КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТУРКМЕНІСТАН 47 рыянт усх.-эліністычнай культуры, мас-тацтва паўн. раёнаў развівалася ў рэчы-шчы маст. культуры Харэзма. 3 8 ст. н.э. пашырылася паліваная і непаліваная кераміка, з 12 ст. — танкасценныя па-судзіны з высокакрэменязёмістай масы (кашына) з вьгганчаным гравіраваным або ажурным праразным узорам, часам размаляваныя люстрам, з 15 ст. адчу-вальны ўплыў далёкаўсх. фарфору. Вял. пашырэнне мелі дыванаткацтва, выраб лямцавых дываноў (кошмаў), ювелірная справа. Станаўленне выяўл. мастацтва звязана з алкрыццём у Ашгабаце «Удар-най школы мастацтваў Усходу» (1920). Творам 1920-—30-х г. уласцівы пошукі нац. стылю (Г.Бабікаў, С.Бягляраў, Ю.Данешвар. Б.Нуралі, І.Чарынько). Актыўную ролю ў грамадска-паліт. жыцці адыгрывала графіка — плакаты і карыкатуры (Р.Гершанік, М.Касценка, М.Фядура). У Вял. Айч. вайну развіва-лася агітац. мастацтва («ВокныТур-кменТАГа»). Мастацтву 1950—60-х г. уласціва адлюстраванне тагачасных па-дзей, асаблівасцей грамадскага развіцця (Г. Брусянцоў, І.Клычаў, А.Куліеў, А.Ха-джыеў, А.Шчацінін). У I960—80-я г. склалася і развівалася нац. маст. школа Т., якой уласцівы рысы «суровага сты-лю». імкненне да засваення нац. спад-чыны. Змест і кампазіцыі вылучаліся дакладнасцю рытмаў, вастрынёй ліній. пластычнай выразнасцю і яркай коле-равай гамай (А. і Ч.Амангельдыевы, С.Бабікаў, Д.Байрамаў, Клычаў, М.Ма-медаў). Развівалася тэатр.-дэкарацыйнае (Ш.Акмухамедаў, Я.Ананураў, Я.Кор-дыш), манум.-дэкар. (Дж.Джумадурды, К.Ярмамедаў), нар. і дэкар.-прыкладное мастацтва. Побач з адраджэннем кла-січных тыпаў арнаментальных ворсавых дываноў вырабляліся партрэтныя і сю-жэтна-тэматычныя. 3 1990-х г. усе віды Да арт Туркменістан Мячэць Сапармурата-хаджы ў г.п. Геок-Тэпе. мастацтва арыентаваны на ідэю адра-джэння нац. маст. спадчыны; вял. ролю адыгрывае манум. скульптура. Музыка На песенны і інстр. фальк-лор туркменаў паўплывала музыка кра-ін Сярэдняй Азіі, Б. і Сярэдняга Усхо-ду. Нар.-прафес. мастацтва дасягнула дасканаласці ў творчасці спевакоў-бах-шы, у рэпертуары якіх дастаны на кла-січныя тэмы з усх. і нац. паэзіі, песні-ай-дымы на словы туркм. паэтаў. Ладавая будова блізкая да мажорна-мінорнай сістэмы: для нар. музыкі харакгэрны квартава-квінтавыя гармоніі. Сярод пе-сенных жанраў абрадавыя, каляндар-ныя, прац., лірычныя песні. Асн. ін-струменты: дутар (шчыпковы), гыджак (смычковы), цюйдук (духавы). Найб. стараж. вак.-танц. жанр — т.зв. зікр і вытворны ад яго танец кушт-дэпме — адзіны ўзор нар. танца. У пач. 19 ст. зроблены першыя нотныя запісы нар. музыкі, апісанне нар. інструментаў. Прафес. муз. культура пачала складвац-ца ў канцы 1910-х г. Сярод заснавальні-каў нац. кампазітарскай школы Д.