КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Літ.: Гл. пры арт. Фаналогія. А.І.Падлужны. ФАНЕРА (ням. Fumier ад франц. foumier накладваць), ліставы драўляны магэры-ял, атрыманы склейваннем 3 і больш лістоў лушчанай шпоны з узаемна пер-пендыкулярным размяшчэннем валок-наў драўніны ў сумежных лістах. Ро-бяць з бярозы, вольхі, хвоі, ясеню, буку і інш. Бывае металізаваная, армірава-ная, вогне- і водаўстойлівая, сярэдняй і ФАНОГРАФ 317 абмежаванай водаўстойлівасці. Таўшчы-ня 1,5—18 мм (лісты таўсцей за 18 мм наз. фанернымі плітамі). ФАНЕРАЗОЙ (ад грэч. phaneros яўны, адкрыты + zoe жыццё), ф а н е р a -зойская э о н а т э м а, адно з най-буйнейшых падраздзяленняў агульнай стратыграфічнай шкалы, якое ахоплівае сукупнасць утварэнняў Зямлі, што заля-гаюць вышэй парод пратэразою. Тэрмін «Ф» прапанаваў амер. геолаг Дж.Чэдвік у 1930. Уключае палеазойскую, меза-зойскую і кайназойскую эратэмы. У геа-храналагічнай шкале адпавядае эону і 3 аднайм. эрам. Працягласць 540 млн. г. Для Ф. характэрна рэзкая дыферэнцы-яцыя эндагенных і экзагенных геал. працэсаў, што праявілася ў блокавай будове літасферы і рухах літасферных пліт, павелічэнні платформавых струк-тур, фарміраванні акіянаў і кантынен-таў. У Ф. з’явіліся шкілетныя жывёлы, пашыраліся расліны на сушы, развіва-лася біясфера, адбыліся змены ў ат-масферы, утвараліся арганагенныя па-роды і біягенныя карысныя выкапні. Паводле этапаў развіця арг. свету для Ф. складзены дэталёвыя стратыграфіч-ная і геахраналагічная шкалы. Гл. так-сама Крыптазой. С.А.Кручак ФАНЕРАФІТЫ (ад ірэч. phaneros яўны, адкрыты + ...фіт), расліны, у якіх пу-пышкі ўзнаўлення размешчаны высока над паверхняй зямлі і працягваюць рост пасля неспрыяльнага перыяду года; ад-на з жыццёвых форм раслін. Растуць пе-раважна ў зонах з мяккім кліматам. Да Ф. належаць дрэвы, кусты, ліяны. Па-водле вышыні іх падзяляюць на мега-(больш за 30 м), меза- (8—30 м), мікра-(2—8 м) і нанафанерафіты (ніжэй за 2 м). ФАНЕТЫКА (грэч. phonetikos гукавы), раздзел мовазнаўства, які вывучае акус-тычныя і артыкуляцыйныя ўласцівасці гукаў мовы, спосабы ўтварэння гукаў, асаблівасці ўспрымання гукавой мовы чалавекам. У Ф. часта ўключаюць і ву-чэнне пра функцыянаванне гукаў (гл. Фаналогія). Ф. падзяляецца на апісальную (агульную, прыватную і эксперыментальную) і гістарыч-ную. Агульная Ф. вызначае магчымасці моўнага апарату чалавека, агульныя акустыч-ныя ўласцівасці гукавой мовы і яе ўспрыман-ня; распрацоўвае фанетычны алфавіт для за-пісу (транскрыпцыю) мовы, адназначны мя ўсіх даследчыкаў. Прыватная Ф. апісвае гукавыя асаблівасці канкрэтнай мовы. У э к -сперыментальнай Ф. выкарыстоўва-юць розныя тэхнічныя (пераважна электрон-на-акустычныя) апараты. Гістарычная Ф. даследуе змены гукавога боку мовы на працягу яе гісторыі і прычьшы гэтых змен. Ф. вывучае гукавую матэрыю мовы ў артыку ляцыйным, акустычным перцэптьіўным і функцыяпальным аспектах. Фанет. веды слу-жаць таксама прыкладным мэтам: пры наву-чанні роднай і замежным мовам, пры лячэнні моўных расстройстваў, пры канструявапні сродкаў сувязі, пры аўтаматычным распазна-ванні мовы і інш. Ф. бел. мовы распрацоўвазіі Я.Ф.Карскі, Ц.П.Ломцеў, І.В.Воўк-Левановіч, М.В.Бірыла, Н.Т.Вайтовіч, Ф.М.Янкоўскі, П.Я.ІОргелевіч, Л.Ц.Выгонная, АА.Крывіцкі, АЛ.Падлужны, В.М.Чэкман і інш. Фанет. даследаванні вядуцца ў Ін-це мовазнаўства Нац. АН Беларусі, Мінскім лін'гвістычмым ун-це і інш. Шэраг эксперыментальных прац па інтанацыі бел. мовы выкананы рус. (Т.М.