КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Тураўлянскі замак Гравюра Д.Б.Кавалеры 1580 паводле малюнка С.Пахалавіцкага 1579. раз якую быў перакінуты драўляны мост на палях. Вежы з боку Тураўлянкі былі чацверыковыя, крьгтыя ў 2 схілы, з боку Зах. Дзвіны — гранёныя або круг-лыя, з шатровым крыццём. Вежы мелі 3 баявыя ярусы: сярэдні з амбразурамі для гармат, ніжні і верхні з байніцамі для ручной агнястрэльнай зброі. Вугла-выя вежы стаялі на высокіх паўкруглых падмурках, сцены якіх бьші прарэзаны круглымі байніцамі. Драўляная забудова замка была шчыльная. Сярод прамаву-гольных у плане жылых дамоў, накры-тых 2-схільнымі дахамі, вылучаліся 2 збудаванні з купальнымі завяршэннямі, якія, верагодна, мелі культавае значэн-не. 4.9.1579 да замка падышоў атрад войска ВКЛ пад камандаваннем кн. К.Лукомскага. Рускія спешна пакінулі Т.з. без бою. Заняўшы замак, Лукомскі загадаў страляць з усіх гармат. У выніку ўзнік пажар, які знішчыў замак. У 1579 С. Пахалавіцкі выканаў малюнак Т.з., паводле якога пазней зроблена гравюра. Ю.А.Якімовіч. ТЎРАЎСКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ, старажыт-нарускі рукапісны помнік 11 ст.; самая ранняя (з тых, што захаваліся) кніга, створаная на бел. землях. Збераглося 10 аркушаў. Напісана на пергаменце ўста-вам, аздоблена ініцыяламі (старавізан-тыйскі тып, выкананы на зялёным фо-не, размаляваны чырв. і сіняй фарбамі) і маргінальнымі ўпрыгожаннямі ў вы-глядзе гронкі. Ёсць укладныя запісы 2.5.1508, 10.2.1513, 1781. Знойдзена ў г.п. Тураў (Жыткавіцкі р-н Гомельскай вобл.) у 1865, вывезена М.Сакаловым у Віленскую публічную б-ку. Зберагаецца ў б-цы АН Літвы. У 1962—63 рэстаўры-равана, зроблены новы пераплёт, стары (17 ст.) захоўваецца асобна. Публ.: Туровское евангелме однннадцатого века. Внльна, 1869. Літ.: Сводный каталог славяно-русскнх рукопнсных кннг. храняіцііхся в СССР, XI— 4t|UU»« IAHtl4hl'i«lK* ^піДмлуні- мг^дчі мн« чіігк ньнунміЛічпі ніу Ж4(»^ШіуНІНПІ|НЧГІ' HKHS ІМАсгнн.ігішмвітнкчіга К/іншн sH4M;4HiuiiAi'ti;s wii' ntrнt’j4 11 nгx Mfhi ч Fell iLmaHKi ІІГІІА ІПЧШГТ TWAIII3HT(6tlttHA4(*HHNt прншмт.ктп«гіуынтт.нАС’ьМі • UTA KlTtKtHtTUttKXaHHXA ПК;ТНІ*М»уН'ЫАА nfWAXTH n hxhahnxhh * Humf іггнк* tAn»C^AfH1,HAt«4Htrj HHKAK. ЖГШКНіЖАККГ# HKUlTUymACl ■чпмггг ійгт*у*^і*д(іуіч It І4^ут«углжі|» ТкТВНГТЫA4 мц мюьітттнінлвіжічлнр, Ліст з Тураўскага евангелля. XIII вв. М., 1984; Нікалаеў М. Палата кнігапісная. Мн., 1993; П уц ько В. Ілюміна-цыя Тураўскага евангелля XI ст. // Бел. гіст. аглвд. 1998. Т. 5, сш. 1(8). М.В.Нікалаеў. ТЎРАЎСКАЕ КАМСАМОЛЬСКА-МА-ЛАДЗЁЖНАЕ ПАДПбЛЛЕ ў В я л і -кую Айчынную вайну. Дзей-нічала ў ліст. 1941 — ліп. 1944 у г.