Аве-заў. 3 адкрыццём Туркм. т-ра оперы і балета (1941) звязаны першыя паста-ноўкі нац. опер «Захрэ і Тахір» А.Ша-пашнікава (1941), «Абадан» Ю.Мейтуса і А.Куліева (1943), «Шасенем і Гарыб» Шапашнікава і Авезава (1944), балетаў «Вясёлы падманшчык» К.Карчмарова (1942), «Белая бавоўна» А.Зноска-Ба-роўскага і В.Мухатава (1945). 3 2-й пал. 1940-х г. для муз. твораў характэрна спалучэнне нар. меласу з еўрап. гармо-ніяй (опера «Лейлі і Меджнун» Мейтуса і Авезава, 1946). У 2-й пал. 20 ст. ў му-зыцы адбываецца працэс сінтэзу нац. рыс з дасягненнямі сучаснага муз. мас-тацгва. развіваюцца сімф. і вак.-сімф. жанры. Значны ўклад у муз. мастацгва Т. кампазітараў А.Агаджыкава, Р.Алаяра-ва, Д.Нурыева. Ч.Нурымава, Р.Раджэпа-ва, Н.Халмамедава; дырыжораў Х.Ала-нурава, М.Мерэдава; спевакоў А.Ана-куліевай. М.Куліевай, Х.Анадурдыева, ХАнаева, А.Курбанава, М.Фараджава; музыказнаўцаў Ф.Абукавай, М.Ахмеда-вай, Ш.Гулыева. У Т. працуюць: Турк-менскі нац. муз.-драм. т-р імя Магтым-гулы (да 2001 Туркм. т-р оперы і бале-та); муз.-драм. т-ры ў гарадах Дашхавуз (Дашагуз; з 1938) і Туркменабат (1979); філармоніі ў Ашгабаце (1938; у яе скла-дзе сімф. аркестр, 1973; аркестр нар. ін-струментаў, 1978) і г. Мары (1978); ан-самбль нар. інструментаў, хор і эстр. аркестр пры туркм. тэлебачанні і радыё; Пед. ін-т мастацтваў (1972), муз. вучы-лішчы і вучылішча мастантваў. У 1939 утвораны Саюз кампазітараў Т. Тэатр. Элементы тэатр. відовішча ў творчасці нар. спевакоў (бахшы) і ка-зачнікаў (гоендзе), у нар. гульнях і аб-радах, спарт. спаборнштвах. 3 1918 раз-віваўся аматарскі т-р. У 1926 арганізава-на 1-я нац. драм. студыя, на базе якой у 1929 створаны Туркменскі т-р драмы імя Маланепеса і рус. драм. т-р у Ашга-баце. У 1930-я г. адкрыты т-ры ў гара-дах Мары, Керкі (Атамурат), Кізыл- Да арт. Туркменістан Арка Нейтралітэту ў Ашгабаце. Да арт Туркменістан Мемарыяльны ком-плекс памяці загі-нуўшых у час зе-млетрасення 1948 у с. Кіпчак. 48 ТУРКМЕНІСТАН Арват (Сердар), Дашхавуз (Дашагуз), у 1964 — Т-р юнага гледача ў Ашгабаце. Ставяцца нац. творы Б.Аманава, А.Каў-шутава, Б.Кербабаева, Г.Мухтарава, Да арт. Туркменістан. Б.Нуралі. Партрэт Халіджы. 1926. «Лявоніха на арбіце» А.Макаёнка (1961, Туркм. т-р драмы), «Чатыры крыжы на сонцы» А.Дзялендзіка (1967), «Радавыя» А.Дударава (1995; абодва ў рус. драм. т-ры). Сярод дзеячаў сцэны: Б.Аманаў, САтаева, Н.Бекміеў, К.Бердыеў, Т.Гафу-рава, І.Громаў, П.Гурніцкі, А.Дурдыеў, К.Дурдыеў, А.Карліеў, Л.Катаўшчыкова, М.