КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФІСТУЛА, тое, што свішч. ФІСЦЫЯ (Physcia), род ліставатых лі-шайнікаў сям. фісцыевых. Каля 50 ві-даў. Пашыраны ўсюды. На Беларусі 7 відаў Ф.: блакітна-шэрая (Ph. caesia), зорчатая (Ph. stellaris), няпэўная (Ph. Фісташка сапраўдная dubia), пяшчотная (Ph. tenella), шэра-блакітная (Ph. aipolia) i інш. Трапляюц-ца на кары дрэў, апрацаванай драўніне, камянях. Фісцыя: I — прыпудраная; 2 — зорчатая; 3 — шэрая; 4 — шчаціністая; 5 — шэра-блакітная. Слаявіна ў выглядзе лістападобных разе-так, падзеленых на лопасці, шараватая, ра-дзей цёмная. са шматлікімі рызоідамі. Пладо-выя целы (апатэцыі) сядзячыя. Сумкі 8-спо-равыя. Споры 2-клетачныя. эліпсоідныя. ка-рычневыя. Н.М.Кобзар. ...ФІТ, ФІТА... (ад грэч. phyton раслі-на), часткі складаных слоў, якія паказ- ваюць на сувязь з паняццем «расліна» (напр., гаметафіт, спарафіт; фітагель-мінты, фітамаса). ФІТА, назва кірыліцкай літары 9. Уз-нікла на аснове грэка-візант. «V» («тэ-та»). У стараж.-рус. мове абазначала гу-кі «ф», «ф’» і ўжывалася ў словах грэч. паходжання («антлЭона», «Эевраль»). У старабел. графіцы ў сувязі з функцыя-наваннем розных пісьмовых школ і вы-карыстаннем розных тыпаў пісьма (ус-таў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначыць час і месца напісання пом-нікаў. Па гукавым значэнні супала з лі-тарай «ф» («ферт») і часта змешвалася з ёю («анаОема» — «анафема», «9нло-соОь» — «фнлософь»). У 16 ст., акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. У дзелавой пісьменнасці выцесніла літа-ру «ф». Выйпіла з ужытку ў 18 ст. ў сувя-зі з заняпадам стараж.-бел. пісьменнасці. У рус. графіцы ўжывалася да 1918. У су-часных усх.-слав. і паўд.-слав. мовах зычныя гукі «ф», «ф’» абазначаюцца лі-тарай «ф». А.М.Булыка. ФІТАБЁНТАС (ад фіта... + бентас). су-купнасць раслін, якія жывуць на дне вадаёмаў. Складаецца пераважна з вода-расцей (дыятомавыя, зялёныя, чырво-ныя і інш.) і некат. кветкавых раслін (напр., рупія). ФПАГАРМбнЫ (ад фіта... + гармо-ны), г а р м о н ы раслін, арганічныя рэчывы, што выпрацоўваюцца спецыялі-заванымі тканкамі раслін і ўздзейніча-юць у невял. колькасці як рэгулятары і каардынатары развіцця. Адрозніваюць 5 тыпаў Ф.: аўксіны, гіберэліны, цытакініны (стымулятары), а таксама абсцызавая кіс-лата і этылен (інгібітары). Адзнакі Ф.: здольнасць перамяшчацца ад месца ўтварэння да месца ўздзеяння; рэгуля-тарны ўплыў на біясінтэз ферментаў і інш. бялкоў; універсальнае распаўсюдж-ванне сярод вышэйшых раслін. Усе тыпы Ф. перакрываюцца па сваёй ак-тыўнасці і ўздзейнічаюць амаль на кож-ны аспект развіцця: дзяленне і расця-жэнне клетак, дыферэнцыяцыя, аргана-генез, рост сцёблаў, лісця, каранёў і пладоў, утварэнне кветак, завяданне, спакой пупышак і насення і інш. У вы-шэйшых раслін існуюць інш. тыпы Ф. (напр., факіар цвіцення — флары-ген). Функцыян. і хім. аналагі Ф. выяў-лены і ў ніжэйшых раслін. ФІТАГЕАГРАФІЯ (ад фіта... + геагра-фія), тое, што геаграфія раслін. ФІТАГЕЛЬМІНТОЗЫ (ад фіта... + гельмінтозы), тое, што нематодныя хва-робы раслін. ФПАГЕЛЬМІНТЫ (ад фіта... + гель-мінты), фітанематоды, паразі-тычныя чэрві раслін з кл. круглых чар-вей. Выклікаюць нематодныя хваробы рйслін, ці фітагельмінтозы. Каля 1000 ФІТАФАГІ 417 відаў. Пашыраны паўсюдна. Пашко-джваюць падземныя і надземныя орга-ны раслін, што вядзе да спынення іх росту і гібелі. Найб. пашыраныя нема-тоды: бульбяная, бураковая, галавая, пшанічная, сцябловая бульбяная, цы-бульная. ФІТАМАСА (ад фіта... + маса), сумар-ная маса расл. арганізмаў або якой-н. групы раслін у прыродным згуртаванні. Выражаецца ў адзінках, што і біямаса. Для колькаснай характарыстыкі выка-рыстоўваюць меры вагі (маса сухога ар-ган. рэчыва ці вутляроду, які ў і.