п. Тураў Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобл. Аб’ядноўвала 18 чал. (кіраўнікі ў розныя часы І.Л.Хілінскі, А.В.Сідараў, А.Р.Багай, С.В.Царык). Падпольшчыкі распаўсюджвалі сярод насельніцтва зводкі Саўінфармбюро, падтрымлівалі сувязь з партыз. атрадам В.З.Каржа, імя Чкалава Пінскай вобл., правялі некаль-кі дыверсій, сагітавалі на адыход у пар-тызаны каля 170 жыхароў Турава і 35 чал. з варожых фарміраванняў. Напярэ-дадні вызвалення Турава склалі і пера-далі партызанам схему абароны ворага. ТЎРАЎСКАЕ КНЯСТВА. раннефеа-дальная дзяржава з цэнтрам у г. Тураў. Называлася таксама Тураўская зямля, Тураўская воласць, Тураўская вобласць. Займала тэр. ад Дняпра на У да Зах. Бу-га на 3, ад Прыпяцкага Правабярэжжа на Пд да вытокаў Лані і Случы на Пн (тэр. сучаснай Брэсцкай, часткова Го-мельскай, Мінскай, Гродзенскай абл., паўн. раёнаў Украіны і ўсх. паветаў Польшчы). Ўтварылася ў канцы 10 ст. на тэр. рассялення ўсх.-слав. племя дрыгавічоў. Т.к. стала спадкаемцам пле-мяннога княжання дрыгавічоў, што ме-ла свайго племяннога князя (апошні — напаўлегендарны кн. Тур). Пасля распа-ду першабытнаабшчыннага і ўзнікнен-ня феад. ладу мела больш высокую форму сац.-паліт. арганізацыі грамад-ства. Першы гістарычна вядомы князь Т.к. — Святаполк Уладзіміравіч, сын кі-еўскага вял. кн. Уладзіміра Святаславі-ча, пасаджаны на тураўскі прастол у 988. Т.к. было адным з найважнейшых у сістэме княстваў Кіеўскай Русі. Пра гэта сведчыць вылучэнне яго трэцім па старшынстве сынам вял. князёў пры падзеле Кіеўскай Русі: Святаполку ў 988 Уладзімірам Святаславічам, Ізяславу ў 1052 Яраславам Уладзіміравічам, Вячас-лаву ў 1125 Уладзімірам Усеваладавічам Манамахам. 3 тураўскага на кіеўскі ве-лікакняжацкі прастол перайшлі Свята-полк Уладзіміравіч (1015), Ізяслаў Ярас-лавіч (1054), Святаполк Ізяславіч (1093), Вячаслаў Уладзіміравіч (1139). У паліт. гісторыі Т.к. вылучаюцца 4 перыяды. 1-ы перыяд (988—1015) — вылучэнне Т.к. са складу Кіеўскага вял. княства і палітыка Святаполка па ада-сабленні ад Кіева. 2-і перыяд (1019— 1113) — час знаходжання Т.к. пад ула-дай вял. кіеўскага кн. Яраслава Мудра-га, яго сына Ізяслава Яраславіча (з 1052) і сыноў апошняга — Яраполка і Святаполка. 3-і перыяд (1113—58) — захоп Т.к. Уладзімірам Манамахам і за-хаванне княства за яго нашчадкамі. 4-ы перыяд (1158 — пач. 14 ст.) — час іс-навання адноўленага самастойнага Т.к. ТУРАЎСКАЕ 37 У 1158 кн. Юрый Яраславіч заняў Тураў насуперак волі кіеўскага вял. князя і адстаяў яго ў цяжкай 10-тыднёвай абло-зе. У 1162 быў заключаны мір, што аз-начала юрыд. аднаўленне самастойнага Т.к. Пасля княжання Юрыя Яраславіча Т.