Кірылаў, А.Кульмамедаў, Л.Любіна, Сана Мурадава, Сурай Мурадава, Н.Са-юнава, М.Сейітніязаў, М.Чэркезаў і інш. Кіно. У 1926 у Ашгабаце створана кі-нафабрыка, з 1958 кінастудыя «Турк-менфільм». Першапачаткова здымаліся дакумент. фільмы. У 1929 выйшаў даку-мент.-маст. фільм «Белае золата» (рэж. А.Уладычук), у 1931 — першы маст. фільм «Забыць нелыа» (рэж. Д.Пазнан-скі). Сярод стужак 1930-х г.: «Я вярну-ся» (рэж. А.Лядашчаў), «Сем сэрцаў», «Людзі даліны Сумбар» (рэж. абедзвюх Н.Ціханаў), «Умбар» (рэж. А.Макоўскі), «Дурсун» (рэж. Я.Іваноў-Баркоў) і інш. У кіно здымаліся вядучыя акцёры туркм. т-ра: А.Дурдыеў, А.Карліеў, А.Кульмамедаў і інш. Вядомасць набы-ла муз. камедыя «Далёкая нявеста» (1948, рэж. Іваноў-Баркоў). Пасля зем-летрасення 1948 вытв-сць маст. фільмаў адноўлена ў 1950-я г.: «Сын пастуха», «Хітрасць старога Ашыра» (рэж. Р.Пе-рэльштэйн), «Гонар сям’і» (рэж. І.Му-танаў), «Першы экзамен» (рэж. Х.Ага-ханаў, П.Сыроў) і інш. Кіно Т. 1960— 70-х г. вызначалася пашырэннем тэма-тыкі, пошукамі новых маст. сродкаў, імкненнем да раскрыцця складаных праблем чалавечых узаемаадносін. Стан кінематаірафіі вызначалі рэжысёры Б.Мансураў («Спаборніцтва» 1964; «На- ню». 1982; «Фрагі — разлучаны са шчасцем», 1984), Х.Какабаеў («Хлопчык з аслянём». 1974; «Колер золата», 1975; «Выкраданне скакуна», 1979; «Вось вер-нецца тата»), К.Аразсахатаў і Я.Сеідаў («Кугітангская трагедыя», 1978), Хаджа-дурды Нарліеў («Белая імгла», 1977; «Ранішнія коннікі», 1981) і інш. Разві-валася дакумент. кіно (рэж. А. Геакле-наў. В.Гукасаў, К.Курбанклычаў, В.Лаў-роў, М.Мэй і інш.). У тэматычным пла-не кіно 1990-х г. харакгарызуецца вяр-таннем да нац. каранёў і градыцый, фільмам уласціва алегарычнасць, эпіч-насць: «Манкурт» (1990, рэж. Хаджакулі Нарліеў), «Анёлак, зрабі радасць» (1992, рэж. У.Сапараў), «Карма» (1994) і «Рас-каянне» (1996, рэж. абодвух Какабаеў), «Спаленая душа» (1995, рэж. Л.Сцяпан-ская, Б.Абдулаеў), «Легенда» (1999, рэж. К.Ананаў). У 1975 створаны першы ані-мацыйны фільм. У 1963 засн. Саюз кі-нематаграфістаў Т. Літ.: Нсторня Туркменской ССР. Т. 1—2. Ашхабад, 1957; йсторня Туркменнстана. Аш-хабад, 1966; Г а п у р о в М.Г. Советскнй Туркменнстан. М., 1982; Проблемы нсторнн н этнографнн советскнх н зарубежных туркмен: Сб. ст. Ашхабад, 1990; Ю с у п о в X. Стра-ннцы нсторпм Туркменнстана: С древнейшнх времен до арабского завоевання. М., 1997; Туркменкстан // Содружество Незавнснмых государств: Десять лет спустя. Мн., 2001; Т у р к м е н б а ш ы С. Рухнама: Пер. з рус. Мн., 2003; Кор-Оглы X. Туркменская лнтература. М., 1972; Очерк нсторнн турк-менской советской лнтературы. М., 1980; А л н е в а С.