Нікалаева) і ўкр. (АЛ.Багмут) вучонымі. Літ.: Курс сучаснай беларускай літаратур-най мовы: Фанетыка. Арфаграфія. Лексікало-гія. Мн., 1961; Падлужны А.І. Нарыс акустычнай фанетыкі беларускай мовы. Мн., 1977; К р ы в і ц к і А.А., Падлужны АІ. Фанетыка беларускай мовы. Мн., 1984; Ян-к о ў с к і Ф.М. Гістарычная граматыка бела-рускай мовы. 2 выд. Мн., 1983. А.І.Падлужны. ФАНЕТЫЧНАЯ ТРАНСКРЫІІЦЫЯ, гл. ў арт. Транскрыпцыя. ФАНЕТЫЧНЫЯ АДЗІНКІ, іукавыя з’явы, што служаць для ўвасаблення слоў і сказаў у матэрыяльную гукавую форму. Да Ф.а. адносяцца гукі мовы, склады, фанетычнае слова, моўны такт, фраза, а таксама інтанацыйныя кан-струкцыі, колькасна і якасна адрозныя ў кожнай мове, паколькі найважн. кам-панентам маўлення ў яго вусна-іукавой форме з’яўляецца інтанацыя. А.Я.Міхневіч. ФАНЕТЬІЧНЫЯ ЗАКбНЫ, канстата-цыя рэгулярных гукавых змен, якія ад-бываюцца ў адной мове ў розныя перы-яды развіцця або паралельна ў некаль-кіх роднасных мовах. Першыя Ф.з. сфармулявалі заснавальнікі параўналь-на-гістарычнага мовазнаўства. Ф.з. рас-працавалі ў 1870-я г. младаграматыкі, якія лічылі, што Ф.з. дзейнічаюць без выключэння, калі на іх не ўплываюць інш. Ф.з. або аналогія. Ф.з. не маюць абсалютнага характару. Вынікі дзеяння адных і тых жа Ф.з. у роднасных мовах могуць быць не толькі аднолькавымі, але і рознымі. Напр., змяненне «к», «г», «х» у спалучэнні з j у «ч», «ж», «ш» мела адны і тыя ж вынікі ва ўсіх слав. мовах, а змяненне спалучэнняў «т» і «д» з j да-ло розныя вынікі ў розных слав. мовах. У выніку дзеяння Ф.з. выдзеліліся ўсх,-слав. мовы. Кожная з іх мае спецыфіку ў рэалізацыі Ф.з., напр., пераход «е» ў «о» вядомы ўсім усх.-слав. мовам, але ў бел. мове ён не адбываецца перад шыпячымі («цешча», «таежны»). Узнікненне рэгу-лярных гукавых змен у мове звычайна тлумачыцца ўнугр. тэндэнцыямі развіц-ця мовы або ўплывам інш. моў і дыя-лекгаў. Літ.: Шухардт Г. О фонетнческмх за-конах // Шухардт Г. Нзбранные статьн по языкознаняю: Пер. с нем. М., 1950; Боду-эн де Куртенэ ЙА «Фонетпческле законы» // Бодуэн де Куртенэ Й.А Нзбран-ные труды по обтему языкознанню. М., 1963. Т. 2; Реформатскнй А.А Введе-нпе в языковеденне. 4 пзд. М., 1967. Л.Ц.Выгонная. ФАНЕТЫЧНЫЯ ПРАЦЭСЫ. змены гукаў у межах фанет. слова пад уздзеян-нем суседніх гукаў або агульных умоў вымаўлення. Да асн. Ф.п. належаць акамадацыя (прыстасаванне артыкуля-цыі зычных і галосных гукаў, якія ў моўнай плыні стаяць побач), асіміляцыя (прыпадабненне зычных да зычных і галосных да галосных у межах слова), дысіміляцыя (распадабненне зычных або галосных па якой-н. прыкмеце), рэдук-цыя (скарачэнне і змяненне гучання не-націскных складоў і найперш галосных гэтых складоў), пратэзы або прыстаў-ныя гукі (зычныя ці галосныя гукі, якія з’яўляюцца ў пачатку слова ў пэўных фанет. умовах; напр., «вуліца», «ільвы»), эпентэза (устаўка звычайна зычных гу-каў у сярэдзіну слова ў вьшадку збегу 2 галосных пры запазычаннях), дыярэза (выпадзенне асобных гукавых элемен-таў; напр., «позна», «абласны»), гапла-мгія (выпадзенне са слова аднаго з ад-нолькавых складоў ), кантракцыя (сця-жэнне 2 і больш гукаў у адзін). Літ:. Реформатскнй АА Введенне в языковеденме. 4 нзд. М., 1967; П адл уж-н ы АІ. Нормы беларускага літаратурнага вымаўлення Ц Сучасная беларуская мова: (Пытанні культуры мовы). Мн., 1973; Ян-к о ў с к і Ф. Пстарычная граматыка беларус-кай мовы. 2 выд. Мн., 1983. А.І.