КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФЕЁРЫЯ (франц. faerie ад fee фея, ча-раўніца), жанр тэатр. спектакля, у якім паказваюцца фантаст. або незвычайныя падзеі, выкарыстоўваюцца розныя па-становачныя эфекты, сцэн. трукі, дасяг-ненні тэатр. машынерыі, святло, гука-вое афармленне. Узнікла ў 17 ст. ў Іта-ліі, шырокае развіццё атрымала ў Англіі і Францыі (17—18 ст.). Таксама Ф. — цыркавое прадстаўленне з выкарыстан-нем розных трукаў і эфектаў. ФЕЙ, бел. мастакі дэкар.-прыкладнога мастацтва. Браты. Нарадзіліся ў в. Хо-мічы Калінкавіцкага р-на Гомельскай вобл. Пётр Міхайлавіч (н. 5.3.1946). Скончыў Абрамцаўскае маст.- прамысл. вучылішча (1973). Творы вы-лучаюцца поліфанізмам формы і коле-ру. Аўтар дэкар, талерак «Бэз» (1974), «Збор ураджаю» (1975), «Раніца» (1976), «Хакеісты» (1978), «Шахматы», «Ура-джай» (абедзве 1979), кампазіцыі «На-цюрморт з хлебам» (1984), скульптур «Пажарнік», «Песня» (абедзве 1974), «Салдатушкі» (1975). Працуе таксама ў жывапісе: «Тры браты» (1996), «Над Со-жам» (1997), «Асенні матыў» (1998), «Над Прыпяццю» (2000), «Дняпроўскія даляглады» і «У разведцы» (2001) і інш. Васіль Міхайлавіч (27.4.1949— 7.2.2001). Скончыў Абрамцаўскае маст.-прамысл. вучылішча (1972). Вял. ўвагу аддаваў пластычным магчымасцям ма-тэрыялаў, далікатнаму выкарыстанню іх фактур і колеру. Аўтар дэкар. кампазіцый «Зімовы вечар» (1978), «Абуджэнне», «Лучнікі», «Птушка» (усе 1979), «Факе-лы» (1983), «Плады», «Партызанскія сцяжынкі» (абедзве 1984), «Рэстаўра-цыя» (1985), «Белыя ветразі» (1987), «Наскальныя размалёўкі» (1988) і інш. Выканалі ў Гомелі манум. работы: скулыттуру «Юнацгва» (1976); дэкар. кам-пазіцыі «Стары прычал» (1979), «Першы дзень міру» (1984); дэкар. пластыку для шпіталя ветэранаў Вял. Айч. вайны (1999). Л.Ф.Салавей. ФЁЙПН Юрый Міхайлавіч (н. 29.4.1947, г. Гомель), бел. акцёр. Засл. арт. Бела-русі (2002). Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1974). Працаваў у т-рах Расіі. У 1978—92 і з 1995 у Гомельскім абл. драм. т-ры, у 1992—95 у Гомельскім Незалежным т-ры. Валодае сцэн. аба-яльнасцю, прыхільнасцю да яркай ка-мед. формы, майстэрствам пераўвасаб-лення і пластычнага выражэння вобра-заў. Найб. значныя ролі: Доктар, Ка-мандор («Апошні ўзлёт», «Купала» АДударава), Свяшчэннік, Бергман-Ган-цэвіч («Ладдзя Роспачы», «Дзікае паля-ванне караля Стаха» паводле У.Карат-кевіча), Бабаеў («Грэх ды бяда на каго не жыве» А.Астроўскага), Дорн («Чай-ка» А.Чэхава), Барменталь, Журдэн («Сабачае сэрца», «Здурнелы Журдэн» М.Булгакава), Крачынскі («Вяселле Крачынскага» А.Сухаво-Кабыліна), Ме-фістофель («Святы і грэшны» М.Вар-фаламеева), Мальволіо («Дванаццатая ноч» У.Шэкспіра), Эміль Рабінэ («Жуль-ен і Каломба» Ж.Ануя), граф дэ Гіш («Каханая, я павінен памерці» паводле «Сірано дэ Бержэрак» Э.Растана), Аты-ліо Самуэле («Цыліндр» Э. Дэ Філіпа) і ІНШ. А.В.Усцінава. ФЕЙДЙР (Feyder; сапр. Ф р э д э -р ы к с; Frederix) Жак (21.7.1888, Іксель, каля Бруселя — 25.5.1948), французскі кінарэжысёр. 