КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
42 ТУРКЕСТАНСКІ 27.10.1924 ТАССР скасавана, яе тэр. ў 1924—36 у выніку нацыянальна-дзяр-жаўнага размежавання савецкіх рэспуб-лік Сярэдняй Азіі ўвайшла ў склад Узбе-кістана, Туркменістана, Таджыкістана і Кыргызстана (Кіргізіі). ТУРКЕСТАНСКІ ХРЫБЕТ, заходні працяг Алайскага хрыбта ў сістэме Гіса-ра-Алая, у Таджыкістане і Узбекістане. Даўж. каля 340 км. Выш. да 5621 м. Складзены пераважна са сланцаў, вап-някоў і пясчанікаў. Харакгэрны высака-горны рэльеф. Грэбень з горна-ледаві-ковымі формамі рэльефу. Ледавікі агульнай пл. 540 км2. Карставая пячора Кан-і-Гут. На паўн. схіле — арчовыя лясы і рэдкалессі. У сярэдняй ч. хрыб-та — перавал Шахрыстан (3378 м), праз які праходзіць аўтамаб. тракт Ху-джанд—Душанбе. У перадгор’ях на паўн. схіле — Заамінскі запаведнік. ІУРКІ. вёска ў Варатынскім с/с Баб-руйскага р-на Магілёўскай вобл., каля р. Ала, на аўтадарозе Бабруйск—Жло-бін. Цэнтр калгаса. За 22 км на ПдУ ад г. Бабруйск, 132 км ад Магілёва, 6 км ад чыг. ст. Цялуша. 395 ж., 154 двары (2002). Сярэдняя школа, клуб, б-ка, ам-булаторыя, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. Помнік архітэк-туры — Свята-Троіцкая царква (2-я пал. 19 ст.). ТУРКІ (саманазва ц ю р к), народ, асн. насельнйггва Турцыі (50 млн. чал.). Жы-вуць таксама ў Расійскай Федэрацыі, Грузіі, Балгарыі, Грэцыі, Румыніі, Іраку і інш. Агульная колькасць 53,3 млн. чал. (1992). Гавораць на турэцкай мове. Вернікі мусульмане-суніты. Заключэнне Туркманчайскага дагавора 1828. 3 карціны Я.Сухадольскага. ТУРКМАНЧАЙСКІ ДАГАВбР 1828, мірны дагавор паміж Расіяй і Персіяй (Іранам), яю завяршыў рус.-іранскую вайну 1826—28. Падпісаны 22 лют. ў в. Туркманчай каля г. Тэбрыз (Персія) з боку Расіі яе намеснікам на Каўказе ген. І.Ф.Паскевічам, з боку Персіі — наследным прынцам Абас-Мірзой. У выпрацоўцы ўмоў удзельнічаў А..С.Гры-баедаў. Паводле дагавора да Расіі далу-чалася Усх. Арменія (Эрыванскае і На-хічэванскае ханствы), Персія гарантава-ла армянам у сваіх уладаннях права бесперашкоднага перасялення ў Расію, выплачвала Расіі 20 млн. руб. серабром, пацвярджала ўмовы Гюлістанскага мір-нага дагавора 1813 аб выключным праве Расіі мець ваен. флот на Каспійскім м. і свабодзе гандлю паміж дзвюма краіна-мі. Т.д. 1828 заклаў асновы рус.-перс. адносін да 1917, паспрыяў захаванню і кансалідацыі арм. народа на той частцы яго этн. тэрыторыі, дзе ў 20 ст. сфармі-равалася сучасная дзяржава Арменія. ТУРКМЕНАБАТ, горад, цэнтр Лебап-скага вілаята, у Туркменістане. Засн. ў 1886. Да 1924 і ў 1927—40 наз. Чар-джуй, у 1924—27 Ленінск, у 1940— 1999 Чарджоў. Каля 200 тыс. ж. (2001). Чыг. вузел. Аэрапорт. Прыстань на р. Амудар’я. Прам-сць: лёгкая (шаўковы камбінат, шарсцяная, нятканых матэры-ялаў, трыкат., швейная, абутковая ф-кі, баваўняны з-д, першасная апрацоўка ка-ракульскіх шкурак), харч. (алейнаэк-стракцыйны, малочна-масларобны, кан-сервавы з-ды, мясакамбінат), перапра-цоўка лакрычнага кораня. Хім., нафтапе-рапр., суднарамонтны, мех., дрэваапр. з-ды і інш., мэблевая ф-ка. Вытв-сць буд. матэрыялаў, у тл. керамічных труб. Пед. ін-т. Тэатр. Гіст.-краязнаўчы музей. На Пд ад Т. — гарадзішча (1—11 ст.