к. падзелена паміж яго сынамі на ўдзелы. Туравам валодалі Святаполк, Іван, Глеб; Пінскім княствам — Ярас-лаў, Яраполк; Дубровіцкім — Глеб. Ра-ней вылучылася Клецкае княства (у 1127 вядомы клецкі кн. Вячаслаў Ярас-лавіч). У 2-й пал. 12 ст. адасобілася Слуцкае княства, пазней — Сцепан-скае (1292). У 2-й пал. 12 ст. зах. частка Т.к. з г. Бярэсце і Драгічын (Берасцей-ская зямля) увайшла ў склад Уладзіміра-Валынскага княства. Тураўскія князі акіыўна ўдзельнічалі ў паліт. жыцці Кіеўскай Русі, у барацьбе за кіеўскі прастол сваіх родзічаў і інш. прэтэндэнтаў, у змаганні супраць по-лаўцаў. На тэр. Т.к. паслядоўна адбы-ваўся працэс гасп.-эканам. і кулы. раз-віцця. Ўзніклі гарады Тураў (вядомы з 980), Бярэсце (1019), Пінск (1097), Чар-тарыйск (1100), Слуцк (1116), Клецк (1127), Рагачоў (1142), Драгічын (1142), Мазыр (1155), Небль (1262), Капыль (1274), Сцепань (1292), Давыд-Гарадок, Дубровіца (12 ст.). У канцы 10 — пач. 11 ст. заснавана Тураўская праваслаўная епархія. Тураўскае евангелле 11 ст. — найстаражытнейшы помнік кніжнай культуры Беларусі. У Тураве жыў і дзейнічаў Кірыла Тураўскі. У пач. 14 ст. Т.к. ўвайшло ў склад ВКЛ. У сярэдзіне 15 ст. ўласнасць вял. кн. Свідрыгайлы. 3 16 ст. магнацкая ла-тыфундыя, якая належала М.Л.Глінска-му, Астрожскім, Сапегам і інш. Літ:. Д о в н a р-3 ап о л ь с кн й М.В. Очерк лсторнн крнвнчской н дреговнчской земель до конца XII столетня. Кнев, 1891; Грушевскнй AC. Пннское Полесье: Нст. очеркн. Ч. 1—2. Кнев, 1901—03; Лы-с е н к о П.Ф. Туровская земля IX—-XIII вв. 2 нзд. Мн., 2001. П.Ф.Лысенка. ТЎРАЎСКАЕ РАДбВІШЧА ГАРЎЧЫХ СЛАНЦАУ Размешчана на плошчы 1372 км2 паміж г.п. Тураў, вёскамі Боркі, Хваенск, Азяраны Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобл. і Сямігосцічы, Ля-дзец, Хорск, Альпень Столінскага р-на Брэсцкай вобл. Пластавы паклад заля-гае ў тоўшчы карбанатна-тэрыгенных адкладаў фаменскага яруса (верхні дэ-вон). Гаручыя сланцы цёмна-шэрага колеру, танкаплітчатыя, з роўнымі па-верхнямі пластоў, з вуглавата-ступень-чатым зломам. Харакгэрна лінзападоб-на-хвалістая слаістасць. Магутнасць пласта 0,5—3,7 м, глыб. залягання 64— 507 м. Цеплата згарання 4,2—8,6 МДж/кг, попельнасць ад 63 да 80%. Перспектыўныя запасы каля 2,7 млрд. т. Гаручыя сланцы прыдатныя як ком-плексная энерга-хіміка-тэхнал. сыраві-на з выкарыстаннем попелу на выраб лёгкіх бетонаў, ячэістых уцяпляльнікаў, 38 ТУРАЎСКАЯ аглапарыту, а таксама на вапнаванне кіслых глеб і ў дарожным буд-ве. ТЎРАЎСКАЯ ВЁЖА. помнік абаронча-га дойлідства 2-й пал. 13 — пач. 19 ст. Размяшчалася на дзядзінцы стараж. г. Тураў (цяпер гар. пасёлак у Жыткавіц-кім р-не Гомельскай вобл.) і была гал. абарончым збудаваннем Тураўскага замка. Адносіцца да тьшу валынскіх ве-жаў. Пабудавана з цэглы на вапнавым растворы. Паводле планаў 18—19 ст. мела форму круга дыям. 11 м. Унутры была падзелена на некалькі баявых яру-саў. Разбурана ў 1830-я г. Літ:. Т к а ч о ў М.