3 1908 акцёр т-ра, з 1912 — кіно. Як рэжысёр дэбютаваў у 1916. Поспех прынёс яркі, экзатычны фільм «Атлантыда» (1920). Лепшыя яго нямыя фільмы «Крэнкебіль» (1922), «Грыбіш» (1926), «Тэрэза Ракен» (1927) процістаялі экранным стандартам, сцвярджалі нац. своеасаблівасць і рэа-лізм франц. кінамастацтва. Сярод інш. фільмаў: «Вялікая гульня» (1934), «Пан- сіён «Мімоза», «Гераічная кермеса» (абодва 1935; за апошні прэмія Міжнар. кінафестывалю ў Венецыі і прэмія «Ос-кар», 1936), «Жанчына знікае» (1941), «Макадам» (1946). Аўтар кн. «Кіно — наша прафесія» (1944, з Ф.Разэ). Літ.: Божовнч В. Творчество Жака Фейдера. М., 1965. Р Ф Фейнман ФЁЙНМАН (Feynman) Рычард Філіпс (11.5.1918, Нью-Йорк, ЗША— 15.2.1988), амерыканскі фізік-тэарэтык, адзін са стваральнікаў квантавай электрадынамі-кі; заснавальнік нанатэхналогіі. Чл. Нац. АН ЗША (1954—69). Замежны чл. Бразільскай АН (1951), Лонданскага ка-ралеўскага т-ва (1965). Яго бацька нара-дзіўся у Мінску. Ф. скончыў Масачу-сецкі тэхнал. ін-т (1939) і Прынстанскі ун-т (1942). 3 1943 у Лос-Аламаскай нац. лабараторыі, удзельнік стварэння першай атамнай бомбы. 3 1945 у Кор-нелскім ун-це, з 1950 у Каліфарнійскім тэхнал. ін-це (з 1951 праф.). Навук. працы па квантавай тэорыі поля, кван-тавай электрадынаміцы, фізіцы элемен-тарных часціц, статыст. фізіцы, звыш-цякучасці гелію, тэорыі гравітацыі. Па-будаваў квантавую электрадынаміку (1948; незалежна ад Дук.Швінгера і С.Таманага). Прапанаваў метад графіч-нага прадстаўлення ўзаемадзеянняў эле-ментарных часціц і іх пераўтварэнняў (1949, дыяграмы Ф.). Развіў тэорыю квантаваных віхроў у звышцякучым ге-ліі (1955; незалежна ад Л.Онсагера). Па-будаваў тэорыю слабых узаемадзеянняў (1958; з М.Гел-Манам). Выказаў ідэю (1958) і прапанаваў (1984) першы вары-янт квантавага камп’ютэра. Аўтар су-светна вядомага курса «Фейнманаўскія лекцыі па фізіцы» (т. 1—3, 1963—65, з Р.Лейтанам, М.Сэндсам). Яго імем на-звана малая планета. Нобелеўская прэ-мія 1965 (са Швінгерам і Таманага). Тв.: Рус. пер. — Квантовая электроднна-мнка. М., 1964; Взанмодействне фотонов с адронамн. М_, 1975; Статнстнческая механн-ка. 2 нзд. М., 1978; Теорня фундаментальных процессов. М., 1978; Характер фнзнческнх за-конов. 2 нзд. М., 1987; Фейнмановскне лек-цнм по гравнтацнн. М., 2000 (разам з Ф.Б.Марыніга, У.Г.Вагнерам). Літ.: Костюковнч Н.Н. Нобелевскнй лауреат Рнчард Фейнман: Амернкан. геннй с бел. родословной // Вестн. Фонда фундамент. нсслед. 2002. №3. М.М.Касцюковіч. фёйра-ды-сантАна (Feira de Santana), горад на ПнУ Бразіліі, штат Баія. Засн. ў пач. 18 ст. Каля 500 тыс. ж. (2000). Чыг. ст., вузел аўтадарог. ФЕЛІНІ 349 Гандл. цэнтр с.-г. раёна (жывёлагадоў-ля, кукуруза, фасоля, маніёк, тыгунь). Прам-сць: харч. (мясахоладабойная, алейная, тьпунёвая), гарбарная, кера-мічная; вытв-сць касметычных сродкаў, аўтапакрышак. Тэатр. Музей. ФЕЙСАЛ ібн Абд аль-Азіз ібн Абд-ар-Рахман ас-Сауд (27.11.1906, г. Эр-Рыяд — 25.3.1975), кароль Сау-даўскай Аравіі [1964—75], Юнаком удзельнічаў у паходах свайго бацькі, эміра Ібн Сауда, у выніку якіх аб’ядна-на б.