КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Папярочная флейта Падоўжная флейта В.Дзевальтоўскі, П.Ламінскі, А.Тумін, Я.Шусціцкі, М.Яленіч). Сярод бел. флейтыстаў 20 ст. Г.Гедыльтэр, А..Рачоў, Б.Трызна, У.Харьпонаў. Музыкў для Ф. пісалі М.Аладаў, Л.Шлег, П.Падка-выраў, В.Помазаў, Дз.Смольскі і інш. Падоўжная Ф. мае цыліндрычны канал з бакавымі адтулінамі, дзюбапа-добны муштук з коркам усярэдзіне. Да яе належаць: старадаўні флажалет, блокфлётэ, двайная Ф., а таксама бел. нар. інструменты — адзіночная дудка і парныя дудкі. У Еўропе вядома з 11 ст. 3 16 ст. існуе ў разнавіднасцях дысканта-вая, альтовая, тэнаровая. Выкарыстоў-ваецца ў прафес. і аматарскіх нар. ар-кестрах і ансамблях нар. інструментаў. Літ.: Трнзно Б.В. Флейта. М., 1964. І.Дз.Назіна. ФЛЕК, В а н Ф л е к (Van Vleck) Джон Хазбрук ван (13.3.1899, г. Мідл-таўн, штат К.анектыкут, ЗША — 27.10.1980), амерыканскі фізік-тэарэ-тык, адзін са стваральнікаў тэорыі магн. уласцівасцей рэчыва. Чл. Амер. акадэміі мастацтваў і навук (1934), Нац. АН ЗША (1935) і інш. Скончыў Вісконсін-скі (1920) і Гарвардскі (1922) ун-ты. 3 1934 у Гарвардскім ун-це (з 1935 праф.). Навук. працы па квантавай тэорыі маг-нетызму, тэорыі валентнасці, фізіцы цвёрдага цела, фера- і ферымагнітным рэзанансе, атамнай і малекулярнай спекграскапіі. Стварыў квантава-мех. тэорыю дыя- і парамагнетызму (1926— 28). Развіў тэорыю ўнутрыкрышталічна-га поля (поля лігандаў), даў класіфіка-цыю асн. тыпаў парамагнетыкаў (1932), тлумачэнне антыферамагнетызму (1941). Нобелеўская прэмія 1977 (з Ф.В. Андэрсанам і Н.Ф.Мотам). Тв.: Рус. пер. — Квантовая теорня валепт-ностн. М., 1938 (разам з В.Пені, АШэрма-нам); Квантовая механнка — ключ к понм-манню магнетнзма // Успехн фнз. наук. 1979. Т. 127, вып. 1. Літ:. Белов К.П. Джон Хасбрук Ван Флек: К 100-летню co дня рождення // Юбн-лен наукн, 1989. Кнев 1990. М.М.Касцюковіч. ФЛЕКСАГРАФСКІ ДРУК. ф л е к -саграфія (ад лац. flexus выгнуты + ...графія), спосаб ратацыйнага высокага друку, які ажыццяўляецца з выкарыс-таннем эластычных гумавых або фота-палімерных друкарскіх форм і сінт. фарбаў. Вызначаецца вял. тыражаўстойлівасцю форм, хугкасцю друкавання, эканамічнасцю, але горшай якасцю адбіткаў у параўнанні са звычайным высокім друкам. Выкарыстоўва-епца пры вырабе этыкетак. упаковачнай прадукцыі з паперы. фольгі, палімерных плё-нак. у газетнай вытв-сці. Раней Ф.д. наз. ані-лінавым друкам (з-за анілінавых фарбаў, якія выкарыстоўваліся пры друкаванні з гумавых форм). ФЛЁКСІЯ (лац. Пехіо згінанне, выгін), словазмяняльны афікс; апошняя змя-няльная ч. слова, якая замяняецца на іншую пры скланенні, спражэнні слоў. Напр., «зім-а, зім-ы, зім-е, зім-ой», «няс-ём, нес-яце, няс-уць», «бел-ы, бел-ага, бел-аму». Як грамат. фармант Ф. проціпастаўляецца аснове слова: «бязмежн-ы», «узнікн-е». Як фармант рэлятыўны (канчатак) Ф. проціпастаў-ляецца суфіксу — фарманту дэрыва-цыйнаму, што не мае сінтакс. значэння: «лес-нік-і, лес-нік-оў, лес-нік-ам». Пры канверсіі сукупнасць Ф. выступае як словаўтваральны сродак. Ф. ў н у т р a -н а я — чаргаванне гукаў у корані, якое мае словазмяняльнае або слова-ўгваральнае значэнне: англ. sing — спя-ваць, sang — спяваў, song — песня; па-раўн. рус. «воз — вез-тн», бел. «з-бор — з-бір-аць — са-бр-аць — бяр-у». Ф. нулявая — нявыражаны матэ-рыяльны канчатак, які выяўляецца на Схема друкарскай машыны флексаграфскага друку: 1 — фарба; 2, 3 — перадатачны і на-катны фарбавыя валікі; 4 — формны цыліндр з гумавай формай; 5 — друкарскі цыліндр; 6 — папера. фоне рэальных, «непустых» афіксаў: «стол-0 — стал-а — стал-у», «ног-і — ног-0 — наг-ам». Літ.: Морфологмческая структура слова в нндоевропейскнх языках. М., 1970. А.