А. Абарончыя збуда-ванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. Мн.. 1978. Тураўская царква Фрагмент падмурка. 51 Тураўская царква Графічная рэканструкцыя Г.А.Лаўрэцкага. ТЎРАЎСКАЯ ПРАВАСЛАЎНАЯ ЕПАР-ХІЯ, другая па старажьпнасці правасл. епархія на Беларусі. Засн. ў канцы 10 — пач. 11 ст. як адм.-тэр. адзінка Кіеўскай мітраполіі. Першапачаткова ахоплівала тэр. басейна р. Прыпяць і на Пн ад яе, уключала таксама гарады На-вагрудак, Мінск, Пінск, Барысаў. Пас-ля разбурэння Турава (сярэдзіна 13 ст.) епіскапская кафедра перанесена ў Пінск, епархія стала наз. Турава-Пін-ская або Пінска-Тураўская (далейшую гісторыю гл. ў арт. Пінская праваслаўная епархія). У 1878—1922 кіруючыя архірэі Мінскай епархіі тытулаваліся «мінскія і тураўскія». У 1992 Т.п.е. адноўлена як самаст. епархія Бел. экзархата Рус. пра-васл. царквы. Уключае тэр. 10 адм. раё-наў Гомельскай вобл.: Акцябрскага, Брагінскага, Ельскага, Жьгткавіцкага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага, Мазыр-скага, Нараўлянскага, Петрыкаўскага, Хойніцкага. На тэр. епархіі дзейнічаюць 2 жаночыя манастыры. Епархіяльнае ўпраўленне ў г. Мазыр Гомельскай вобл. Выдаецца газ. «Мскра Правосла-вня». Тытулы кіруючых архірэяў: тураў-скі (да сярэдзіны 13 ст.), тураўскі і ма-зырскі (з 1992). Літ.: Тураўская епархія // Беларускі пра-васлаўны каляндар, 2000. Мн., 1999. В.К.Касцюк. ТЎРАЎСКАЯ ЦАРКВА, помнік ста-раж.-рус. дойлідства 12 ст. ў г.п. Тураў Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобл. Пабудавана на гарадзішчы стараж. Ту-рава. Рэшткі царквы адкрыты і абследа-ваны М.Каргерам у 1963. Царква ўяўля-ла сабой 4-слуповы 3-нефавы храм з нартэксам і апсідамі. Падмуркі складзе-ны з валуноў насуха. Сцены ўзведзены ў тэхніцы роўнаслаёвай муроўкі (захава-ліся на выш. ад 0,3—0,5 да 2 м). Агуль-ныя памеры царквы 28,2x16,5m Асаб-лівасць разбіўкі плана ў тым, што спа-чатку былі распланаваны межы храма па правым баку, а потым па левым (паўн.). У выніку гэтага была зроблена памылка ў адмеры модуляў на 1 локаць (0,43 м), што адбілася ў перакошанасці плана. Лапаткі, якія адпавядаюць усх. пары падкупальных слупоў, змешчаны на У з такім разлікам, каб павялічыць плошчу ўспрыняцця вагі ад барабана з купалам і распор скляпенняў. Аналагіч-ны канстр. прыём выкарыстоўваўся ў гродзенскім дойлідстве 12 ст. (Ніжняя царква ў Гродне). Будынак меў кан-струкцыі, узведзеныя пазней за асн. аб’ём. Падлога царквы была выкладзена паліванымі пліткамі. Храм разбурыўся (дата невядома) у выніку моцнай дэ-фармацыі і значнага нахілу сцен. Зроб-лена некалькі варыянтаў графічных рэ-канструкцый Т.ц. (арх. ГА.Лаўрэцкі і інш.).