і. ТУРКМЕНА-ХАРАСАНСКІЯ ГОРЫ паўночная ўскраіна Іранскага нагор 'я, у Іране і Туркменістане. Даўж. больш за 600 км, шыр. да 250 км. Выш. да 3314 м (г. Кенгзошк). Падоўжным паніжэннем (Кучана-Мешхедскі дол) падзелены на Капетдаг і Нішапурскія горы. ТУРКМЕНІСТАН (Turkmenistan), дзяр-жава на ПдЗ Сярэдняй Азіі. Мяжуе на Пн з Казахстанам, на Пн і ПнУ з Узбе-кістанам, на Пд з Іранам і Афганіста-нам; на 3 абмываецца Каспійскім мо-рам. Пл. 488,1 тыс. км2. Нас. 5369,4 тыс. чал. (2000). Сталіца — г. Ашгабат. У складзе Т. 5 вілаятаў (абласцей). Дзярж. мова — туркменская. Нац. свя-ты — Дзень незалежнасці (27 кастр.), Дзень дзярж. сцяга (19 лют.), Дзень Канстытуцыі (18 мая), Дзень ней-тралітэта (12 снеж.). Дзяржаўны лад. Т. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 5 гадоў. Вы-шэйшы прадстаўнічы орган — Халк Маслахаты (Народны савет), у склад якога ўваходзяць прэзідэнт, дэпутаты меджліса, старшыні Вярхоўнага і Вы-шэйшага гасп. судоў, Ген. пракурор, члены Кабінета міністраў, кіраўнікі ад-міністрацый. Заканад. орган — меджліс (парламент) з 50 дэпутатаў, якія выбіра-юцца на 5 гадоў па тэр. акругах з пры-кладна роўнай колькасцю выбаршчы-каў. Кабінет міністраў — выканаўчы і распарадчы орган, узначальваецца прэ-зідэнтам. Прырода. Берагавая лінія Каспійскага м. на Пн парэзана залівамі Кара-Багаз-Гол, Краснаводскі, Туркменскі; п-авы Краснаводскі, Чэлекен. Большая ч. тэр. Т. размешчана ў межах Туранскай нізі-ны, якая занята пустыняй Каракумы, на Пн Сарыкамышская катлавіна (да -24 м). На ПнЗ ускраіна плато Усцюрт і Крас-наводскае, хр. Вял. і Малы Балхан. Уз-доўж мяжы з Іранам горы Капетдаг (выш. да 2942 м, г. Рызе) і паўн. перад-гор’і Парапаміза. На ПдУ хр. Кугітан-гтау (выш. да 3139 м). Карысныя вы-капні: нафта, прыродны газ, каменны вугаль, сера, калійныя і каменная солі, руды каляровых і рэдказямельных мета-лаў, буд. матэрыялы. У заліве Кара-Ба-газ-Гол вял. запасы мірабіліту. Клімат рэзка кантынентальны. засушлівы, з вял. гадавымі і сутачнымі амплітудамі т-р. Сярэдняя т-ра студз. ад -4 °C на Пн да 4 °C на Пд, ліп. 28—30 °C. Апад-каў 80—100 мм на Пн, 300—400 мм у гарах. Асн. колькасць ападкаў выпадае ранняй вясной. Гал. рэкі: Амудар’я, Мургаб, Тэджэн. Сарыкамышскае возе-ра. Каля 70% тэр. занята пустыннымі глебамі, на Пн глебы шэра-бурыя, на Пд шэразёмы, у гарах горныя карычне-выя. Расліннасць пераважна пустынная (белы і чорны саксаул, пясчаная ака-цыя), у гарах (вышэй за 1500 м) — за-раснікі арчы, дзікіх пладовых (вінаград, яблыні, глог, алыча, міндаль, гранат, грэцкі арэх), па далінах рэк — тугаі. Пад лесам каля 8% тэр. Жывёльны ТУРКМЕНІСТАН 43 свет — грызуны (суслікі, пясчанкі, тушканчыкі), ліс, воўк, барханны кот, джэйраны, куланы, шмат паўзуноў, на-сякомых. Запаведнікі: Амудар’інскі, Бадхызскі, Капланкырскі, Капетдагскі, Краснаводскі, Кугітангскі, Рэпетэкскі, Сюнт-Хасардагскі. Насельніцтва. Асн. насельніцтва Т. — туркмены (90%), жывуць таксама узбе-кі, рускія, казахі і інш. Большасць вернікаў — мусульмане (суніты), ёсць праваслаўныя і інш. Сярэдняя шчыльн. 12,2 чал. на 1 км2. Найб. шчыльна засе-лены даліны рэк і перадгорныя аазісы Капетдага, найменш — пустыні. Гар. насельніцтва 45%. Найб. гарады (тыс. ж., 2003): Ашгабат (768), Туркменабат (240,4), Дашхавуз (Дашагуз, 197,4), Мары (133,5), Небіт-Даг (Балканабат, 117,1). У сельскай і лясной гаспадарцы занята 44% эканамічна актыўнага насельніц-тва, у прам-сці і буд-ве — 19%, у сфе-ры паслуг — 37%. Псторыя. Тэрыторыя Т. заселена чалаве-кам у палеаліце. Найб. стараж. паселішча земляробаў часоў неаліту (6-е тыс. да н.э.). — Джзйтун. 