КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФІНБЕРГ Міхаіл Якаўлевіч (н. 21.2.1947, г. Мазыр Гомельскай вобл.), бел. дыры-жор. Засл. дз. маст. Беларусі (1990). Нар. арт. Беларусі (1994). Скончыў Бел. кансерваторыю (па класах трамбона, 1970; арк. дырыжыравання, 1981). 3 1987 маст. кіраўнік-дырэктар створанага ім Дзяржаўнага аркестра сімфанічнай і ФІНІКІЙСКАЯ 403 эстраднай музыкі Рэспублікі Беларусь. Адначасова з 1971 (з перапынкамі) вык-ладае ў Бел. AM (з 1997 праф.). Прапа-гандыст музыкі бел. кампазітараў. Арга-нізатар, маст. кіраўнік і гал. дырыжор фестываляў: Міжнар. джазавага (з 1994, Мінск), рэсп. — камернай музыкі «Му-зы Нясвіжа» (з 1996, г. Нясвіж), у гара-дах Заслаўе (з 2000), Мсціслаўе (2002); бел. паэзіі і песні (г. Маладзечна, з 1993; Мінск, 1995); бел. эстр. аркестраў ўсіх акіянах. Занесены ў Чырв. кнігу МСАП. Даўж. да 27,3 м (у сярэднім каля 20 м), ма-са каля 100 т. Спіна цёмна-шэрая, бруха бе-лае, з 70—90 (да 114) палосамі. На баках цела шмат светла-шэрых плямак. Пласціны кітова-га вуса (каля 360 пар) шэра-блакітныя, выш. да 90 см. Корміцца дробнымі ракападобнымі, чароднай рыбай, галаваногімі малюскамі. На-раджаюць 1 кіцяня (даўж. каля 6—7 м, маса ца 1,86 т) раз за 2—3 гады. Промысел забаро-нены з 1976. Э.Р.Самусенка. ФІНІКАВАЯ ПАЛЬМА, ф е н і к с (Phoenix), род кветкавых раслін сям. пальмаў. 17 відаў. Пашыраны ў тропіках і субтропіках Афрыкі і Азіі. РаСтуць па берагах рэк, у аазісах, на балотах, утва-раюць мангравыя лясы, напр., Ф.п. мангравая (Р. paludosa). Від уласна Ф.п. ІМінск, 1997, 1998, 1999); дзіцячай бел. эстр. песні «Спяваем з аркестрам» (Мінск, 1998, 1999, 2000); джаза і песні «Нарачанскія хвалі» (2002). Удзельнік міжнар. фестываляў, у т.л. «Славянскі базар у Віцебску». Член Савета Рэспуб-лікі Нац. сходу Беларусі (з 2000). Прэ-мія Ленінскага камсамола Беларусі 1990. Дзярж. прэмія Беларусі 1996. ФІНВАЛ, селядцовы кіт (Ваіа-enoptera physalus), млекакормячае сям. паласацікаў падатр. вусатых кітоў атр. кітападобных. 2 падвіды. Пашыраны ва ФІНЗЕН Ф і н с е н (Finsen) Нільс Ру-берг (15.12.1860, г. Торсхаўн, Данія — 24.9.1904), дацкі фізіятэрапеўт; засна-вальнік навук. распрацоўкі святлоля-чэння. Скончыў Капенгагенскі ун-т (1890). Заснавальнік і дырэктар (1896— 1904) Фінсенаўскага ін-та святлолячэн-ня (Капенгаген). Навук. працы па пра-блемах фізіял. ўздзеяння святла на арга-нізм, біял. ўздзеяння УФ выпрамянення і яго выкарыстання для лячэння тубер-кулёзу скуры. Нобелеўская прэмія 1903. В.Ф.Ермакоў. (Р. dactylifera) — стараж. культ. раслі-на, вядомая з 4-га тыс. да н.