КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
філасофія 387 І.Г.Гердэр разглядаў Ф.г. як спец. дысцыплі-ну, якая вывучае агульныя праблемы гісторыі і заклікана адказаць на пытанні, ці існуюць станоўчыя і нязменныя законы развіцця ча-лавечага грамадства і якія яны. Найвышэй-шым дасягненнем традыц. Ф.г. стала тэорыя Г.Гегеля, які лычыў гал. крыніцай грамадскага развіцця аб’ектыўны розум, сусв. дух, абса-лютную ідэю, што праходзілі розныя ступені свайго самаразвіцця. У 2-й пал. 19 ст. прад-стаўнікі пазітывізму крытыкавалі тралыц. Ф.г. і прапаноўвалі замяніць яе сацыялогіяй. Г.Ры-керт вылучыў 3 значэнні тэрміна «Ф.г.»: усе-агульная гісторыя (абагульненне гіст. працэсу і звядзенне «асобных» гісторый у адзіную сус-ветную); вучэнне аб прынцыпах гіст. быцця і пошуку сэнсу гісторыі; логіка гіст. пазнання. Яго трактоўку Ф.г. развівалі ў сваіх працах зах.-еўрап. і амер. філосафы, але зводзілі яе да гіст. тэорыі пазнання ці логікі і метадалогіі гісторыі (Р.Дж.Колінгвуд, аналітычная філасо-фія і інш.). У працэсе станаўлення як асобнай дысцыпліны Ф.г. набыла канцэптуаль-нае афармленне ў 3 асн. тэарэт. мадэ-лях. Метафізічная мадэль Ф.г. ўключае анталагічную праблематы-ку: вучэнне пра гіст. рэальнасць і гіста-рычны працэс, праблемы логікі гіст. раз-віцця, гіст. законаў і заканамернасцей, гіст. прагрэсу і рэгрэсу, свабоды і неаб-ходнасці, сэнсу гісторыі (Гердэр, Ге-гель, МА.Бярдзяеў, Ф.Франк, М.Хайдэ-гер, К.Ясперс і інш.). Ідэя адзінства і разнастайнасці сусв. гіст. працэсу, пак-ладзеная ў аснову гэтай мадэлі, стала сістэмаўтваральнай для ўзнікнення фар-мацыйнай тэорыі марксізму, канцэпцыі лакальных цывілізацый (М.Я.Данілеў-скі, О.Шпенглер, АДж.Тойнбі), тэорый мадэрнізацый (Т.Парсанс, С.МЛіпсет і інш.) і пасіянарных цыклаў (Л.М./ул«-лёў) і інш. Эпістэмалагічная м а д э л ь разглядае праблемы гіст. паз-нання і ведаў, лагічнай структуры гіст. думкі, гіст. разумення і тлумачэння, ме-тадалогіі і інтэрпрэтацыі гіст. крыніц, гіст. ісціны і навук. мадэліравання гіст. падзей (бадэнская школа неакантыян-ства, неапазітывізм, К.Г.Гемпель, У.Дрэй, АСДапа-Данілеўскі, У.М.Хвастоў, Р.Ю.Binep, М.М.Кавалеўскі, Г.Г.Шпет і інш.). Антрапалагічная м а д э л ь сінтэзуе ангалагічны і эпістэмалагічны падыходы ў Ф.г., акцэнтуе ўвагу на пра-блемах чалавечага быцця і свядомасці, выступае за міждысцыплінарнае дасле-даванне гісторыі (Г.П.Фядотаў, А.Я.Гу-рэвіч і інш.). Спалучэнне метафіз., эпіс-тэмалагічнай і антрапал. мадэлей харак-тэрна для тэорыі «ўсеадзінства» Л.П.йр-савіна і тэорыі «культурнага сінтэзу» Э.Трольча. У сав. гуманіт. думцы Ф.г. не лічыла-ся самаст. дысцыплінай. Філас.-гіст. праблематыка распрацоўвалася ў межах гістарычнага матэрыялізму (М.А.Барг, У.Ж.Келе, В.І.Мішын, Дз.І.