ч. Аравійскіх зямель і створана ка-ралеўства Саудаўская Аравія. 3 1926 нам. Ібн Сауда ў Хіджазе. У 1934 ка-мандуючы саудаўскімі войскамі ў вайне з Йеменам. У 1945—53 прадстаўнік Сау-даўскай Аравіі ў ААН. 3 1953 наследны прынц, адначасова ў 1958—60 прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў. У сак. 1962 кароль Сауд пад націскам боль-шасці каралеўскай сям’і прызначыў Ф. прэм’ер-міністрам з шырокімі паў-намоцтвамі, у сак. 1964 перадаў яму б.ч. сваёй улады, а ў ліст. 1964 — прастол караля Саудаўскай Аравіі. Ф. ініцыіра-ваў шэраг рэформ, накіраваных на раз-віццё інфраструктуры, прам-сці, сучас-най сістэмы адукацыі і аховы здароўя, больш справядлівае размеркаванне прыбыткаў ад нафгы. Забіты пляменні-кам. фейсалабАд, горад на ПнУ Пакіста-на, у правінцыі Пенджаб. Засн. ў 19 ст. (б. назва Лаялпур). 1920 тыс. ж. (2000). Трансп. вузел. Буйны гандл.-прамысл. цэнтр у бавоўнаводчым р-не. Прам-сць: баваўняная, швейная, харч. (цукр., алейная), хім. (мінер. ўгнаенні), машы-набудаванне (тэкст. абсталяванне) і ме-талаапрацоўка. ЦЭС. Рамёствы: ручное дыванаткацтва, саматужна-маст. выра-бы, у т.л. ювелірныя з каштоўных і паў-каштоўных камянёў. Фейхоа Селава. ФЕЙХбА (Feijoa), род кветкавых раслін сям. міртавых. 2 віды. Пашыраны ў суб-тропіках Паўд. Амерыкі. У Еўропе з канца 19 ст. культывуюць Ф. Селава (F. sellowiana, ці Асса sellowiana). Вечназялёныя дрэвы або кусты выш. да 5 м. Лісце супраціўнае, суцэльнае, эліптычнае, з шызым апушэннем на ніжнім баку. Кветкі пазушныя, адзіночныя або ў невял. шчытка-падобных суквеццях. Пялёсткі звонку белыя, унутры малінавыя, шматлікія тычынкі ружа-вата-кармінавага колеру. Плод —ядомая яга-да з чашалісцікамі, што застаюцца на верха-вінцы. Цёмна-зялёныя плады Ф. даўж. 4—7 см, дыяметрам 3—5 см, масай да 130 г, кісла-салодкія, з ананасна-сунічным пахам; лячэб-ны прадукт (багаты ёдам). Харч., лек. і дэкар. расліны. І.М.Гарановіч. ФЕЙХТВАНГЕР (Feuchtwanger) Ліён (7.7.1884, г. Мюнхен, Германія — 21.12.1958), нямецкі пісьменнік. Д-р фі-ласофіі (1907). Вывучаў германістыку і філасофію ва ун-тах Берліна і Мюнхе-на. 3 1933 у эміграцыі (Францыя, ЗША). Пачынаў як тэатр. крытык і дра-матург. Аўтар сусветна вядомых гіст. раманаў «Брыдкая герцагіня» (1923), «Яўрэй Зюс» (1925), «Ілжэ-Нерон» (1936), «Лісы ў вінаградніку» (1947), «Гоя, або Цяжкі шлях пазнання» (1951), «Мудрасць дзівака, або Смерць і пера-тварэнне Жан Жака Русо» (1952), гіст. трылогіі «Іудзейская вайна» (1932), «Сыны» (1935), «Настане дзень» (1942), у якіх адлюстраваў падзеі амер. вайны за незалежнасць, франц. рэвалюцыі 1789—94, узаемаадносіны паміж Іудзеяй і Рымам і інш. Трагічная ням. сучас-насць у раманах «Томас Вент» (1920), «Браты Лаўтэнзак» (1943), сац. трылогіі «Зала чакання» («Поспех», 1930; «Сям’я Опенгейм», 1933; «Выгнанне», 1939). У творах аддаваў перавагу сац.