КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
УШАКОВА Валянціна Міхайлаўна (н. 7.7.1948, с. Салтыкоўка Саратаўскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне педа-гогікі. Д-р пед. н. (2000). Скончыла БДУ (1972). 3 1990 у Нац. ін-це адука-цыі, з 1996 у Бел. ун-це культуры. На-вук. працы па праблемах прафес. інж., пед. і гуманіт. адукацыі, развіцця вы-шэйшай адукацыі на Беларусі, асновах шматузроўневай сістэмы вышэйшай адукацыі. Тв:. Спецналяст сегодня н завтра. Мн., 1995; Новые направлення подготовкн спецн-алнстов: (Прогност. аналнз). Мн., 1996. Г.А. Фатыхава. УШАКОВА (дзявочае Паўленка) Ірына Васілеўна (н. 29.9.1954, г. Го-мель), бел. спартсменка (фехтаванне на рапірах). Майстар спорту СССР між-нар. класа (1979). Скончыла Бел. ін-т фіз. культуры (1975). 3 1973 інструкгар Спарт. к-та Беларусі, трэнер БВА па фехтаванні. 3 1996 у Бел. акадэміі фіз. культуры (з 2002 дацэнт). Сярэбраны прызёр XXII Алімп. гульняў (1980, Масква). Чэмпіёнка свету (1979, г. Мельбурн, Аўстралія; 1981, г. Клермон-Феран, Францыя), СССР (1974, 1978, 1980) у камандным заліку. А.А.Дубовік. УШАКбЎ Андрэй Фёдаравіч (16.10.1912, в. Рабяткі Чавускага р-на Магілёўскай вобл. — ліпень 1941), бел. пісьменнік. Вучыўся ў Вышэйшым пед. ін-це ў Мінску (1930—31), Віцебскім кінатэхні-куме (1932—33), Усесаюзным ін-це кі-нематаграфіі (1933—34, Масква), скон- АФ.Ушакоў. Ф.Ф.Ушакоў. чыў Маскоўскі ін-т гісторыі, філасофіі і л-ры (1939). 3 1939 у Чырв. Арміі, пра-цаваў у дывізійнай газеце. Загінуў на фронце ў Вял. Айч. вайну. Друкаваўся з 1928 пад псеўд. Андрэй Бязмежны. Ay-Tap зб-каў вершаў «Рабочы пульс» (1932, з П.Ананьевым), «Праца і мала-досць» і «Зарава вагранак» (абодва 1933), «Голас Радзімы» (1938), паэм «Говар машын» (1930), «Пра. слаўных папанінцаў з нашага саду» (1938, з АЖаўруком). Пісаў апавяданні, нары-сы, казкі («Пра муху Буркуху і дзяўчЫн-ку Гразнуху», 1939, з Жаўруком). Ддя дзяцей напісаў (з Жаўруком) кнігі «Пра майго таварыша» (1939), «Пра майго катка» (апубл. 1950), а таксама лібрэта аперэты «Зарэчны барок». На бел. мову пераклаў (з Жаўруком і А.Зарыцкім) творы М.Горкага, У.Маякоўскага, Ш.Руставелі. Аўтар слоў песні «Дзе ж ты, чарнавокая» (муз. І.Любана). Тв.: Наша маладосць. Мн., 1962. Літ:. Барсток М. Прысяга ў акопах // Вобраз-85. Мн., 1985; 3 а р ы ц к і А. Андрэй Ушакоў // Зарыцкі A За словам-падарункам. Мн., 1985. І.У.Саламевіч. УШАКбЎ Дзмітрый Мікалаевіч (24.1.1873, Масква — 20.4.1942), рускі мовазнавец. Чл.-кар. AH СССР (1939). Скончыў Маскоўскі ун-т (1895), з 1907 выкладаў у ім. Праф. Вышэйшых жано-чых курсаў, Ін-та слова, Літ. ін-та імя М.Горкага, Маскоўскага ін-та філасо-фіі, л-ры і мастацтва, Маскоўскага ун-та. Працы У. паслужылі асновай для развіцця рус. дыялекталогіі: «Нарыс рускай дыялекталогіі з дадаткам першай карты рускіх дыялектаў у Еўропе» (1915, з М.