э. ў ІІІуме-ры, Асірыі, Вавілоне, Егіпце. На Бела-русі вырошчваюць у аранжарэях і пако-ях. Від уласна Ф.п. —дрэвападобная двухдом-ная расліна выш. 15—20 м, дыям. ствала 80 см. Каранёвая сістэма глыбокая. Ствалы ўкрыты рэшткамі лісцевых чаранкоў, на вер-хавінцы — густая крона перыстага лісця даўж. 4—6 м. Дробныя кветкі сядзячыя, бе-лыя, сабраныя (да 12 тыс. шт.) у мяцёлчатыя суквецці. Плод (фінік) —ягада з цвёрдым се-мем, мае да 70% цукру, 2,5% алею. 3 Ф.п. вырабляюць віно, цукар, цыноўкі і інш. 3 Ф.п. стала магчымым аазіснае земляробства (дае цень інш. культурам). Харч., тэхн., дэ-кар. расліны. І.М.Гарановіч. ФІНІКІЙСКАЕ ПІСЬМб, адна з самых даўніх алфавітных сістэм пісьма, якою карысталіся ў Фінікіі, Сірыі, Палесціне, часткова ў Егіпце, Кілікіі, Карфагене і на Кіпры ў 12 ст. да н.э. — 3 ст. н.э. Складалася з 22 літар, якімі абазначаліся толькі зычныя гукі. Літары мелі простую, зручную для запамінання і напісання форму. Кірунак Ф.п. гарызантальны, справа налева. Словы першапачаткова не аддзяляліся адно ад аднаго. Самыя раннія помнікі Ф.п. дату-юцца 13—10 ст. да н.э. Большасць вядомых помнікаў адносіцца да 5 ст. да н.э. — 3 ст. н.э. На аснове Ф.п. ўзніклі арамейскае, грэ-часкае і паўд.-арабскае пісьмёны, што далі пачатак большасці алфавітных сістэм. Літ.'. й стр н н В.А. Возннкновенне н развнтне пнсьма. М., 1965; Днрннгер Д. Алфавнт: Пер. с англ. М., 1963. А.М.Булыка. ФІНІКІЙСКАЯ мбВА, адна з мёртвых семіцкіх моў (паўн.-зах. група). Была па-шырана з 4-га тыс. да н.э. ў Фінікіі (ця-пер тэр. Лівана). У выніку фінікійскай каланізацыі (11—10 ст. да н.э.) пашы-рылася на тэр. зах. часткі басейна Між-земнага мора (Паўн. Афрыка, узбярэж-жа Іспаніі). Ф.м. ўласцівы: у фанеты-цы — «оканне»; у марфалогіі — наяў- 404 фінікійскія насць энклітычнага займенніка 3-й асобы адз. л. мужчынскага і жаночага роду -у; у лексіцы — ужыванне спе-цыфічных слоў тыпу kn (быць), hrs (зо-лата), няпэўнага займенніка mnm і інш. Стараж. помнікі фінікійскага пісьмен-ства — псеўдаіерагліфічныя надпісы з Бібла (сярэдзіна 2-га тыс. да н.э.; не дэшыфрава-яы). Найб. раннія надпісы на Ф.м., выкана-ныя квазіалфавітным фінікійскім пісьмом, да-туюцца 2-й пал. 2-га тыс. да н.э. У канцы 1-га Надпіс Ахірыа ^ст.до н.э. Сярэдне-фінікійскае пірцмо 5-3 cm, даіка. Новапунійскае пісьмо (Нарфаген)_ Транснрыпцыя К * X X 5 9 <9 9 9 9 ) / 6 1 A A A 9 of 3 А 5\ Ч h Y Y чі тч w I z н Н z 0 і=)ія ят h Ф OUU t *т>/ ^*/ П~/ J 7 4 4 7 £ L L S / *7 Y ^ ^ X X m Ў > Ч 7 X n s О О U О О ■ c D 7 / p Г Г 1' г г / t> V 7 4 Н 1 1 r W ФХ/ у>» n q / s + X Г b р S' 7 X t тыс. да н.