м знахо-дзіцца), аб’ёму (кубічныя метры), лі-нейныя (асабліва для каранёў), паверх-невыя (для лісця і хвоі), энергет. і інш. ФІТАМЕЛІЯРАЦЫЯ (ад фіта... + ме-ліярацыя), комплекс мерапрыемстваў па паляпшэнні ўмоў прыроднага асяроддзя шляхам кулыывацыі ці надтрымання натуральных расл. згуртаванняў (напр., стварэнне лесапалос, кулісных пасадак, пасевы траў). Вылучаюць Ф. б і я п р a -дукцыйную (павышэнне колькас-ці і якасці карыснай чалавеку пра-дукцыі), гуманітарную (аздараў-ленне асяроддзя для аптымізацыі фіз. і духоўнага стану чалавека), і н ж ы -н е р н у ю (паляпшэнне эксплуатацыі інж. збудаванняў), прыродаахоў-н у ю (захаванне і паляпшэнне біяцэ-нозаў, прыроднага асяроддзя), і н -тэр’ерную (аздараўленне асярод-дзя ў памяшканні). ФІТАНбМУС (Phytonomus), даўга-носік травяны, слонік л і с -ц е в ы люцэрнавы, род жукоў сям. даўганосікаў. Каля 150 відаў. Па-шыраны найб. у Палеарктыцы. Жывуць на палях, лугах, у лясах, садах і інш. На Беларусі 13 відаў, найб. шкодныя Ф.: канюшынавы, малы канюшынавы, даў-ганосікі шчаўевы і гарчаковы. Фітаномус: 1 — дарослы жук; 2 — пашко-джаная расліна: 3 — вусень. Цела даўж. 3—-7 мм, прадаўгавата-аваль-нае. укрытае валаскападобнымі або шырокімі шаравата-карычневымі ці зялёнымі лускавін-камі, Галаватрубка тонкая, выгнутая. Лічынкі вусенепадобныя, падоўжаныя (3,5—7,5 мм), жоўта-зялёныя, бязногія. кормяцца суквецця-мі. пупышкамі; жукі — травяністымі расліна-мі. Некат. віды — шкоднікі кармавых бабо-вых траў (люцэрны і канюшыны). За год 1 пакаленне. ФІТАНЦЫДЫ (ад фіта... + лац. caedo забіваю), біялагічна актыўныя рэчывы раслін, якія знішчаюць або прыгнечва-юць рост і развіццё інш. арганізмаў — пераважна мікробаў; адзін з факгараў імунітэту раслін. Адыгрываюць важную ролю ва ўзаемадзеяннях арганізмаў у бія-цэнозах (гл. Алелапатыя). Паводле хім. прыроды — гліказіды, тэрпеноіды і інш. другасныя метабаліты, лятучыя і малалятучыя. Маюць антыбактэрыяль-ныя, фунгіцыдныя і інсекгыцыдныя ўласцівасці, уздзейнічаюць на фермент-ныя сістэмы жывёл, састаў мікрафло-ры паветра, самаачышчэнне вадаёмаў. Напр., Ф. часнаку, цыбулі, хрэну зні-шчаюць многія віды прасцейшых, бак-тэрый і ніжэйшых грыбоў у першыя се-кунды ўздзеяння; выкарыстоўваюцца ў медыцыне, харч. прам-сці. Здольнасць дрэвавых раслін (асабліва хвойных) вы-дзяляць Ф. ў паветра ўлічваецца пры азеляненні гарадоў. ФІТАПАЛЕАНТАЛОПЯ (ад фіта... + палеанталогія), тое, што палеабатаніка. ФІТАПАТАЛОГІЯ (ад фіта... + пата-логія), навука пра хваробы раслін, споса-бы і метады аховы ад іх. Агульная Ф. вывучае біялогію ўзбуджальнікаў хвароб, прычыны і ўмовы ўзнікнення, заканамерйасці развіцця і пашырэння хвароб, іх масавых успышак (эпіфіто-цый), пытанні імунітэуу і каранціну раслін, распрацоўвае прыёмы і сродкі папярэджвання, узнікнення і развіцця хвароб. Звязана з мікалогіяй, батанікай, мікрабіялогіяй, генетыкай, анатоміяй і фізіялогіяй раслін. Спецыяльная Ф. вывучае асобныя хваробы раслін і звязана з аграхіміяй, глебазнаўствам, раслінаводствам і інш. Хваробы раслін упершыню класіфікаваў франц. батанік Ж.