КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТЎРСКА (Turska) Галіна (15.10.1901, г. Іркуцк, Расія — 5.1.1979), польскі мо-вазнавец, славіст. Д-р філал. н. (1949). Праф. (1954). Скончыла Віленскі ун-т (1929). Працавала ў Віленскім і Тарун-скім ун-тах, з 1960 у Ін-це славяназнаў-ства Польскай АН. Даследавала польс-ка-бел.-літ. моўныя сувязі, бел. ўплывы ў мове твораў А.Міцкевіча, Я.Ходзькі, польскія гаворкі ў лгг. і бел. вёсках 19 — пач. 20 ст. У манаграфіі «Мова Яна Ходзькі» (1930) адзначала, што бел. лексічныя, фанет., марфал. і сінтакс. ўплывы ў яго творах пераважаюць над лац., франц., ням. і рускімі; даміную-чымі з’яўляюцца бел. ўплывы і ў польс-кіх гаворках Віленшчыны. Аўтар прац «Польская мова на Віленшчыне» (1930), «Польская мова на базе літоўскай (Аб узнікненні польскамоўных арэалаў на Віленшчыне)» (1939), «Пэўны выпадак рэканструкцыі фармальнай прыкметы ў беларускіх дыялектах» (1949), «Слоўнік найцяжэйшых выразаў у 5 і 6 тамах «Люду беларускага» М.Федароўскага» (1969), «Беларускія лексічныя запазы-чанні ў польскай мове (старапольскі пе-рыяд)» (1970), «Заўвагі пра беларускі пераклад «Пана Тадэвуша» Браніславам Тарашкевічам» (1984) і інш. В.Л.Вярэніч. ТУРСУНАЛІЕЎ Эстэбес (н. 30.5.1931, с. Кайынды Таласкай вобл., Кыргыз-стан), кіргізскі акын. Нар. арт. СССР (1988). Выступае з 12-гадовага ўзросту. 3 1947 артыст Кіргізскай філармоніі, адначасова з 1976 кіраўнік арганізава-най ім фальклорнай групы. У рэпертуа-ры творы ў традыц. жанрах вуснай пра-фес. творчасці. Аўтар кніг. Здымаўся ў кіно. Дзярж. прэмія Кыргызстана 1975. ТУРСЎН-ЗАДЭ Мірзо (2.5.1911, с. Ка-ратаг, Таджыкістан — 24.9.1977), та-джыкскі пісьменнік і грамадскі дзеяч. Нар. паэт. Таджыкістана (1961). Акад. АН Таджыкістана (1951). Герой Сац. Працы (1967). Скончыў Ін-т асветы ў Ташкенце (1931). Друкаваўся з 1930. Першы зб. вершаў і апавяданняў «Сцяг перамогі» (1932). Аўтар паэм «Сонца краіны» (1936), «Восень і вясна» (1937), «Сын Радзімы» (1942), «Нявеста з Мас-квы» (1945), «Хасан-арбакеш» (1954) і М.Турсун-задэ. «Голас Азіі» (1956; за дзве апошнія Ле-нінская прэмія I960). Грамадз. пафас, інтэрнацыяналізм, асэнсаванне гіст. лё-су народаў Азіі, роздум пра жыццё ў па-эт. цыклах «Індыйская балада» (1947— 48, Дзярж. прэмія СССР 1948) і «Я з Усходу свабоднага» (1950). паэмах «Вечнае святло» (1957), «Дарагая мая» (1960). Аўтар публіцыст., літ.-крьпыч-ных прац «Думкі пра грамадзянскую лі-рыку» (1954), «Літаратура і жыццё» (1959) і інш. На бел. мову асобныя яго творы пераклалі Р.Барадулін, А.Бачыла, А.Вольскі, АЗвонак, В.Зуёнак, А.Клыш-ка, В.Лукша, П.Прыходзька, У.