-паліт. і фі-лас. праблемам — чалавека і гісторыі, творчай асобы і рэвалюцыі, сузірання і дзеяння, грамадскага прызначэння мас-така і мастацтва, мінуўшчыны і сучас-насці; яны адметныя каларытнасцю дэ-талі, сюжэтнай шматпланавасцю, пара-балічнасцю. Многія яго раманы экрані-заваны. Аўтар п’ес, апрацовак твораў ант. аўтараў, літ.-крытычных артыкулаў, эсэ і інш. Тв:. Бел. пер. — Сям’я Опенгейм. Мн., 1937; Рус. пер. — Собр. соч. Т. 1—6. М., 1988—94; Нзбр. пронзв. Т. 1—4. М., 1992— 93. Літ:. Рачннская Н.Н. Лнон Фейхт-вангер. М., 1965; Нартов К.М. Л.Фейхт-вангер — пнсатель-антнфашнст. М., 1984; Лнон Фейхтвангер: Бнобнблногр. указ. М., 1959. Е.А.Лявонава. ФЕЛАГЁН (ад грэч. phellos корак + ...ген), коркавы камбій, другасная ўтваральная тканка раслін. Ф. і яго вытворныя складаюць перыдэрму. Mae слой вакуалізаваных танкасценных па-рэнхімных клетак, якія дзеляцца і ад-кладваюць звонку клеткі корку, унутр — феладэрмы (унутр. слой перы-дэрмы). У другаснай флаэме (лубё) дрэўных раслін Ф. утварае вонкавую ч. кары. ФЕЛАХІ (араб. ф а л а х — селянін, земляроб, ад фалаха — апрацоўваць зямлю), аселае земляробчае насельній-тва ў араб. краінах (у адрозненне ад бе-дуінаў — качэўнікаў). Л Фейхтвангер. Ф.Феліні ФЕЛІНІ (Fellini) Федэрыка (20.1.1920, г. Рыміні, Італія — ліст. 1993), італьян-скі кінарэжысёр. Працаваў афарміцелем вітрын, карыкатурыстам, рэпарцёрам і інш. 3 1942 у кіно — адзін са сцэна-рыстаў фільмаў П.Джэрмі, Р.Раселіні («Рым — адчынены горад») і інш. У першых фільмах [«Агні вар’етэ», 1950; «Белы шэйх», 1952; «Мамчыны сынкі», 1953, прыз Міжнар. кінафестывалю (МКФ) у Венецыі] уплыў неарэалізму з прыкметамі ўласнай манеры. Найб. яна выявілася ў стужках «Дарога» (1954, прыз МКФ у Венецыі, прэмія «Оскар») і «Ночы Кабірыі» (1957, прэмія «Ос-кар») пра барацьбу дабра і зла, трагізм чалавечага быцця, адзіноту, у якіх адчу-ваўся часам адчай, але заставалася на-дзея. У 1959 стварыў фрэску жыцця та-гачаснай Італіі «Салодкае жыццё» (1959, гал. прыз МКФ у Канах) — тэма «не-сапраўднасці» жыцця, бессэнсоўнасць якога выявілася ў калейдаскопе выраз-ных, часам гратэскавых вобразаў. У фільме «Восем з паловай» (1963, гал. прыз МКФ у Маскве, «Оскар»), аўтабі-ягр. партрэце мастака ў час творчага крызісу, ужывае прыём «свядомасці» ге-роя (характэрны і для стужкі «Джульета і духі», 1965). У канцы 1960 — пач. 1970-х г. Ф. звяртаўся да гісторыі Італіі: стараж. «Сатырыкон» (паводле Петро-нія, 1969) і 20 ст. «Рым» (1972), «Амар-корд» (1974, прэмія «Оскар»), Роздум пра крызіс чалавека і чалавецтва працягваў у фільмах «Казанова Феліні» (1976) і «Рэпетыцыя аркестра» (1979). Гумар, падчас грубаваты камізм, эмацыяналь-насць, жыццярадаснасць, а галоўнае — любоў да чалавека выявіліся ў карцінах 1980-х г. «А карабель плыве...» (1983), «Джынджэр і Фрэд» (1985), «Інтэрв’ю» (1987, гал. прыз МКФ у Маскве), дзе ў поўнай меры праявіўся яго «фантастыч-ны» рэалізм. Апошні фільм Ф. — «Голас Месяца» (1990). Прэмія «Оскар» 1993 за творчы ўклад у кінамастацтва.