М.Дурнаво, М.М.Сакало-вым), «Кароткія ўводзіны ў навуку пра мову» (1913, 9-е выд. 1929) і інш. Адзін са стваральнікаў (з 1903) і старшыня (1915—31) Маскоўскай дыялекталагіч- най камісіі. 3 1901 удзельнічаў у працы па рэформе рус. правапісу. Узначальваў Арфаграфічную камісію Наркамасветы (1930-я г.). Ініцыятар вывучэння рус. арфаэпіі («Руская арфаэпія і яе задачы», 1928; «Да пытання аб правільным вы-маўленні», 1936, апубл. 1964). Гал. рэ-дактар і адзін са складальнікаў «Тлума-чальнага слоўніка рускай мовы» (т. 1— 4, 1934—40). УШАКбЎ Іван Міхайлавіч (19.1.1910, г. Барысаў Мінскай вобл. — 26.8.1966), бел. тэатр. мастак. Засл. дз. маст. Бела-русі (1949). Скончыў Віцебскі маст. тэх-нікум (1933). У 1933—54 працаваў у Бел. т-ры імя Я.Купалы (у 1939—52 гал. мастак). У афармленні спектакляў шырока выкарыстоўваў выразныя срод-кі жывапісу, сэнсавы і эмац. акцэнт ра-біў на пейзажы. Стварыў дэкарацыі да спектакляў «Далёкае» А.Афінагенава (1936), «Пагібель воўка» Э.Самуйлёнка (1939), «Фландрыя» В.Сарду, «Ірынка» К.Чорнага і «Хлопец з нашага горада» К.Сіманава (усе 1941), «Фронт» (1942) і «Макар Дубрава» (1952) А.Карнейчука, «Палешукі» і «Таварыш Андрэй» Я.Ра-мановіча (1944), «Таленты і паклоннікі» А.Астроўскага (1950), «Пяюць жаваран-кі» (1950) і «Людзі і д’яблы» (1958) К.Крапівы, «Вішнёвы сад» А.Чэхава і «Ганна Карэніна» паводле Л.Талстога (1951), «На досвітку» (1952) і «Выбачай-це, калі ласка!» (1954) А.Макаёнка і інш. Глыбокае веданне нац. бел. куль-туры яскрава выявілася ў афармленні спекгакля «Кацярына Жарнасек» М.Клімковіча (1938); напружаную ат-масферу ваен. гадоў, драматызм падзей перадавалі дэкарацыі да спекгакляў «Заложнікі» (1945) і «Гэта было ў Мін-ску» (1949) А.Кучара, «Цытадэль славы» К.Губарэвіча (1950) і асабліва «Канстан-цін Заслонаў» А.Маўзона (1947). Літ.'. І.М.Ушакоў. Мн., 1959. Г М.Ярмоленка УШАКбЎ Сімон (Пімен) Фёдаравіч (1626, Масква — 25.6.1686), рускі жы-вапісец. Жыў у Маскве. У 1648—64 знаменшчык у Сярэбранай і Залатой палатах. 3 1664 жалаваны іканапісец Аружэйнай палаты, кіраўнік іканапіс-най майстэрні. Пісаў парсуны, фрэскі і С.Ушакоў Маці Божая Уладзімірская. 1668. кіраваў размалёўваннем Архангельскага і Успенскага сабораў (1660), размалёў-ваў царскую палату (1657), сцены Гра-навітай палаты (1668) у Маскоўскім Крамлі, выканаў абразы для царквы Тройцы ў Нікітніках (1656—57). Чарціў геаір. карты і планы, ствараў малюнкі І.Ушакоў. Эскіз дэ-карацыі да спектак-ля «Кацярына Жар-насек» М.