КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФІНСКІ ЗАЛІЎ. Ва ўсх. ч. Балтыйскага м., абмывае берагі Фінляндыі на Пн, Расіі і Эстоніі на У і Пд. Усх. яго частка наз. Неўскай губой. Даўж. 390 км, шыр. каля ўваходу 70 км, глыб. да 100 м каля ўваходу ў заліў, да 5—7 м у Неўскай гу-бе. Паўн. берагі моцна парэзаны, ска- лістыя, усх. і паўд. пераважна нізінныя. Ш.мат астравоў: Гогланд, Котлін, Ма-гутны і інш. Упадаюць рэкі Нява, Луга, Нарва. Укрыты лёдам з канца ліст. да канца сакавіка. Пад уплывам ветру і атм. ціску ўзровень вады можа моцна падымацца, што выклікае паводкі, асаб-ліва ў Неўскай губе. Для аховы С.-Пе-цярбурга ад паводак пабудавана дамба, якая перасякае Неўскую губу. Ф.з. злу-чаны Сайменскім каналам з воз. Сайма. Гал. парты: С.-Пецярбург, Выбарг (Ра-сія), Талін (Эстонія), Хельсінкі, Котка (Фінляндыяі. ФІНЫ (саманазва суомалайсет), народ, асн. насельніцтва Фінляндыі (4,65 млн. чал.). Агульная колькасць 5,43 млн. 'чал. (1992), у т.л. ў Рас. Федэрацыі 47,1 тыс. чал. (1989). Гавораць на фін-скай мове. Вернікі — пераважна пра-тэстанты (лютэране). ФІРАІ'А Браніслаў Іосіфавіч (н. 9.7.1935, в. Мсціж Барысаўскага р-на Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне электра-прывода і сілавой элекгронікі. Д-р тэхн. н. (1985), праф. (1986). Скончыў Ленін-градскі політэхн. ін-т (1961). 3 1963 у Бел. нац. тэхн. ун-це (у 1977—97 заг. кафедры). Навук. працы па тэорыі электрапрывода, частотным кіраванні асінхронных электрарухавікоў, пе-раўгваральнай тэхніцы. Тв.: Тнрнсторные цнклоконверторы. Мн., 1973 (разам з Б.С.Гатоўскім, З.АЛісам); Не-посредственные преобразователн чаетоты в электропрнводе. Мн., 1990; Ремонт н обслу-жмванне электрооборудовання: Спецгехноло-пія. Мн., 2001 (разам з С.М.Паўловічам). М.П.Савік. ФІРДАЎСІ Абулькасім (каля 940, г. Тус, Іран — 1020 ці 1030), персідскі і таджыкскі паэт. Аўтар эпічнай паэмы «Шахнамэ» («Кніга пра цароў», 994; 2-я рэд. 1010), якая стала нац. эпасам пер-саў і таджыкаў, своеасаблівай энцыкла-педыяй жыцця іранскіх плямён.за 4 ты-сячагоддзі (3223 да н.э. — 651 н.э.). У аснове паэмы ідэя аб’яднання зах. і ўсх. іранцаў. Апрача гіст. хронік і пісьмовых крыніц Ф. шырока выкарыстоўваў вус-ныя паданні, легенды. Паэма мае каля 55 тыс. бейтаў (двухрадкоўяў), склада-ецца з 3 частак (міфалагічнай, гераіч-най, або волатаўскай, і гіст.), якія ахопліваюць цараванне 50 сапраўдных і легендарных шахаў Ірана. У сюжэце гіст. і прыдуманыя эпізоды вылучаюц- ФІСКАЛ 415 ца ў самаст. сказанні (дастаны). Стылю Ф. ўласцівы чысціня мовы, лаканізм, гіпербалізацыя, мноства параўнанняў. На бел. мову ўрыўкі з паэмы пераклаў С.Грахоўскі. Тв.: Рус. пер. — Шах-наме. Сказанне о Рустаме. М., 1980. Літ.: Раджабов М.Р. Фнрдоусн н сов-ременность: (Аналнз мнровоззрення). Душан-бе, 1976. К.Р.Хромчанка. ФІРМА (ад італьян. firma подпіс), агульная назва прадпрыемства, камна-ніі, гасп. т-ва, камерцыйнай арг-цыі, якія карыстаюцца правам юрыд. асобы. Можа быць аб’яднаннем аднародных ці змешаных прадпрыемстваў. Адрозніва-юць Ф.: афіліраваную — род-наснуіо Ф., якая далучана да буйной кампаніі ў выглядзе філіяла (даччыная Ф.); брокерскую — пасрэдніц-кую Ф., якая з камерцыйнымі мэтамі дзейнічае па даручэнні і за кошт кліен-таў; венчурную — дробную або сярэднюю інвестыцыйную Ф., якая фі-нансуе навук. даследаванні, інж. рас-працоўкі; інвестыцыйную — займаецца інвесціраваннем і аперацыя-мі з каштоўнымі паперамі; і н ж ы н і -рынгавую — спецыялізуецца на інж.-кансультацыйных паслугах; і н a -вацыйную — ствараецца для вы-працоўкі новых тэхналогій на базе выні-каў н.-д. работ Ф. і становіцца яе саўла-дальнікам; кансалцінгавую — кансультацыі ў розных сферах; в ы -творчую — займаецца вырабам кан-крэтнай прадукцыі; гандлёвую — займаецца гандл.-пасрэдніцкай дзейнас-цю; рыэлтарскую — займаецца аперацыямі ў сферы нерухомасці. ФІРМАН, ф е р м а н (перс.), указ ша-хаў Ірана, султанаў Асманскай імперыі, інш. кіраўнікоў дзяржаў у краінах Бліз-кага і Сярэдняга Усходу. ФІРН (ням. Firn ад стараж.-верхненям. firni леташні, стары), зярністы лёд, які складаецца са злучаных паміж сабой ле-дзяных крупінак; пераходная фаза па-між снегам і лёдам. Утвараецца ў выні-ку перакрышталізацыі снегу і шматра-зовага чаргавання паверхневага раставан-ня і замярзання вады, якая прасочваецца ў глыбіню снегавой тоўшчы. Шчыльн. ад 450 да 800 кг/м3. Характэрны для горных рэгіёнаў, размешчаных вышэй снегавой лініі 1 для палярных абласцей, дзе атм. ападкі выпадаюць пераважна ў выглядзе снегу і за лета не паспяваюць раставаць. ФІРСАВА Людміла Паўлаўна (25.2.1923, в. Зімарава Чаплыгінскага р-на Ліпец-кай вобл., Расія — 30.3.1993), бел. ву-чоны ў галіне фтызіятрыі. Д-р мед. н. (1970), праф. (1971). Скончыла Растоў-скі мед. ін-т (1946). У 1958—75 у БелНДІ туберкулёзу (кіраўнік клінічнага аддзе-ла). Навук. працы па ўдакладненні клі-нікі, механізмаў узнікнення, класіфіка-цыі туберкулёзу і пабочных рэакцый на процітуберкулёзныя сродкі. Тв.: Побочное действне туберкулостатнчес-кнх препаратов. Мн., 1971. ФІРСАЎ Аляксандр Васілевіч (15.4.1914, с. Прыдарожнае Самарскай вобл., Ра-сія — 23.10.1952), удзельнік баёў на Бе-ларусі ў Вял. Айч. вайну, Герой Сав. Саюза (1945). На фронце з 1941. Мат-рос Дняпроўскай ваен. флатьшіі Ф. у чэрв. 1944 у ліку першых фарсіраваў Прыпяць каля в. Скрыгалаў Мазырска-га р-на Гомельскай вобл., зрабіў прахо-ды ў драцяной загародзе і мінным полі; 12 ліп. ўдзельнічаў у адбіцці 5 контратак ворага каля Пінска. Пасля вайны на с.-г. рабоце. ФІРСАЎ Анатоль Васілевіч (1.2.1941, Масква — 24.7.2000), расійскі спартс-мен (хакей з шайбай), трэнер. Засл. майстар спорту (1964). Скончыў Ін-т фіз. культуры (1977, Масква). Чэмпіён XVIII, XIX і XX Алімп. гульняў (1964, Токіо; 1968, Мехіка; 1972, г. Мюнхен, Германія). Чэмпіён свету (1964—71). Чэмпіён Еўропы (1964—70), сярэбраны прызёр (1971). Чэмпіён СССР (1963— 66, 1968, 1970—73). Тв.: Зажечь победы свет. М., 1973. ФІРСАЎ Уладзімір Іванавіч (н. 26.4.1937, в. Забалоцде Рослаўскага р-на Смален-скай вобл., Расія), рускі паэт. Скончыў Літ. ін-т імя М.Горкага (1960). Друкуецца з 1955. У паэт. кнігах «Бярозавы світа-нак» (1959), «Зялёнае рэха» (1963), «Гарыцвет» (1965), «Рабінавы пажар» (1966), «Сонечныя калодзежы» (1969), «Пачуццё Радзімы» (1971), «Спадчына» (1977), «Музыка душы» (1978), «Вачыма стагоддзя» (1982), «Зорная песня неба» (1985), «Айчына» (1988) і інш. тэмы любві да Радзімы і яе прыроды, твор-часці і кахання. На бел. мову асобныя яго вершы пераклалі Н.Гілевіч, Ю.Свір-ка. Дзярж. прэмія Расіі. Тв.: Йзбранное. М., 1975; Нзбр. пронзв. Т. 1—2. М., 1983; Горсть землн. М., 1985; Сгнхотворення. М., 1987. ФІРСбвіЧ Аляксандр Мікалаевіч (19.6.1900, в. Бельск Кобрынскага р-на Брэсцкай вобл. — 14.7.1960), генерал-маёр танк. войск (1944). Скончыў ваен. акадэмію імя Фрунзе (1929). У Чырв. Арміі з 1918. Удзельнік грамадз. вайны 1918—20 на Петраградскім і Зах. фран-тах. У Вял. Айч. вайну да 1943 выклад-чык Ваен. акадэміі, потым на 2-м Укр. і 2-м Бел. франтах: нам. камавдзіра, ка-мандзір корпуса. Удзельнік Корсунь-Шаўчэнкаўскай, Усх.-Прускай апера-цый, баёў на тэр. Германй. Пасля вай-ны на выкладчыцкай рабоце ў Ваен. акадэміі матарызацьгі і механізацыі Сав. Арміі. ФІСГАРМОНІЯ, гармоніум (ням. Fisharmonium ад грэч. physa мех + гар-монія), клавішны муз. інструмент. Ства-ральнікам лічаць француза Г.Ж.Грэнье (1810), названа Ф. венскім майстрам А.Хёкелем (1818), які ўдасканаліў ін-струмент. Знешне нагадвае невял. піяні- на. Гук узнікае ў выніку вібрацыі сва-бодна праскокваючых метал. язычкоў пад паветраным струменем, іпто нагня-таецца мяхамі, якія прыводзіць у рух выканаўца папераменным ціскам 2 нажных педаляў. Mae 1—2 мануалы, 6—20 рэгістраў. Гучаннем нагадвае не-кат. рэгістры аргана. Дыяпазон да 5 ак-таў. У канцы 19 — пач. 20 ст. была па-шырана ў аматарскім музіцыраванні. ФІСЁНКА Міхаіл Канстанцінавіч (н. 1.2.1932, с. Чыгірынаўка Паўладарскай вобл., Казахстан), бел. вучоны-экана-міст. Д-р эканам. н. і праф. (1981). Скончыў Ленінградскі фін.-эканам. ін-т (1953). 3 1960 у Бел. эканам. ун-це (у 1987—92 заг. кафедры). Навук. працы па тэорыі фінансаў, праблемах фінан-саў, рэнтабельнасці і прыбытку с.-г. прадпрыемстваў. Тв.: Фннансы сельскохозяйственных пред-прнятнй н обьеднненнй. Мн., 1980; Фннансы сельского хозяйства. 2 нзд. Мн., 1986 (у са-аўт.); Фннансы предпрнятнй. Мн., 1995 (у са-аўг.); Теорня фннансов. 2 нзд. Мн., 1998 (у сааўт.); Налогн. Мн., 2000 (у сааўг.). ФІСЕНКА Сяргей Паўлавіч (н. 5.12.1951, г. Краснадар, Расія), бел. фі-зік. Д-р фіз.-матэм. н. (1994). Скончыў БДУ (1973). 3 1973 у НДІ ЭВМ. 3 1975 у Акад. навук. комплексе «Ін-т цепла-масаабмену» Нац. АН Беларусі. Навук. працы па матэм. мадэліраванні працэ-саў цепла- і масаабмену, стат. тэорыі кінётыкі нуклеацыі. Тв.: Вывод уравненнй теорнн нензотермн-ческой нуклеацнн (разам з АР.Башкіравым) // Теорет. н мат. фнзнка. 1981. Т. 48, №1; К аналнзу экспернментальных данных о тепло-вой эффектнвностн башенной нспарнтельной граднрнн (у сааўг.) // Нзв. РАН. Энергетлка. 2000. № 6. М.П.Савік. Фісгармонія. ФІСКАЛ (ад лац. fiscalis казённы), службовая асоба ў Расіі ў 1711—29 для нагляду за дзейнасцю (гал. чынам фі-нансавай) дзярж. устаноў і службовых асоб. Узначальваліся обер-Ф. (з 1723 ген.-Ф.), які падпарадкоўваўся ген.-пракурору. У прастамоўі — даносчык. 416 ФІСКАЛЬНАЯ ФІСКАЛЬНАЯ ПАЛПЫКА, палітыка ўрада ў галіне падаткаабкладання, дзярж. выдаткаў, дзярж. бюджэту, накі-раваная на забеспячэнне занятасці на-сельніцтва і атрымання антыінфляцый-нага валавога нац. прадукту. З’яўляецца стрыжнёвай часткай фін. палітыкі і са-стаўной часткай эканам. палітыкі дзяр-жавы. ФІСТАШКА (Pistacia). род кветкавых раслін сям. анакардыевых. Каля 20 ві-даў. Пашыраны ў субтропіках, часткова тропіках Паўн. паўшар’я. Стараж. арэ-хаплодная культура Міжземнамор’я Ф. сапраўдная (Р. vera) вядома больш за 2 тыс. гадоў. Лістападныя або вечназялёныя дрэвы з ша-рападобнай кронай, выш. да 7 м, часам кус-ты. Растуць павольна, жывуць да І тыс. гадоў. Лісце простае. чаргаванае, трайчастае ці пе-рыстае. Дробныя кветкі аднаполыя, сабраныя ў мяцёлкі. Плод — касцянка. Насенне Ф сапраўднай мае да 65% алею, да 23% бял ку. да І0% цукрозы. Выкарыстоўваецца ў кандытарскай лрам-сці. спажываецца ў ежу, макуха ідзе на корм жывёле. Лісце і галы вы-карыстоўваюць для дублення скуры, афарбоў-кі шэрсці і шоўку. Драўніна прыдатная для такарных і сталярных вырабаў, інкрустацыі. 3 некат. відаў атрымліваюць жывіцу. Харч., кармавыя, тэхн., дэкар. расліны. І.МГарановіч.