КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Паводле тыпу хім. сувязі Ф. падзяляюць на іонныя, кавалентныя і металападобныя. I о н н ы я (Ф. шчолачных і шчолачназя-мельных металаў) — солепадобныя рэчывы, якія лёгка гідралізуюцца вадой, добра раства-раюцца ў к-тах з вылучэннем гідрыду фосфа-ру (фасфіну) PHj. Кавалентныя (Ф. элементаў ІПА і IVА падгруп перыяд. сіс-тэмы хім. элементаў, акрамя талію) — туга-нлаўкія рэчывы (напр., Ф. бору ВР мае tm 2250 °C), пераважна тьпювыя паўправаднікі (напр., Ф. галію GaP і індыю ІпР з шырынёй забароненай зоны 2,25 эВ і 1,28 эВ адпавед-на). Металападобныя — Ф. пера-ходных металаў, састаў якіх звычайна не ад-павядае валентнасці элементаў (напр., Ф. хрому CrjP, кобальту CojP), тугаплаўкія рэчывы, устойлівыя да ўздзеяння вады і кіс-лот. Асн. метад атрымання Ф. — сінтэз з простых рэчываў у вакууме, інертнай атмас-феры або пад ціскам пары фосфару. Выка-рыстоўваюць пераважна GaP 1 ІпР як паўпра-вадніковыя і оптаэлектронныя матэрыялы, a таксама Ф. цынку ZnjPj як заацыд (для ба-рацьбы з грызунамі). Ф. таксічныя з прычы- ны вылучэння РНз (ядавіты бясколерны газ з пахам гнілой рыбы, ГДК 0,1 мг/мЗ). ФАСФГГЫ. солі і эфіры фосфарыстай к-ты Н3РО3. Ф. неарганічныя — солі Н3РО3, крышт. рэчывы, маларастваральныя ў вадзе (за выключэннсм Ф. шчолачных металаў); у водных растворах акісляюцца да ортафасфа-таў (гл. Фасфаты'). Пры награванні расклада-юцца. Выкарыстоўваюць як аднаўляльнікі ў неарган. сінтэзе, стабілізатары полівінілхла-рыду (напр., Ф. свінцу). Ф арганіч-н ы я — эфіры Н3РО3 агульнай ф-лы (RO)„P(OH)3.„, дзе R — арган. радыкал. Ад-розніваюць поўныя, ці трацічныя (п “ 3), і кіслыя (другасныя, л = 2; першасныя, n = 1). Большасць Ф. — бясколерныя вадкасці (не-кат. — крышт. рэчывы) з непрыемным па-хам, нерастваральныя ў вадзе. Выкарыстоўва-юць для мадыфікацыі пластмас і тэкст. матэ-рыялаў, як антыаксіданты, паверхнева-актыў-ныя рэчывы (другасныя Ф), у сінтэзе пестыцыдаў, лек. сродкаў 1 інш. ФАСЦЫЁЛЫ (Fasciola), род чарвей кл. трэматод. 2 віды: двухвуснаўка пячонач-ная, або смактун пячоначны, або ліс-цвяніца, або Ф. пячоначная (F. hepatica), і Ф гіганцкая (F. gigantica). Паразіты жоўцевых праток печані, жоўцевага пу-зыра авечак, буйн. par. жывёлы і інш. траваедных, радзей чалавека. Даўж. цела 2—7,6 см, шыр. 0,5—1,2 см. Цела лістападобнае, укрытае шыпікамі. Ма-юць 2 прысоскі. Кішэчнік і палавыя залозы моцна разгалінаваныя. Нерв сістэма склада-ецца з каляглотачнага кальца і 3 пар нерв. ствалоў. Гермафрадыты. Развіццё з удзелам прамежкавых гаспадароў — прэснаводных малюскаў, у двухвуснаўкі пячоначнай — ба-лацяніка малога. Заражэнне выклікаюць лі-чынкі (мірацыдыі), якія трапляюць у малюс-ка, дзе ператвараюцца ў спарацысгы, якія да-юць пакаленне лічынак — рэдыі, унугры якіх развіваюцца цэркарыі, што выходзяць з ма-люска, інцыстуюцца і ператвараюцца ў ада-лескарыі. Канчатковыя гаспадары (жывёлы) заражаюцца, калі паядаюць траву з адалеска- Фасцыёла пячоначная. рыямі, якія ў кішэчніку вызваляюцца ад цыс-таў, трапляюць у жоўцевыя пратокі печані, жоўцевы пузыр і выклікаюць фасцыялёзы. ФАСЦЫІ, ф а с ц ы (лац. fasces), пучкі прутоў (з бярозы ці вязу), перавязаныя рамянямі, з уваткнутымі ў іх сякеркамі; атрыбуг улады цароў, потым вышэйшых магістратаў у Стараж. Рыме. Неслі Ф. лікгары, якія суправаджалі магістра-таў. У 18—19 ст. выявы Ф. выкарыстоў-валіся ў дэкар. мастацтве і архітэктуры, у 20 ст. запазычаны італьян. фашыстамі ў якасці эмблемы. 