Турнефор у пач. 18 ст. У 2-й пал. 18 ст. (даследаванні АЦ.Болатава ў Ра-сіі, А.Тымета ў Францыі, Ф.Фантана ў Іта-ліі) даказана патагеннасць галаўні, спарынні, іржаўчыны. У 2-й пал. 19 ст. ням. вучоны А. Дэ Бары і рас. М.С.Варонін вызначылі, што прычынай многіх хвароб з’яўляюцца грыбы. 3 канца 19 ст. Ф. як комплексная на-вука вывучае хваробы, што выклікаюцца гры-бамі, бактэрыямі, вірусамі і інш. На Беларусі сістэм. даследаванні па Ф. вядуцца з 1923 на Бел. станцыі ахо-вы раслін, пазней у Бел. ін-це сельскай і лясной гаспадаркі. Горацкім с.-г. ін-це, Ін-це біял. навук; пасля Вял. Айч. вайны — у Ін-це эксперым. батанікі і Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Беларусі, БДУ, БСГА, у н.-д. ін-тах земляробства, бульбаводства і плодаагародніцгва, у Бел. лесатэхн. ін-це і інш. (працы В.Ф.Купрэ-віча, М.А.Дарожкіна, С.М.Тупяневіча, А.Л.Амбросава). 3 1971 Бел. ін-т аховы раслін — асн. навук. цэнтр па пытаннях с.-г. Ф. Праводзяцца даследаванні па вывучэнні і ўдакладненні відавога скла-ду ўзбуджальнікаў хвароб раслін, асаблі-васцей іх біялогіі, дынаміцы пашырэн-ня і развіцця хвароб, іх шкоднасці і інш. Літ.: Федоров Н.Й., Усеня В.В., Гаврнлова Л.А н др. Белорусская науч-ная школа по охране н заіцлте леса — 75 лет развнтня // Лесной науке в Беларусн — 75 лет: Юбнл. сб. науч. тр. йн-та леса Нац. АН Беларусн. 1997. Вып. 47; йнтегрнрованные снстемы затнты сельскохозяйственных куль-тур от вреднтелей, болезней н сорняков. Ба-рановнчя, 1998; Буга С.Ф. Развкгне фмто-патологнческнх н ммкологнческнх нсследова-ннй в Беларусн // Ахова раслін. 2001. №1. С.Ф.Буга. ФІТАПЛАНКТОН (ад фіта... + планк-тон), планктонныя в о д a -р а с ц і, сукупнасць мікраскапічных расл. арганізмаў, што насяляюць тоўшчу ва-ды ў вадаёмах. Знаходзяцца пераважна да глыб. 150 м, пасіўна пераносяцца ця-чэннем. Важная крыніда кіслароду і ар-ган. рэчываў для інш. насельнікаў вод-нага асяроддзя. Гл. таксама Планктон. ФІТАТАКСІНЫ (ад фіта... + таксіны), ядавітыя рэчывы, што ўгвараюцца не-кат. раслінамі. Адрозніваюць алкалоіды, арган. к-ты, ліпіды, тэрпеноіды, стэро-ідныя гліказіды, сапаніны, флаваноіды, таніны, кумарыны і антрахіноны. Да найб. важных адносяць поліпептыды з насення клешчавіны (рыцын) і абруса (абрын). Таксічнае ўздзеянне адбываец-ца пры ўжыванні ў ежу (напр., ягады ландыша), удыханні ядавітых выдзялен-няў (напр., дыстанцыйнае атручэнне багуном, хвойнымі), кантакгнае пашко-джанне скуры і слізістых (напр., бар-шчэўнік, крапіва). Пры вырошчванні, нарыхтоўцы або апрацоўцы расл. сыра-віны (напр., тытуню, беладонны, бука, дуба) пашкоджанні маюць рэспіраторна-кантакгны характар. Атручэнне таксама звязана з ужываннем у ежу прадуктаў, забруджаных расл. ядамі (мёду, малака, мяса). У атручаных жывёл зніжаецца лактацыя, прадукцыйнасць, прыбаўленне ў вазе, развіваецца бясплоднасць, часам масавая гібель. ФІТАТРбН (ад фіта... + грэч. thronos месцазнаходжанне), памяшканне (каме-ра ці комплекс камер), дзе вырошчва-юць расліны ў штучных, спецыяльна створаных умовах. У Ф. вывучаюць працэсы жыццядзейнасці раслін у за-лежнасці ад асветленасці, вільготнасці глебы і паветра, т-ры асяроддзя і інш.; вызначаюць устойлівасць відаў і сартоў раслін да хвароб і шкоднікаў; у Ф. мож-на атрымліваць па некалькі ўраджаяў за год, што паскарае селекцыйны працэс. ФІТАФАГІ [ад фіта... + ...фаг(і)], жывё-лы, якія кормяцца раслінамі; кансумен- 14. Бел. Эн. Т. 16.