Шахавец і інш. Міжнар. прэмія імя Нэру 1967. Тв:. Бел. пер. — Высокае гняздо: Выбр. лі-рыка. Мн.. 1982; Pvc. пер. — йзбр. пронзв. Т. 1—2. М.. 1971. Ліпі.: Сайфуллаев А Мерндааны поэ-знн. Душанбе. 1971. Мінска, Масквы. 3 сак. 1918 заг. аддзела Бел. нац. камісарыята, адзін з арганізата-раў Бел. нар. ун-та і Бел. навук. т-ва ў Маскве (1918). 3 1919 заг. бел. падад-дзела аддз. асветы нац. меншасцей Нар-камата асветы РСФСР; садзейнічаў вы-хаду ў свет першага зб. Я.Купалы на рус. мове «Выбраныя вершы ў пера-кладах рускіх паэтаў» (1919). Удзельні-чаў у арганізацыі БДУ, з 1921 яго пра-фесар. 3 1923 выкладчык Камуніст. ун-та нац. меншасцей Захаду ў Маскве. У 1923—55 праф. ВНУ Масквы. Аўтар прац па гісторыі Беларусі. У кн. «Бела-рускі рух» (1921, рэпрынт. выд. 1994) гісторыю Беларусі разглядаў з аб’екгы-вісцкіх пазіцый. Аўтар прадмовы і скла-дальнік «Курса беларусазнаўства» (1918—20). ' В.У.Скалабан. ТУРУХТАН (Philomachus pugnax), птушка сям. бакасавых атр. сеўцападоб-ных. Пашыраны ў Еўразіі ў тундравай, лясной, лесастэпавай і стэпавай зонах. Жывуць на балотах, у поймах рэк. Сам-цы пасля такавання ў канцы чэрвеня адлятаюць на Пд, зімуюць у Афрыцы і Паўд. Азіі. На Беларусі нар. назва ба-тальён. Даўж. да 33 см, маса да 240 г; самкі драб-нейшыя. Апярэнне зверху шаравата-бурае, стракатае. знізу белае. Вясной у самцоў па баках патыліцы і пярэдняй ч. шыі падоўжа-ныя пёры ўтвараюць т.зв. «вушкі» і «каўнер», афарбаваныя ў розныя колеры. Кормяцца пе-раважна насякомымі, дробнымі беспазваноч-нымі. насеннем. Палігамы. Адкладваюць да 4 яед. Аб'ект палявання. Э.Р.Самусенка. ТУРФАНСКАЯ КАТЛАВІНА тэктаніч-ны прагін у адгор’ях Усх. Цянь-Шаня, у Кітаі. Даўж. каля 200 км. Шыр. да 70 км. Абс. адзнака дна — 154 м (самае нізкае месца ў Цэнтр. Азіі). Пустыні, саланча-кі. на ўскраінах — рэдкія аазісы. У Т.к. — г. Турфан. 1 2 Турпаны: 1 — чорны; 2 — уласна турпан (а — самка, б — самец). ТУРЎК Фёдар Фёдаравіч (20.2.1889, в. Балотца Навагрудскага р-на Гродзен-скай вобл. — 20.7.1960), бел. гісторык і грамадскі дзеяч. Праф. (1921). Скончыў петраградскія гіст.-філал. і археал. ін-ты (1915). 3 1915 выкладчык у гімназіях Турухтан: 1 (а, б, в) — самец у шлюбным убранні; 2 — самка. ТЎРЦЫЯ (Turkiye), Турэцкая Рэспубліка (Tiirkiye Cumhuriyeti), дзяржава ў Зах. Азіі (97% тэр.) і на крайнім ПдУ Еўропы. На ПнЗ мяжуе з Грэцыяй і Балгарыяй, на ПнУ з Грузі-яй, Арменіяй, Азербайджанам, на У з 52 турцыя Іранам, на ПдУ з Іракам і Сірыяй. На Пн абмываецца Чорным м., на 3 — пралівамі Басфор і Дарданелы, Марму-ровым і Эгейскім морамі, на Пд — Міжземным м. Пл. 780,6 тыс. км2. Нас. 65 666,7 тыс. чал. (2000). Дзярж. мо-ва — турэцкая. Сталіца — г. Анкара. Падзяляецца на 80 іляў (вілаетаў). Нац. свята — Дзень абвяшчэння Рэспублікі (29 кастр.). Дзяржаўны лад. Т. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1982. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца парламентам на 7 гадоў. Заканад. ўлада належыць Вялікаму нац. сходу Тур-цыі — аднапалатнаму парламенту, які выбіраецца ўсеагульным прамым гала-саваннем на 5 гадоў. Выканаўчую ўладу ажыццяўляюць прэзідэнт і ўрад — Са-вет Міністраў на чале з прэм’ер-мініс-трам. Прырода. Еўрапейская ч. (Усх. Фра-кія) займае невял., пераважна раўнін-ную ч. Балканскага п-ва (вылучаецца хр. Істранджа выш. да 1030 м); азіяц-кая — п-аў М.Азія з Анаталшскім плас-кагор ’ем (выш. 800—1900 м) з бяссцёка-вымі ўпадзінамі і патухлымі вулканамі, якое на Пн абмежавана ГІантыйскімі гарамі (выш. да 3937 м), на Пд гарамі Таўр (выш. да 3726 м) і масівам Хакяры (выш. да 4168 м). На У частка Армянска-га нагор’я (выш. 1500—2000 м) з катла-вінамі і пласкагор’ямі. Найвыш. пункт — патухлы вулкан Вял. Арарат (выш. 5165 м). Уздоўж марскіх берагоў вузкія нізіны. На Пн, ад Мармуровага м. да воз. Ван, — зона моцных земле-трасенняў. Карысныя выкапні: камен-ны і буры вугаль, храміты, руды жалеза, марганцу, медзі, свінцу, цынку, нафта, каменная соль і інш. Клімат у прыморскіх раёнах субтрапічны міжземнаморскі, ва ўнутр. — сухі, кантынентальны. Сярэдняя т-ра студз. на ўнутр. пласкагор’ях ад 0 °C да -5 °C на 3 да -13 °C на У, на ўзбярэж-жах 6 °C на Пн і 10 °C на Пд. Сярэдняя т-ра ліп. на пласкагор’ях адпаведна 16 і 22 °C, на ўзбярэжжах 23 і 32 °C. Ападкаў на ўзбярэжжах каля 600 мм, на У узбя-рэжжа Чорнага м. да 3000 мм, ва ўнутр. раёнах 200— 400 мм. Рачная сетка гус-тая, але рэкі малаводныя. Вял. азёры: Ван і Туз (салёныя). Расліннасць ва ўнутр. раёнах стэпавая і паўпустынная. У гарах лясы (26% тэр. краіны) з лаў-рам, міртам, каменным дубам, грэцкім арэхам, вышэй — з клёнам, букам, гра-бам, вольхай і інш. Пашыраны ксера-фітныя цвердалістыя хмызнякі. Фауна міжземнаморская і горна-лясная (казу-лі, дзікі, шакалы, ваўкі, гіены; многа змей, яшчарак). Нац. паркі: Алімпас-Бейдаглары, Мунзур-Вадысі, Кёпрулю-Каньён і інш.; ёсць запаведнікі і заказ-нікі. Насельніцтва. Каля 87% складаюць туркі. Жывуць таксама курды — каля 8 млн. чал. (па інш. звестках каля 16 млн. чал., на У), арабы — каля 1 млн. чал. (на ПдУ), чэркесы, лазы, аджарцы і інш. Амаль усе вернікі мусульмане-суніты. Найб. шчыльна заселены Усх. Фракія і прыморскія раёны Анатоліі (200—300 чал. на 1 км2), найменш — Цэнтр. і Усх. Анатолія (месцамі 10—20 чал. на 1 км2). У гарадах жыве 74% насельніцтва Герб і сцяг Турцыі. (2000). Найб. гарады (1996, тыс. ж.): Стамбул — 10 250 (метрапалітэнская тэ-рыторыя), Анкара — 2890, Ізмір — 1920,1, Адана — 1010,4, Бурса — 949,8, Газіянтэп — 683,6. У сельскай гаспа-дарцы занята каля 50% эканамічна ак-тыўнага насельнштва, у прам-сці — ка-ля 20%, у абслуговых галінах — каля 30%. Больш за 2 шн. грамадзян Т. пра-цуюць за мяжой. Гісторыя. Тэр. Т. — адзін з асяродкаў ста-раж. цывілізацый. Археал. даныя сведчаць пра існаванне ў М.