334 ФАСЦЫЯЛЁЗЫ ФАСЦЫЯЛЁЗЫ, гельмінтозныя хваро-бы жывёл і чалавека, якія выклікаюцца плоскімі чарвямі роду фасцыёла. Пала-васпелыя фасцыёлы паразітуюць у жоў-цевых пратоках печані і жоўцевым пу-зыры. Чалавек заражаецца пры заглы-нанні лічынак узбуджальніка з вадой і раслінамі, жывёла — на забалочанай пашы з кормам і вадой. Ф. бываюць вострыя і хранічныя. ФАСЦЫЯЦЫЯ (ад лац. fascia павязка, палоска), пачварная дэфармацыя рас-лін, пры якой іх органы ператвараюцца ў шырокія і пляскатыя шабле- ці раме-непадобныя ўтварэнні. Выклікаецца ві-русамі, мікагілазмамі, бакіэрыямі, мік-раскапічнымі грыбамі, фітагельмінтамі, іанізавальным выпрамяненнем, хім. му-тагенамі, стымулятарамі росту, песты-цыдамі, мех. парушэннямі і інш. У вы-ніку зрастаюцца некалькі пунктаў рос-ту, назіраецца скрыўленне, перакруч-ванне, зрастанне, разрастанне сцёблаў, лісця, кветак, суквеццяў, пладоў і інш. З’яву Ф. выкарыстоўваюць у селекцыі некат. с.-г. раслін (напр., пры вывя-дзенні буйназярністых дыплоідных сар-тоў грэчкі). ФАТА (ад санскр. пата — тканіна), га-лаўны ўбор нявесты ў выглядзе лёгкай белай накідкі з кісяі, цюлю або карун-каў. ФАТАІ'РАФІЧНАЯ ІІАПЁРА, гл /lane-pa фатаграфічная. ФАТАІ РАФІЧНАЯ ЭМЎЛЬСІЯ, назва воднай суспензіі жэлаціны (найб. пашы-рана) з раўнамерна размеркаванымі мікракрышталямі (зернямі) галагенідаў серабра. Ф.э., нанесеная на аснову (па-перу, шкло і інш.), пасля высушвання ўтварае. святлоадчувальны слой фата-графічных матэрыялаў. 3 павелічэннем памераў зерняў галагенідаў павялічваюцца святлоадчувальнасць Ф.э. і яе зярністасць. Існуюць фотаматэрыялы з 2 і больш слаямі Ф.э. Неабходныя фіз.-хім. і фа-тагр. ўласцівасці надаюць увядзеннем дубіль-ных рэчываў (гл. Дубленне), сенсібілізатараў, процівуаліруючых рэчываў (напр., браміду калію), колераўтваральных кампанентаў (гл. Колерафатаграфічныя матэрыялы) і інш. ФАТАГРАФІЧНЫ АІІАРАТ, фота-апарат, фотакамера, оптыка-механічная прылада для атрымання на фатаграфічным матэрыяле скрытай вы-явы пэўнага аб’екта. Пасля хіміка-фа-тагр. апрацоўкі атрымліваюць бачную негатыўную (негатыў) ці пазітыўную (пазітыў) выяву. Асн. часткі Ф.а.: святлонепранікальная ка-мера, здымальны аб’ектыў, фатагр. затвор, відашукальнік, касета з фотаплёнкай. Асоб-ныя маюць адаптэр, бленду, зкспанометр, лямпу-ўспышку і інш. Адрозніваюць Ф.а. агульнага прызначэння (для аматараў і пра-фесіяналаў) і спец. (рэпрадукцыйныя, для аэрафотаздымкі, фотатэадаліты і інш.). Гл. таксама Лічбавая фатаграфія. На Беларусі Ф.а. вырабляюцца на Мінскім мех. з-дзе імя Вавілава, з-дзе «Зеніт» у Вілейцы. Фатаграфічны аларат: 1 — аб’ектыў; 2 — дыяфрагма; 3 — затвор; 4 — плёнка. Фатаграфічныя апараты: 1 — «Цэйс Ікан»; 2 — «Зеніт ЗМ»; 3 — «Нікан F90X»; 4 — зічбавы «Нікан 990». ФАТАІ'РАФІЧНЫ ЗАІІІС, рэгістрацыя (запіс) сігналаў гуку ці відарыса фатагр. метадамі з утварэннем сігналаграмы. Носьбітам інфармацыі служаць фота- ці кінанлёнка, фотапласцінка і інш. свят-лоадчувальныя матэрыялы; запіс інфар-мацыі ажыццяўляецца светлавым ці элекгронным пучком. Выкарыстоўваец-ца ў гукавым кіно, тэлебачанні і інш. Гл. таксама Гуказапіс. ФАТАГРАФІЧНЫ ГІАВЕЛІЧАЛЬНІК, фотапавелічальнік, аптычная прылада для атрымання павялічаных фотаадбіткаў з негатыва на фотапапе-ры. Асн. вузлы: праекцыйная галоўка з асвятляльнікам, негатыватрымальнікам і вузлом перамяшчэння праекцыйнага аб’ектыва; абёктыў, верт. стойка (штанга) з кранштэйнам і экран (стол). Найб. пашыраны верт. Ф.п. з 8—15-кратным павелічэннем. Ф.