Часнакоў і інш.). Да 1980-х г. у межах марксісцкай тэорыі вызначылася тэндэнцыя да аб-грунтавання ўласнага статуса Ф.г. як гнасеалогіі, метадалогіі і логікі гісторыі (А.І.Ракітаў і інш.). У 1990-я г. на Бела-русі тэарэт. праблемы Ф.г. і новыя ме-тады гіст. даследаванняў распрацоўва-юць У.С.Кошалеў, А.М.Нечухрын, У.Н.Сідарцоў і інш. Літ:. Гердер Й.Г. йден к фнлософнн нсторнн человечества: Пер. с нем. М., 1977; Коллннгвуд Р.Дж. Ндея нсторнн: Авто-бногр.: Пер. с англ. М., 1980; Л о о н е Э.Н. Современная фхлософня нсторнн. Таллннн, 1980; Бердяев Н.А. Смысл нсторнн. М., 1990; Гегель Г.В.Ф. Лекцнн по нсторнн фнлософнн: Пер. с нем. Кн. 1—3. СПб., 1993; Г о б о з о в Й.А. Введенне в фнлосо-фню нсторнн. М., 1993; Карсавнн Л.П. Фнлософня нсторнн. СПб., 1993; Фнлософня нсторнн: Антологня. М., 1995; А р о н Р. йз-бранное: Введенне в фнлософню мсторнн: Пер. с фр. М.; СПб., 2000; Русанова О.Ф. Фнлософня н методологня нсторнн в XX в. Екатерннбург, 2000. УС.Кошалеў. ФІЛАСОФІЯ ЖЫЦЦЯ, 1) «пра-ктычная ф і л а с о ф і я», філасо-фія, арыентаваная на распрацоўку пра-блем сэнсу, каштоўнасці і мэты жыцця, пашырэнне этычных і прагматычных прынцыпаў паводзін. Да прадстаўнікоў Ф.ж. адносяць многіх дасакратыкаў (асабліва Эмпедокла) і стоікаў, М. дэ Мантэня, Ф. дэ Ларошфуко, ням. на-турфілосафаў 16—17 ст. (Парацэльс, Я.Б.Гельмант), ірацыяналістаў 18 ст. (І.Г.Гаман і інш.), Ф.В.І.Шэлінга і інш. 2) Кірунак у зах.-еўрап. філасофіі канца 19— пач. 20 ст., у якім зыходным з’яў-ляецца паняцце «жыццё» як першасная рэальнасць, не тоесная ні духу, ні матэ-рыі. Узнікненне Ф.ж. выклікана ім-кненнем абгрунтаваць беспадстаўнасць рацыяналізму і абвергнуць прынцыпы метадалагізму і гнасеалагізму, што па-навалі ў філасофіі на мяжы 19—20 ст. (пазітывім, неакантыянства). Ідэйным папярэднікам Ф.ж. быў АШапенгаўэр, які сутнасцю свету лічыў «жыццё» як волю, што выяўляецца ва ўсіх падзеях Сусвету. Як цэласнае светаразуменне Ф.ж. аформілася ў працах Ф.Ніцшэ і АБергсона, якія сцвярджалі, што ў ас-нове свету ляжаць адпаведна «воля да ўлады» ці «жыццёвы парыў». У канцэп-цыях В.Дзільтэя, О.Шпенглера, Г.Зіме-ля, і інш. «жыццё» выступае як культ.-гіст. вопыт цывілізацыі, дзякуючы яко-му выяўляецца яе непаўторнасць, уні-кальнасць. У тэорыі пазнання Ф.ж. арыентуецца на прынцыпы інтуітывіз-му і лічыць адпаведнымі формамі «жыццепазнання» інтуіцыю, міф, сімва-лічнае і маст. пазнанне і інш. У тлума-чэнні чалавечай гісторыі Ф.ж. пры-трымліваецца прынцыпу культ.-гіст. плюралізму, стрыжнем якога выступа-юць абгрунтаванне унікальнасці, свое-асаблівасці асобных народаў і культур і адхіленне аб’ектыўных законаў у гіст. працэсе. Ідэі Ф.ж. развіваліся і інтэр-прэтаваліся ў экзістэнцыялізме, персана-лізме, прагматызме і інш. кірунках зах.-еўрап. філасофіі 20 ст. Літ.: Кутлуннн А.