Азіі (Анатоліі) каля пач. 6-га тыс. да н.э. пасяленняў гар. тьшу (Чатал-Хю-юк і інш.). Першы гіст. вядомы народ — хе-ты прыйшлі ў Анатолію да пач. 2-га тыс. да н.э.; у сярэдзіне 2-га тыс. да н.э. Хецкае цар-ства ўключала побач з Анатоліяй стараж. Сі-рыю і значную ч. Месапатаміі. У 12—6 ст. да н.э. ў М.Азіі існаваў шэраг дзяржаў: Фрыгія, Лідыя і інш., якія ў 6 ст. да н.э. далучаны да Ахеменідаў дзяржавы. У 334—331 да н.э. М.Азія ўвайшла ў склад дзяржавы Аляксан-дра Македонскага; пасля яе распаду асобныя раёны ўвайшлі ў склад Семўкідаў дзяржавы, Псргама, Пантыйскага царства 1 інш., якія ў 1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э. заваяваны Рымам. Ў 330 імператар Канстанцін I перанёс сталіцу Рым. імлерыі ў г. Візантый, які атрымаў наз-ву Канстанцінопаль (цяпер Стамбул). пасля падзелу ў 395 імперыі — сталіца Усх.-рым. імперыі (Впантыі). У 11 ст. ў М.Азію ўварва-ліся сельджукі, якія разбілі візант. армію пры Манцыкерце (1071), пасля чаго заваявалі б.ч. М.Азіі, дзе ўзнік Канійскі султанат. Паступо-ва хрысціянства і грэч. мова выцеснены ісла-мам і тур. мовай. Пасля разгрому ў сярэдзіне 13 ст. Канійскага султаната манголамі на мя-жы 13—14 ст. узвысілася княства (бейлік) у Паўн.-зах. Анаголіі, якое атрымала назву ад імя заснавальніка дынастыі бея Асмана [1299— 1324|. Пры яго пераемніках да пач. 15 сг. ство-рана магутная ваенна-феад. дзяржава (султа-нат), якая займала вял. тэрыторыі ў М.Азіі і на Балканах. У выніку заваёўніцкіх войнаў 15 — 1-й пал. 16 ст. захоплены Канстанціно-паль (1453). далучаны Крым (1475), шэраг тэ-рыторый у Паўд.-Усх. і Цэнтр. Еўропе, б.ч. Арабскага Усходу і Паўн. Афрыкі. Стварыла-ся Асманская імперыя, якая прэтэндавала на ролю лідэра ісламскага свету. Тур. султаны прынялі тытул халіфа — духоўнага лідэра му-сульман-сунітаў. Найб. магутнасці імперыя дасягнула пры Сулеймане 1 Кануні [1520—66[. 3 канца 16 ст. пачалося яе аслабленне, пра што сведчылі паражэнні тур. флоту ў бітве пры Лепанта (1571) і арміі пры аблозе Вены (1683). Асабліва выразна заняпад Асманскай ім-перыі выявіўся ў ходзе рус.-тур. войнаў 2-й пал. 18 ст. (гл. Руска-турэцкія войны 17—19 cm.). Уз-дым наіг.-вызв. барацьбы грэч. і слав. народаў стварыў пагрозу існаванню імперыі. Адаача-сова еўрап. дзяржавы пачалі барацьбу за па-дзел асманскіх уладанняў. што паклала пачатак т.зв. «Усходняму пыганню». 3 канца 18 ст. кі-руючыя вярхі Асманскай імперыі спрабавалі