э. былі спробы фіксаваць фінікій-скія тэксты грэч. і лац. пісьмом. Літ:. Шяфман H.UJ Фянякяйскяй язык. М., 1963. А.Я.Міхневіч. ФІНІКІЙСКІЯ ПАДАРОЖЖЫ. сукуп-насць найб. значных падарожжаў фіні-кійцаў у 15—5 ст. да н.э. З’яўляюцца адной з крыніц геагр. ведаў чалавецтва. Фінікійцам належыць прыярытэт у ад-крыіші і даследаваннях Зах. Міжземна-мор’я. Да 15 ст. да н.э. яны плавалі да берагоў Крыта, адкрылі а-вы Эгейскага м., паўд. бераг Балканскага п-ва, в-аў Сіцылія, Балеарскія а-вы, Мальту, паўн. бераг Афрыкі, паўд.-ўсх. бераг Пі-рэнейскага п-ва. На мяжы 12—11 ст. да н.э. выйшлі ў Атлантычны ак., адкрылі зах. бераг Пірэнейскага п-ва. У 6—5 ст. да н.э. першыя з народаў Міжземна-мор’я дасягнулі берагоў Брытаніі (пада-рожжа Гамількі да «Алавяных астра-воў»), плавалі ўздоўж зах. берага Афры-кі. Самае значнае іх падарожжа ў канцы 7 ст. да н.э. — экспедыцыя па даручэн-ні егіп. uapa Неха: за 3 гады яны аба-гнулі Афрыку і вярнуліся праз Гібрал-тарскі праліў («слупы Мелькарта»), здзейсніўшы плаванне больш як за 2 тыс. гадоў да Васка да Гамы. Літ:. 111 н ф м а н М.Ш. Фнннкяйскме мо-реходы. М ., 1965. ФІНІКІЙЦЫ, старажытныя семіцкія плямёны, што належалі да ханаанскай галіны зах.-семіцкіх плямён (гл. Семі-ты). Паводле падання, прыйшлі з бера-гоў Эрытрэйскага м. (магчыма, Індый-скага акіяна). Насялялі ўсх. ўзбярэжжа Міжземнага м. (гл. Фінікія). Займаліся земляробствам, рыбалоўствам, рамёс-твамі; найб. актыўна развівалася здабы-ча пурпуру і вытв-сць пурпурнай воўны, шкла, апрацоўка металаў, караблебудаў-ніцтва. У канцы 2 — пач. 1-га тыс. да н.э. вялі марскі гандаль ад Месапатаміі да Тартэса, уздоўж марскіх маршрутаў заснавалі калоніі Гадэс, Нора, Карфаген і інш. Сярод аб’ектаў каланіэацыі Ф. — Фівы ў Беотыі (Грэцыя). Ф. належыць адна з самых стараж. алфавітных сістэм (гл. Фінікійскае пісьмо), якая была запа-зычана і ўдасканалена грэкамі. Літ.: X а р д е н Д. Фянякнйцы. Основа-телн Карфагена: Пер. с англ. М., 2002. А.Г.Зельскі. ФІНІКІЯ (грэч. Phoinike), старажытная краіна ў паўн. і цэнтр. частках усх. ўзбярэжжа Міжземнага м. (цяпер тэр. Сірыі і Лівана). Першыя паселішчы фі-нікійцаў тут вядомы з 5—4-га тыс. да н.э. У канцы 3-га тыс. да н.э. яны пера-тварыліся ў гарады-дзяржавы Бібл, Тыр, Угарыт, Сідон і інш. Геагр. становішча Ф. спрыяла развіццю гандлю з Месапа- Развіццё знакаў фіні-кійскага пісьма. фінішныя 405 таміяй і Егіптам, авалоданню марскімі шляхамі ў Міжземным м. (гл. Фінікій-скія падарожжы). У сярэдзіне 2-га тыс. да н.э. Ф. захапілі егіпцяне. У 14 ст. да н.э. з імі змагаліся за панаванне над Ф. хеты. У канцы 13 — пач. 12 ст. да н.