Г. Немецкая фнло-софня жнзнн. йркутск, 1986; Ннцше Ф. Соч.: Пер. с нем. Т. 1—2. М., 1990; Ш п е н г - л е р О. Закат Европы: Пер. с нем. Мн.; М., 2000; Знммель Г. йзбранное: Пер. с нем. Т. 1—2. М., 1996; Реале Дж., Антн-с е р н Д. Западная фнлософня от нстоков до нашнх дней: Пер. с нтал. Т. 4. СПб., 1997; Рнккерт Г. Фнлософня жнзнн: Пер. с нем. Мн.; М., 2000. А.Б.Савеня. ФІЛАСЙФІЯ ПАЛІТЫКІ, адзін з раз-дзелаў філасофіі, які даследуе фунда-ментальныя праблемы палітыкі, законы паліт. развіцця грамадства, прынцыпы функцыянавання ўлады, адносіны па-між яе суб’ектамі і аб’ектамі, яе ўзаема-адносіны з грамадствам. Тэрмінам «Ф.п.» карыстаюцца таксама для абазначэння паліт. поглядаў асобы, партыі, класа і інш. (напр.: «Ф.п. кабінета торы», «Ф.п. новага пакалення» і інш.). Узнікла ў ант. часы ў Еўропе і Стараж. Ki-Tai як роздум філосафаў аб чалавеку і свеце, уладзе, справядлівасці, няроўных адносінах паміж людзьмі і з’яўлялася адначасова аналі-зам, павучаннем і маральнай пропаведдзю. Аўтарамі найб. ранніх філас. прац пра палі-тыку былі Платон і Арыстоцель. У эпоху Ад-раджэння і ў Новы час распрацаваны філас. тэорыі ўлады і дзяржавы, канцэпцыі паліт. канфліктаў і рэвалюцый, раздзялення маралі і палітыкі (Н.Макіявелі), натуральных правоў (Т.Гобс, ДжЛок, Б.Спіноза), раздзялення ўлад, грамадзянскай супольнасці і праеавой дзяр-жавы (Дж.Лок, Ш.Мантэск’ё), асн. кірункі паліт. ідэалогіі — лібералізм і кансерватызм. Ням. класічная філасофія даследавала этніч-ныя асновы права і дзяржавы (І.Кант) і ў цэ-лым філасофіі права (Г.Гегель). Сучасная Ф.п., у працяг класічных традыцый, увяла ў паліт. ўжытак выву-чэнне праблем сац.-эканам. развіцця со-цыумаў, палітыка-прагнастычныя тэо-рыі, сістэматызацыю паліт. ведаў, але ас-новай застаюцца эмпірычныя веды, іх абагульненне і выкарыстанне ў паліт. практыцы. Яна ўзаемадзейнічае з па-літ. сацыялогіяй, псіхалогіяй і інш. на-вук. дысцыплінамі. Умоўна Ф.п. падзя-ляюць на палітычную анталогію (вучэн-не аб паліт. жышіі, прыродзе і сутнасці паліт. сусвету), палітычную антрапало-гію (вывучае спецыфіку паліт. творчасці асобы ў параўнанні з яго сацыяльнай дзейнасцю), палітычную эпістэмалогію (аналізуе суадносіны рацыянальнага і ірацыянальнага ў палітыцы), палітыч-ную праксеалогію (вывучае асн. закана-мернасці палітыкі), палітычную аксія-логію (вывучае паліт. каштоўнасці фі-лас.-паліт. асновы грамадства), палітыч-ную ідэалогію (абгрунтоўвае месца розных сац. груп у паліт. сістэме гра-мадства). Літ.: Г о б о з о в Й.А. Фнлософня полм-тнкн. М., 1998; Котляров Й.В. Полнтн-ческая соцнологня. Мн., 1998. І.В.Катляроў. ФІЛАСбФІЯ ПАЧУЦЦЯ I ВЁРЫ (ням. Glaubens-philosophie), ірацыяналістыч-ны кірунак у нямецкай філасофіі 2-й пал. 18 ст. Склалася як рэліг.-філас. аб-грунтаванне духоўнай атмасферы Гер-маніі 1770-х г. з яе псіхалагізмам, куль-там пачуцця, суб’ектывізмам; супраць-стаяла асветншкаму рацыяналізму. Ра-цыянальнаму апасродкаванаму пазнанню проціпастаўляла ідэю «непасрэдных ве-даў». Яе прадстаўнікі (Ф.Г.Якобі, І.Г.Га-ман і інш.) зыходзілі з таго, што рэаль-нае існаванне рэчаў даецца чалавеку непасрэдна ў яго пачуццях і веры пера-важна інтуітыўна; сцвярджалі, што шляхам рацыянальнага мыслення не- 388 філасофія магчыма ўсвядомійь сутнасць чалавечай асобы, а пазнаецца яна толькі шляхам «веры», «адкрыцця», «пачуццяў». Змес-там веры яны лічылі і рэальнасць па-чуццёвага зместу зямных рэчаў, і рэаль-насць абсалютнага і вечнага. Гэтыя ідэі паўплывалі на развіццё інтуітывізму 19—20 ст., які ў інтуіцыі бачыў дастат-ковы сродак для атрымання сапраўдных ведаў, экзістэнцыялізму і філасофіі жыц-ця. Але большасць прыхільнікаў непас-рэднага інтуітыўнага пазнання (М.А.Лос-кі, СЛ.Франк, Я.М.Трубяцкой) імкнула-ся да спалучэння інтуіцыі і інтэлектуаль-нага пазнання. Гл. таксама Ірацыяналізм. В.Дз.Марозаў. ФІЛАСОФІЯ ПРЫРбДЫ, гл. Натур-філасофія. ФІЛАСбФІЯ САЦЫЙЛЬНАЯ, раздзел філасофіі, які распрацоўвае агульную тэарэтычную канцэпцыю сац. рэчаіс-насці, даследуе законы функцыянаван-ня і развіцця грамадства. Фундамен-тальная праблема Ф.с. — высвятленне субстанцыяльнай асновы грамадскага жыцця. У яе вырашэнні існуюць 2 па-дыходы: ідэаліст. (субстанцыяльную ас-нову соцыуму бачыць ў розных мадыфі-кацыях духу — абсалютнай ідэі, волі і інш.) і матэрыяліст. (субстанцыяльнай асновай прызнае аб’ектыўную і неза-лежную ад суб’екта сац. рэчаіснасць). Сац. рэчаіснасць у Ф.с. разглядаецца як сістэма, што ўключае сукупнасць лю-дзей і адносіны паміж імі, якія складва-юцца ў працэсе супольнай прац. дзей-насці, і прыродныя фактары, што ўплываюць на вытв. працэс. 3 мэтай дэталёвага вывучэння механізма фун-кцыянавання соцыуму вылучаюць шэ-раг сац. сфер, асн. з якіх эканам., паліт. і духоўная. Пры вырашэнні пытання пра ўзаемадзеянне сац. сфер вылуча-юць падыходы ідэаліст. (акцэнтуе ўвагу на духоўнай ці паліт. сферах) і матэрыя-ліст. (эканам. сферу прызнае галоўнай, сукупнасць вытв. адносін разглядае як базіс грамадства). Адна з актуальных праблем Ф.с. — вызначэнне яе прадме-та з мэтай выяўлення месца Ф.с. сярод інш. дысцыплін, звязаных з даследаван-нем грамадства (сацыялогія, філасофская антрапалогія, філасофія гісторыі і інш.). Ф.с. даследуе ўсеагульныя законы гра-мадскага развіцця, метадалогію сац. паз-нання, сістэмную цэласнасць грамад-ства і прыроды, гіст. супольнасці лю-дзей, грамадскую свядомасць і яе формы, суадносіны матэрыяльнага і духоўнага (грамадскіх быцця і свядомасці), неаб-ходнасці і свабоды ў грамадстве, ролю асобы і нар. мас, сац. рэвалюцый і эва-люцыі ў гіст. працэсе і інш.