Клімко-віча. 1938. для гравёраў і сам займаўся афортам («Сем смертных грахоў», 1665). У рус. жывапісе канца 17 ст. выступіў рэфар-матарам: выкарыстоўваючы традыц. іка-награфічныя схемы, імкнуўся да свят-лоценявой лепкі формы, мяккасці пера-ходаў, аб’ёмнасці лікаў, жыццёвасці, што вызначала пераход ад сярэдневяко-вых канонаў да свецкага рэаліст. мас-тацтва: абразы «Тройца» (1671), «Неру-катворны Спас» (1677), карціна «Маці Божая Уладзімірская» («Дрэва Маскоў-скай дзяржавы», 1668). Свае эстэт. пог- УШАЦКАЕ 291 ляды выклаў у трактаце «Слова к лю-батшчацельнаму іконнага пісанія» (каля 1666). Літ.: Овчмнннкова Е.С. Портрет в русском нскусстве XVII в. М., 1955; Ананьева Т. С.Ушаков: [Альбом]. Л., [1971). УШАКбЎ Фёдар Фёдаравіч (1774 або 1745, с. Бурнакова Яраслаўскай вобл., Расія — 14.10.1817), расійскі флатаво-дзец. Адмірал (1799). Скончыў Марскі кадэцкі корпус (1766). Служыў на Балт. флоце. 3 1769 у Данской (Азоўскай) флатыліі, удзельнік рус.-тур. вайны 1768—74. 3 1783 на Чарнаморскім фло-це. У рус.-тур. вайну 1787—91 разбіў тур. флот каля в-ва Фіданісі (1788). 3 1790 камандуючы Чарнаморскім фло-там, кіраваў яго дзеяннямі па разіроме тур. сіл каля Керчы, в-ва Тэндра і мыса Каліякрыя. У час Міжземнаморскага па-ходу Ушакова 179S—1S00 праявіў сябе як палітык і дыпламат. Развіваў манеў-раную тактыку ветразевага флоту. 3 1800 гал. камандзір Балт. вёславага флоту і нач. флоцкіх каманд у Пецяр-бургу. 3 1807 у адстаўцы. Яго імем наз-ваны бухта на ўзбярэжжы Баранцава і мыс на ўзбярэжжы Ахоцкага м.; у Вял. Айч. вайну (3.3.1944) заснаваны ваен. ордэн У. 1-й і 2-й ступеняў і медаль У. У 2001 кананізаваны Рус. правасл. царквой. Літ:. С м н р н о в П.П. Адмнрал Ушаков. 2 мзд. Саранск, 1989; Овчмнняков В.Д. В служеннн Отечестау: (Адмврал Ф.Ф.Уша-ков: нензвестные страннцы жнзнн); Нст. очерк. Ярославль, 1993; Я г о ж. Ф.Ф.Уша-ков. М., 1995; Золотарев В.А, Коз-лов НА Флотоводцы Росснн. М., 1998. У.Я.Калаткоў. УШАР^НКА Сяргей Міронавіч (н. 4.12.1949, Мінск), бел. вучоны ў галіне матэрыялазнаўства. Д-р тэхн. н. (1998). Скончыў БПІ (1973). 3 1973 у НДІ па-рашковай металургіі. У 1993—2002 дырэктар НДІ імпульсных працэсаў з доследнай вытв-сцю Бел. дзярж. навук,-вшв. канцэрна парашковай металургіі. Навук. працы па матэрыялазнаўстве пры дынамічных нагрузках. Распраца-ваў метады і тэхналогіі атрымання но-цых кампазіцыйных матэрыялаў. Тв.: Сверхглубокое проннканне частнц в преграды н созданме компознцнонных мате-рналов. Мн., 1998; Двнамнческая перестрой-ка струкгуры матерналов. Мн., 2000 (у са-аўт.). М.П.Савік. УШАЦКАЕ ПАТРЫЯТЫЧНАЕ ІІАД-ІібЛЛЕ ў Вялікую Айчын -н у ю в а й н у. Дзейнічала ў ліп. 1941 — ліп. 1942 у г.п. Ушачы і Ушац-кім р-не. Аб’ядноўвала 9 груп (каля 100 чал.); ва Ушачах (кіраўнік С.Я.Барадаў-кін), вёсках Апанаскавічы і Янова (С.Б.Боркар), Арэхаўка (І.А.Клопаў, Ц.П.Гірсёнак), Астраўляны (М.А.Ця-бут), Вял. Дольцы і Весніцк (С.В.Мар-кевіч), Глыбачка (У.Ф.Талочка), Жары (Ф.Ф.Дуброўскі), Усвіца (У.Я.Васілеў- 292 ушацка скі). Падпольшчыкі здабывалі разведда-ныя для Чырв. Арміі, распаўсюджвалі сярод насельніцтва звесткі Саўінфарм-бюро, лістоўкі, зрывалі мерапрыемствы акупац. улад, сабралі і перадалі партыза-нам больш за 100 адзінак стралк. зброі, 2 гарматы. Летам 1942 групы перайшлі ў партызаны. За час дзейнасці загінула 13 падпольшчыкаў. Ва Ушачах помнік у гонар падполыпчыкаў і сав. воінаў. Літ:. Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. В. С.Лазебнікаў. УШАЦКА-ЛЁПЕЛЬСКАЕ ЎЗВЫШ-ША, фізіка-геагр. раён Беларуска-Вал-дайскай правінцыі, акруга Беларускага Паазер’я. На Пн Беларусі, у цэнтр. ч. Віцебскай вобл. Мяжуе з Полацкай ні-зінай на ПнЗ, Пн і У, Чашніцкай раў-нінай на ПдУ, Верхнебярэзінскай нізі-най на Пд і 3, Свянцянскімі градамі на 3. Працягнулася з ПнЗ на ПдУ на 115 км, з 3 на У на 45 км. Пл. 3,4 тыс. км2. Найб. выш. 279 м на Лукомскім узвыш-шы. Прымеркавана да Вілейскага пахаванага выстуну Беларускай антэклЬы. Асадкавы ча-хол складзены з адкладаў пратэразою, кем-брыю, дэвону і антрапагену. Найб. пашыра-ны адклады жывецкага і эйфельскага ярусаў дэвону (гліны, пяскі, мергелі, алеўрыты). У фарміраванні У.-Л.ў. вял. значэнне маюць антрапагенавыя адклады (магутнасць да 120 м) усіх ледавіковых эпох і міжледавікоўяў. Марэнныя ўзвышшы і раўнінныя ўчасткі складзены з чырвона-бурых валунных суглін-каў паазерскага ледавіка; у паніжэннях, паб-лізу азёр, у будове камаў і озаў пашыраны пяскі і пясчана-жвіровыя сумесі. У сучасным рэльефе ўзвышша вылу-чаюць: Кубліцкае ўззышша і Пыійнагор-скае ўзвышша на 3 і Лукомскае ўзвыш-ша на крайнім Пд’У з выш. больш за 200 м. Болылую ч. тэр. з выш. 150—200 м займае пласкахва іісты рэльеф з ад-носнымі перавьпйэннямі 8—10 м. На мяжы з Полацкай нізінай рэльеф найб. парэзаны і кантрастны, дзе паміж азёр-нымі і балотнымі катлавінамі ўзвыша-юцца озы і камы з адносным перавы-шэннем 30—40 м. Карысныя выкапні: легкаплаўкія гліны, пясчана-жвіровы матэрыял, сапрапель. Найб. рэкі Уша-ча, Тураўлянка, Дзіва, вытокі Улы. Многа азёр, якія злучаюцца пратокамі і невял. рэкамі, у т.л. Лепельскае возера, Ушацкая група азё'р. Гідралагічны заказ-нік Крывое. Харакгэрна драбнаконтур-насць глеб, расліннасці, с.-г. угоддзяў. Пераважаюць дзярнова-падзолістыя слаба- і сярэднеападзоленыя глебы, у нізінах — тарфяніста-глеістыя. Пад ле-сам да 30% тэрыторыі. Найб. захаваліся лясы на вяршынях узгоркаў, озавых градах, стромкіх схілах азёрных катла-він. Яловыя і ялова-шыракалістыя лясы пераважна заменены другаснымі — бя-розавымі, асінавымі, чорнаальховымі, ёсць невял. масівы хваёвых лясоў. У шматлікіх паніжэннях лугі і балоты. Пад ворывам да 60% тэрыторыі.