Падлужны. ФАНЗА (ад кіт. фан-цзы), кітайскае жытло каркаснага тыпу. Будуюць пера-важна ў сельскай мясцовасці. На Пн краіны мае каны — цёплы палок з ды-маходам, які адыходзіць ад ачага. ФАНІПАЛЬ, горад у Дзяржынскім р-не Мінскай вобл., каля аўтадарогі Мінск— Баранавічы, чыг. ст. на лініі Мінск— Баранавічы. За 15 км на ПнУ ад г. Дзяржынск, 22 км ад Мінска. 11,6 тыс. ж. (2002). Вядомы з пач. 19 ст. як фальварак Сама-хвалавіцкай вол. Мінскага пав., уласнасць Баг-дашэўскіх. У 1871 пабудаваны чыг. прыпынак Чэчын, пазней стаў чыг. ст. Токараўка, з Kanna 19 ст. наз. Ф., чыгуначнікі якой 14.11.1917 да-памаглі рэвалюцыянеру-сацыялісту В.АПралыгі-ну правесці ў Мінск браняпоезд. У Вял. Айч. вайну акупіраваны ням. фашыстамі, якія стварылі тут філіял Маладзечанскага лагера смерці. 3 29.4.1984 rap. пасёлак, з 22.6.1999 горад. Працуюць з-ды жалезабетонных мас-тавых канструкцый, доследна- і рамон-тна-мех.; Дзяржынская бройлерная птушкафабрыка, Мінская нафтабаза. 2 сярэднія і муз. школы, Дом культуры, б-ка, паліклініка, аптэка, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Царква. ФАНбіРАФ (ад фон + ...граф), апарат для механічнага запісу і ўзнаўлення гу-ку. Вынайдзены ў 1877 Т.Эдысанам. У час запісу гуку звязаная з мембранай іголка рухаецца па вінтавой лініі на па-верхні цыліндрычнага валіка, укрытага фольгай ці воскам, і выціскае на ёй ка-наўку пераменнай глыбіні. Пры ўзнаў-ленні запісу іголка рухаецца па канаў-цы, робячы вымушаныя ваганні, а звя-заная з ёю мембрана адпаведна ўзнаў-ляе гук праз рупар. Да 1920-х г. выкарыстоўваўся для запісу твораў муз. фальклору. Правобраз грамафона, патэ-фона і інш. прылад мех. гуказапісу. 318 ФАНОН ФАНбН (ад грэч. phone гук), квант энергіі пругкіх ваганняў атамаў (мале-кул, элементаў структуры) каля станові-шчаў раўнавагі ў крышталічнай рашот-цы; электранейтральная квазічасціца. Энергія ваганняў атамаў прыблізна роў-ная суме энергій Ф. Гукавую хвалю можна разглядаць як накі-раванае распаўсюджванне Ф. Узаемадзейні-чаюць з інш. рухомымі квазічасціцамі (злек-тронамі праводнасці, дзіркамі), а таксама з фатонамі, дамешкавымі атамамі, вакансіямі і міжвузельнымі атамамі, што абмяжоўвае цеп-ла- і электраправоднасць крышталёў. У крышт. матэрыялах акустычныя Ф. ўяўляюць сабой ваганні элементарнай ячэйкі як цэлага, аптычныя Ф. — ваганні атамаў унуіры ячэйкі. Пры дапамозе Ф. узаемадзейнічае з нава-кольным асяродазем большасць квазічасціц крышталя. Гл. таксама Ваганні крышталічнай рашоткі. М.А.Паклонскі. трастным тэматычным матэрыялам, часта праграмнага зместу і п’еса (бліз-кая да парафразы), засн. на свабоднай варыяцыйнай распрацоўцы папулярных мелодый на тэмы з опер, балетаў, тэмы нар. песень, кінамузыкі. Сярод аўтараў Ф ў бел. музыцы: С.Аксакаў, М.Ала-даў, Г.Вагнер (арыгінальныя творы буй-ной формы), а таксама Ю.Бяльзацкі, Я.Глебаў, П.Падкавыраў, Р.Пукст, С.Кар-тэс, Я.Касалапаў, Р.Сурус, Э.Тырманд, Я.Цікоцкі. Літ.: Протопопов В.В. Очеркл нз нсторнн ннструментальных форм XVI — на-чала XX в. М., 1979. ТДз.Назіна. ФАНТАН [італьян. fontana ад лац. fons (fontis) крыніца] у архітэктуры, дэкаратыўнае збудаванне, якое служыць асновай ці абрамленнем для струменяў вады; твор архітэктуры малых форм. У антычнасці Ф. — крыніца пітной вады. Пазней Ф. у спалучэнні з архітэктурай, У.Шэкспіра), Ніна Лідс («Дзіўная ін-тэрлюдыя» Ю.О’Ніла), Грушанька («Браты Карамазавы» паводле Ф.Даста-еўскага), Аркадзіна («Чайка» А.Чэхава), Клэр Цаханасян («Візіт старой дамы» Ф.Дзюрэнмата). У 1958 т-р «Глобус» у Нью-Йорку перайменаваны ў Т-р А.Ланта (акцёр і муж Ф.) —Л.Фантан.