У. Современная туркменская проза. М., 1981; Архлгектура Советского Туркменнстана. М., 1972; Памятннкн архн-тектуры Туркменнстана. Л., 1974; Пуга-ч е н к о в а Г.А Яскусство Туркменнстана. М.. 1967; Успенскнй В.А., Беляев Да арт Турк.меністан. Дыван-пано «Свята Перамогі» паводле эс-кіза М.Фядуры. 1947. Да арт Туркменістан. А.Х а д ж ы е ў. Партрэт Махтумкулі. 1947. К.Сейтліева, Б.Суханава і інш., сусв. класіка, п’есы сучасных драматургаў. Пастаўлены спектаклі бел. драматургіі; таленне смагі», 1967; «Рабыня», 1970), Карліеў («Вырашальны крок», 1966; «Махтумкулі», 1968; «Тайны мукама», 1974), Хаджакулі Нарліеў («Нявестка», 1972; «Калі жанчына асядлае каня», 1975; «Умей сказаць «не», 1977; «Дрэва Джамал», 1981; «Каракумы, 45° у це- В.М. Туркменская музыка. Т. 1. 2 нзд. Ашха-бад, 1979. Л.В.Лоўчая (прырода, насельніцтва, гаспа-дарка). В.УАдзярыха (гісторыя), Я.Ф.Шунейка (архітэктура. выяўленчае і дэкаратыўна-пры-кладное мастацгва), А.П.Бабкова (кіно). ТУРНЕЭЛЬЕН 49 ІУРКМЁНСКАЯ МОВА. адна з цюрк-скіх моў (агузская група). Мова туркме-наў, афіц. мова Туркменістана. Пашы-рана таксама ў Расіі, Узбекістане, Та-джыкістане, Казахстане, Іране, Афга-ністане, Турцыі. Іраку. Mae дыялекты: тэкінскі (аснова літ. мовы), ёмудскі, эр-сарынскі, салырскі, сарыкскі, чаўдурскі. Т.м. ўласцівы: у фанетыцы — сінгарма-нізм з гармоніяй губных і з першаснымі доўгімі галоснымі, наяўнасць міжзуб-ных гукаў «з» і «с». націск пераважна на апошнім складзе; у марфалогіі — аглю-цінацыя, адрозненні ад інш. цюркскіх моў у сістэме дзеяслоўнага спражэння ў цяперашне-будучым часе. Старая літ. Т.м. была пераважна мовай паэзіі. Сучас-ная літ. мова сфарміравалася ў 1920-я г. Пісьменства да 1928 на аснове арабска-га алфавіта, пазней — лацінкі, з 1940 на аснове рус. графікі, з 1997 на аснове лацінкі. Літ.-. Баскаков Н.А. К нсторнн нзуче-ння туркменского языка. Ашхабад. 1965; Грамматнка туркменского языка. Ч, 1. Фоне-тнка н морфологня. Ашхабад. 1970. А.А.Кожынава. ТУРКМЁНЫ (саманазва т у р к м е н), народ, асн. насельніцтва Туркменістана (4,83 млн. чал., 2000). Жывуць таксама ў Расіі. Узбекістане, Таджыкістане,- Аф-ганістане. Іране, Турцыі і інш. Гавораць на туркменскай мове. Вернікі мусульма-не-суніты. ТУРКОВА, вёска ў Міёрскім р-не Ві-цебскай вобл., на аўтадарозе Міёры— Дзісна. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 30 км на У ад г. Міёры, 150 км ад Ві-цебска, 26 км ад чыг. ст. Боркавічы. 300 ж., 112 двароў (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Пом-нік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну.