных сярэднягорных хрыбтоў на У V< БЕЛДРУСКІ ФРОНТ 4ПА ХЗнішчэнне акружаных груповак праціўніка Даты вызвалення населеных пунктаў Граніца СССР паказана на 22.06.І94ІГ.. граніцы замежных дзяржаў-на І.03.І938г. в-ва Сахалін (Расія). Даўж. 280 км, выш. да 1609 м (г. Лапаціна). Складзе-ны пераважна з метамарфічных парод; сейсмічныя. Моцна парэзаны падоў-жнымі і папярочнымі далінамі. На схі-лах — горная ялова-піхтавая тайга і ка-меннабярозавае крывалессе, зараснікі кедравага сланіку і горная тундра. На берагавых тэрасах тайга зменьваецца сланікам і акіянічнымі лугамі. УСХбдНЕ-СІЫРСКАЕ мбРА. ускра-іннае мора Паўн. Ледавітага ак., паміж Новасібірскімі а-вамі і в-ам Урангеля. На 3 пралівамі Дзмітрыя Лапцева, Этэ-рыкан і Саннікава злучаецца з м. Лап-цевых, на У пралівам Лонга — з Чу-коцкім морам. Пл. 913 тыс. км2. Найб. глыб. 915 м. Берагавая лінія парэзана слаба. Залівы: Калымскі заліў, Чаў-нская, Амуляхская і Хромская губы. Найб. астравы: Новасібірскія', Мядзве-джыя, Аён. Упадаюць рэкі: Індыгірка, Алазея, Калыма. Клімат арктычны. Ся-рэдняя т-ра вады летам 4—8 °C (на Пд), 0—1 °C (на Пн). Салёнасць на Пд (каля вусцяў рэк) 5—10%о, на 3 да 20 %», на Пн да 30%о. Большую ч. года ўкрыта лё-дам, летам ад яго вызваляецца толькі прыбярэжная зона ў зах. частцы. Пры-лівы паўсутачныя (да 0,1 м). Рыбалоў-ства. Водзяцца цюлені, маржы, белы мядзведзь. У.-С.м. — частка Паўночна-га марскога шляху. Гал. порт — Певек (Чаўнская губа). УСХОДНЕСЛАВЯНСКІЯ мбВЫ іру па славянскіх моў, якая ўключае беларус-кую мову, рускую мову, украінскую мову. Гістарычна праз стадыю старажытна- штурмістаў, 8200 гармат і мінамётаў, ка-ля 700 танкаў і штурмавых гармат, 515 самалётаў). Войскі 3-га Бел. фронту па-чалі настугоіенне 13 студз. і 18 студз. прарвалі абарону праціўніка на Пн. ад Гумбінена (цяпер Гусеў), 22—29 студз. выйшлі да Балтыйскага мора. Войскі 2-га Бел. фронту перайшлі ў наступленне 14 студз. і 26 студз. на Пн ад Эльбінга (цяпер Эльбланг) выйшлі на ўзбярэжжа Балт. мора. У выніку асн. сілы праціў-ніка (каля 32 дывізій) былі рассечаны на 3 ізаляваныя групоўкі: гейльсберг-скую, кёнігсбергскую і земландскую; толькі ч. сіл 2-й ням. арміі паспела адысці ва Усх. Памеранію. Ліквшацыю прыціснутых да мора груповак працяг-ваў 3-і Бел. фронт, падмацаваны 4 армі-ямі 2-га Бел. фронгу, рэшткі сіл якога 10 лют. пачалі праводзіць Усхрдне-Па-меранскую аперацыю 1945. Войскі 3-га Бел. фронту аднавілі наступленне 13 сак. і да 29 сак. разграмілі гейльсберг-скую групоўку. У ходзе Кёнігсбергскай аперацыі 1945 ліквідавана кёнігсберг-ская групоўка, рэшткі 9 крас. капіту-лявалі. 13—25 крас. завершаны разгром земландскай групоўкі. У выніку У.-П.а. сав. войскі авалодалі Усх. Прусіяй, выз-валілі паўн. ч. Польшчы. У баях сярод 278 усходне рускай мовы ўзыходзяць да праславян-скай мовы. Ва У.м. шмат агульных рыс, разам з тым у іх выяўляюцца многія спецыфічныя графіка-арфаграфічныя, грамат. і лексічныя асаблівасці, якія можна прызнаць тыповымі для 2 з 3 моў або для кожнай мовы паасобку. Сярод агульных рыс У.м. — вял. пласт агульнай лексікі, аднолькавыя змяненні праслав. злучэнняў *Bj, *pj, *mj у ві, pl, ml (праславянскае *zemja—>бел. «зям-ля», рус. «земля»), *tolt, *tort (дзе t лю-бы зычны) у поўнагалосныя формы (праслав. *goldb->pyc. «голод»), праслав. *dj-»2, ’tj->c (праслав. ’medja-^бел. «мя-жа»), праясненне рэдукаваных ь, ь у моцнай пазіцыі ў «о», «е» (старажытна-рус. «с-ыгь»-»бел., укр., рус. «сон») і інш. Графіка У.м. засн. на кірыліцы. Аз-букі сучасных У.м. у аснове сваёй супа-даюць, адрозніваюцца толькі некат. асаблівасцямі. Вьшучэнне асобных моў у межах усх.-слав. групы адбылося ў 14—15 ст.