3 часоў бронзавага веку (3—2-е тыс. да н.э.) захаваліся рэшткі паселішчаў гар. тыпу — Намазга-Тэпе, Кара-Тэпе і інш. Да 1-га тыс. да н.э. тэр. Т. насялялі іранамоў-ныя народы. Найб. развітай вобласцю была Маргіяна з цэнтрам у г. Мерв. У цэнтр. час-тцы Т. ў перадгор’ях Капетдага знаходзілася вобл. Парфія, у паўд.-ўсх. Прыкаспіі — Гурган (у стараж.-грэч. л-ры — Гірканія). У 7—6 ст. да н.э. Маргіяна ў складзе Бактрыі, Парфія і Гурган — Мідыі. У канцы 6 ст. да н.э. ўсе яны заваяваны Ахеменідаў дзяржавай, у 330— 329 да н.э. — Аляксандрам Македонскім, a пасля распаду яго дзяржавы ўвайшлі ў склад Селеўкідаў дзяржавы. У сярэдзіне 3 ст. да н.э. Парфія стала ядром Парфянскага царства. У 224 н.э. Парфянскае царства заваявана Саса-нідамі, якія ў 2-й пал. 3 ст. пашырылі сваю ўладу на ўсю тэр. Т. У сярэдзіне 5 ст. Мерв і некат. прыкаспійскія вобласці захоплены эф-талітамі, але пасля іх разгрому ў 563—567 цюркамі туг аднавілася ўлада Сасанідаў. У ся-рэдзіне 7 ст. на тэр. Т. ўварваліся арабы, якія ў 651 захапілі Мерв, у 712 — Харэзм, у 720 — Гурган. 3 іх прыходам у Т. пачаў па-шырацца іслам. Пры араб. панаванні Мерв стаў адным з найважнейшых цэнтраў Араб. халіфа-та. У 747 туг пачалося паўстанне Абу-Мусліма, якое прывяло да ўлады ў халіфаце Абасідаў. У 813—817 Мерв —сталіца Абасідаў халіфата. 3 яго распадам Мерв увайшоў у Тахірыдаў дзяр-жаву (2-я пал. 9 ст.), у 10 ст. —■ Саманідаў дзяржаву. У Прыкаспіі ў 10—11 ст. існавала дзяржава Зіярыдаў. 3 падзеннем у 999 дзяр-жавы Саманідаў узмацніўся націск цюрк. плямён, што вяло да цюркізацыі мясц. на-сельніцтва. У пач. 11 ст. Мерв трапіў пад ула-ду цюрк. дьшастыі Газневідаў. Тады ж пачала складвацца супольнасць цюрк. плямён (ч. агузаў, халаджы, карлукі і інш.), якая атрыма-ла назву туркмены. У 1038—40 частка агузаў, якія вядомы пад назвай сельджукі, разбіла Газневідаў. Частка туркменаў удзельнічала ў паходах сельджукаў, у выніку якіх створана Сельджукская дзяржава (у краінах Б. Усходу да нашага часу ўсіх цюркамоўных называюць туркменамі, або туркманамі). У 1157 сельджу-кі (апошні вярх. правіцель — султан Мелік-шах Санджар) разбіты інш. адгалінаваннем аіузаў, пасля чаго пачалося ўзвышэнне дзяржа-вы харэзмшахаў, якая ў пач. 13 ст. заваявала туркменскія землі. У 1220-я г. тэр. Т. пацярпе-ла ад нашэсця манголаў знішчана значная ч. насельніцтва, разбураны гарады, заняпала іры-гацыя. Землі Т. падзелены манголамі паміж Залатой Ардой, Джагатайскім (Чагатайскім) улусам і Хулагуідаў дзяржавай, а пасля распаду гэтых дзяржаў увайшлі ў склад дзяржавы Ціму-ра (канец 14 — пач. 15 ст.). У 13—14 ст. сфар-міравалася туркменская народнасць, але турк-мены не здолелі стварыць уласнай адзінай дзяржавы. 3 16 ст. розныя землі Т. пад ула-дай Сефевідаў дзяржавы, Хівінскага ханства і Бухарскага ханства (з 1747 Бухарскі эмірат), Герб і сцяг Туркменістана. аднак туркм. плямёны прызнавалі іх уладу толькі намінальна. Да сярэдзіны 19 ст. турк-мены захоўвалі плем. падзел (іамуды, тэкінцы і інш.); значная іх ч. вяла качавы 1 паўкачавы лад жыцця. Першыя спробы рус. пранікнен-ня на тэр. Т. адбыліся ў пач. 18 ст. У 1717— 18 рас. цар Пётр I накіраваў у Т. ваен. экспе-дыцыю на чале з кн. А.Бековічам-Чаркаскім, якая была знішчана хівінскімі войскамі. У 1869 рас. войскі высадзіліся на ўсх. беразе Каспійскага м. і заснавалі там горад і порт Краснаводск (з 1992 наз. Туркменбашы).