э. гарады Ф. дамагліся паліт. незалеж-насці ад Егіпта. У 10 ст. да н.э. цар Ты-ра Ахірам стварыў на тэр. Ф. аб’ядна-нае Тыра-Сідонскае царства. У канцы 10 ст. да н.э. Тыр паступова страціў вяршэнства і гарады Ф. зноў сталі са-мастойнымі. У канцы 2-га — пач. 1-га тыс. да н.э. Ф. каланізавала Зах. і Цэнтр. Міжземнамор’е і заснавала ка-лоніі на Кіпры, Сіцыліі і Сардзініі, Пд Францыі, у Іспаніі, на Пн Афрыкі (Карфаген, Утыка). У 8 ст. да н.э. Ф. за-хапілі асірыйцы, аднак гарады захавалі ўнугр. аўтаномію. Пасля краху Асірыі (605 да н.э.) за кантроль над Ф. змага-ліся Новававілонскае царства і Егіпет. У 539—332 да н.э. Ф. ў складзе Ахемені-даў дзяржавы, флот Ф. ўдзельнічаў у грэка-персідскіх войнах (5 ст. да н.э.) на баку персаў. У 332 да н.э. Ф. заваявана Аляксандрам Македонскім. Элінізацыя Ф. спрыяла гандл. і эканам. ўплыву яе гарадоў ва ўсім Міжземнамор’і. 3 63 да н.э. ў складзе рым. правінцыі Сірыя. Літаратура. У 1930-я г. ў Паўн. Ф. ва Угарьше знойдзены клінапісныя тэксты сярэдзіны 2-га тыс. да н.э., якія адлюс-троўвалі найстараж. пласт прыгожага пісьменства Ханаана і звязаны з міфа-лагічна-рэліг. і фалькл. традыцыямі. Найб. поўна захаваўся міфалагічны цыкл пра барацьбу вярх. бога Балу (Ба-ала) Магутнага з богам смерці Муту (Мотам), у т.л. паэма «Барацьба Баала Магутнага з Мотам» (пісьмовая фікса-цыя каля 14 ст. да н.э.), якая мела сак-ральны змест: смерць і ўваскрэсенне Баала сімвалізавалі прыродны цыкл. Сярод узораў гераічнага эпасу — эпас пра Карату (Керэта), фрагменты эпасу пра саперніцтва волата-паляўнічага Ак-хата з багіняй Анат. Захаваліся надма-гільныя і буд. надпісы, гіст. тэксты кан-ца 2—1-га тыс. да н.э. Паэт. характар мае надпіс на саркафагу цара Ахірама з г. Бібл (каля 1300 да н.э.) з праклёнам таму, хто парушыць спакой грабніцы; надпіс з Каратэпэ (каля 720 да н.э.) пра справы і перамогі цара Азітавада. 3 4 ст. да н.э. пачалася элінізацыя культуры і л-ры Ф., але і сама яна паўплывала на грэч. культуру. Спроба сінтэзу дзвюх культур, уключэння фінікійскай міфа-логіі ў агульнаэлінскую сістэму ў кнізе Філона Біблскага (2—1 ст. да н.э., дай-шла ў фрагментах), які абапіраўся на стараж. сістэматызацыю міфаў Санхунйа-тона (2-я пал. 2-га тыс. да н.э.). Свое-асаблівая галіна л-ры Ф. развівалася ў 1-м тыс. да н.э. ў Карфагене. Яе гал. жанр — «перыпл» («плаванне») — авантурная аповесць пра марскія пада-рожжы: «Перыпл» Гімількона (вядомы ў пераказе рым. географа Авіена), «Пе-рыпл» Ганона (захаваўся ў грэч. пера-кладзе). Развівалася таксама гіст. проза, на якую абапіраліся рым. гісторыкі Юс-цін у скарочаным варыянце «Філіпавых