п. аснашчаны прыстасаваннем для аўтам. факусіроўкі аб’ектыва пры змеце маштабу павелі-чэння, маюць латак для карэкціруючых святлафільтраў (для фотадруку каляро-вых відарысаў). ФАТАГРАФІЧНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ, фотаматэрыялы, матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца ў фатаграфіі і кіне-матаграфіі для атрымання фатагр. віда-рысаў. Да іх адносяць святлоадчуваль-ныя матэрыялы, фотарэактывы для іх апрацоўкі і дапаможныя матэрыялы. Фотарэактывы служаць для пераўтварэння скрытага фатагр. відарыса ў бачны, а таксама для паляпшэння якасці бачнага відарыса. Для гэтага выкарыстоўваюць праяўляльныя (гл. Праяўленне фатаграфічнае), замацавальныя (гл. Замацаванне фатаграфічнае) і дубільныя Фатаграфічны павелічальнік: a —схема павелічальніка (1 —крыніца святла; 2 —кандэнсар; 3 — негатыватрымальнік; 4 — праекцыйны аб’екпяў; 5 — неактьшічны святлафільтр; 6 — фотапапера); б — павелічальнік «Крокус». ФАТОМЕТР 335 (гл. Дубленне ў фатаграфіі) рэчывы. Да д a -паможных матэрыялаў адаосяць спец. святло- і вілыацеахоўную паперу для ўпакоў-вання святлоадчувальных Ф.м., кляі для склейвання кінаплёнкі і наклейвання фота-паперы на інш. матэрыялы, спец. лакі для аховы відарысаў на розных матэрыялах (кера-міцы, метале і інш.) ад уздзеяння атмасферы і інш. шкодных фактараў. Літ.: Дьяконов АН. Хммня фотогра-фнческнх матерналов. М., 1989. ФАТАГРАФІЯ (ад фота... + ...графія), атрыманне фотавідарысаў аб’ектаў на святлоадчувальных матэрыялах; галіна навукі, тэхнікі і мастаіггва, якая распра-цоўвае і выкарыстоўвае тэорыю і мета-ды атрымання фотаздымкаў. Адрозніва-юць чорна-белую (монахраматычную) і каляровую фатаграфію, сярэбраную (га-лагенідасярэбраную) і несярэбраную, плоскую (звычайную) і аб’ёмную (стэ-рэаскапічную), мастацкую (гл. Фота-мастацтва) і навукова-тэхн. (аэра-, мікра-, астрафатаграфію, рэнтгенаў-скую, інфрачырвоную і інш.), а таксама лічбавую фатаграфію, заснаваную на выкарыстанні лічбавай формы атры-мання і захоўвання відарыса. Асобны від аб’ёмнай Ф. — галаграфія (пада-бенства яе са звычайнай Ф. у выкарыс-танні святлоадчувальных слаёў для запі-су відарыса). Ф. — найважнейшы сро-дак дакументавання і захоўвання інфар-мацыі, складае аснову кінематаграфіі, з’яўляецца асн. тэхн. сродкам палігра-фіі, фоталітаграфіі і фотатэлегр. тэхнікі, факсімільнай сувязі. Заснавана на здольнасці святла ствараць у фатаграфічных матэрыялах, якім уласціва святлоадчувальнасць (напр., у фатагр. плёнках, ПЗС-матрыцахў скрыты фатагр. відарыс аб’екта пры яго фотаздымцы з дапамогай фа-таграфічнага апарата. Пасля хіміка-фатагр. анрацоўкі (праяўлення фатаграфічнага, зама-цавання фатаграфічнага і інш.) або камп’ю-тэрнай апрацоўкі гэты відарыс пераўтвараец-ца ва ўстойлівы да дзеяння святла бачны воб-раз аб’екта — спачатку ў негатыў, а потым у п а з і т ы ў (адбітак з негатыва, на якім раз-меркаванне яркасцей або колераў такос ж, як на аб’екце здымкі). Фотаадбіткі друкуюць на паперы фатаграфічнай, павялічаныя адбіткі атрымліваюць з дапамогай фатаграфічнага павелічальніка. У некаторых фагагр. працэсах выкарыстоўваюць абарачальныя матэрыялы. якія даюць пасля адпаведнай апрацоўкі не-пасрэдна пазітыўны відарыс. Створаны ад-наступенны дыфузійны фатагр. працэс — ад-начасовае хуткае атрыманне негатыўнага і па-зітыўнага відарысаў у самім фотаапараце (у вьшіку дыфузіі галагенідаў серабра негагыў-най плёнкі ў святлоадчувальны слой папяро-вай або палімернай асновы). Да аднаступен-ных працэсаў адносяць і ксераграфію