Я.Міхневіч. Дж.Х. ван Флек А.Флемінг. ФЛЕКСЎРА (ад лац. flexura выгін, скрыўленне) у геалогіі, тэкганіч-ная структура з прыступкападобным выгінам слаёў горных парод на фоне іх гарыз. або монаклінальнага залягання. Памеры ад доляў метра да некалькіх кі-ламетраў. Нахіл крылаў ад ледзьве прык-метнага да вергыкальнага. Вял. Ф. трап-ляюцца на перыферыі платформ і на бартах сінекліз. Уплываюць на размер-каванне фацый і магутнасцей асадкавых тоўшчаў, часам з імі звязаны нафтавыя радовішчы. ФЛЕКТЫЎНЫЯ МОВЫ мовы, для якіх характэрна фузія і выражэнне рэля-тыўных значэнняў (указваюць на сувязь словаформ у словазлучэнні і сказе) у межах слова. Да Ф.м. адносіцца боль-шасць індаеўрапейскіх моў (у т.л. бел. мова) і семіта-хаміцкіх моў. У Ф.м. вял. колькасць сэнсава не матываваных ты-паў словазмянення. Паводле тыпалагіч-най класіфікацыі моў Ф.м. проціпастаў-ляюцца аглюцінатыўным мовам. У кож-най мове ёсць і флектыўныя і аглюціна-тыўныя рысы. Ступень флектыўнасці можа змяняцца ў працэсе развіцця мо-вы (напр., сучасная балг. мова менш флектыўная, чым старабалг.). Тэрмін «Ф.м.» ўведзены Ф.Шлегелем (1809). Літ:. Морфологнческая тнпологня н про-блема класснфнкацнн языков. М.; Л., 1965; С е п н р Э. Язык // Сепнр Э. йзбр. труды no языкознаншо м культурологнм: Пер. с англ. 2 нзд. М.. 2001; Реформатскнй АА. Введенме в языковеденне. М., 2001. М.В. Супрунчук. ФЛЕМАЛЬСКІ МАЙСТАР псеўданім нідэрландскага жывапісца 15 ст. Р.Кам-пена, якім ён падпісваў свае творы з-за ганенняў пасля таго, як адмовіўся вы-ступаць у судзе супраць гараджаніна, абвінавачанага ў бунтарстве. ФЛЁМІНГ (Fleming) Александэр (6.8.1881, Локфілд, Вялікабрытанія — 11.3.1955), англійскі вучоны ў галіне мікрабіялогіі. Чл. Лонданскага каралеўскага т-ва (1943). Чл. Парыжскай АН (1946). Скончыў мед. школу пры Лонданскім ун-це (1906). У ФЛІБУСЦЬЕРЫ 429 1908—14 і з 1918 у лонданскім Бакгэ-рыял. ін-це (з 1928 праф., у 1946—54 дырэктар). 3 1948 у Лонданскім ун-це (праф. бактэрыялогіі). У 1951—54 рэк-тар Эдынбургскага ун-та. Навук. працы па імуналогіі, аіульнай бакгэрыялогіі, хіміятэрапіі, антысептыках, антыбіятыч-ных рэчывах. Адкрыў антыбіятычныя ўласцівасці лізацыму (1922) і пеніцылін (1929). Нобелеўская прэмія 1945 (з ХУ .Фмры і Э.Б.Чэйнам). В.Ф.Ермакоў. ФЛЕМІНГ (Flemming) Вальтэр (21.4.1843. г. Заксенберг, Германія — 4.8.1905), нямецкі вучоны ў галіне гісталогіі. Скончыў ун-т у г. Ростак (1868). Праф. ун-таў у Празе (з 1873) і г. Кіль (1876— 1901). Навук. працы па гісталогіі ма-люскаў, рэгенерацыі тканак, праблемах будовы клетак, структуры ядра і цыта-плазмы; апісаў прамое і непрамое дзя-ленне жывёльных юіетак, будову ядра ў інтэрфазе. Распрацаваў метад фіксацыі (вадкасць Ф.) і афарбоўкі гісталагічных прэпаратаў. Літ:. йсторня бнологнн с начала XX в. н до нашнх дней. М., 1975. А.СЛеанцюк. ФЛЁМІНГ (Fleming) Паўль (5.10.1609, Гартэнштайн, Германія — 2.4.1640), нямецкі паэт; прадстаўнік 1-й сілезскай школы паэтаў. 3 1626 вывучаў філасо-фію і медыцыну ў Лейпцыгскім ун-це. Пры жыцці друкаваліся толькі вершы на лац. мове (зборнік 1631) — пераваж-на любоўная лірыка ў форме санета, дзе за эталон узяты Ф.Петрарка, але з уз-моцненай пачуццёвасцю і геданізмам. Лепшыя творы напісаны на ням. мове (зб. «Нямецкія вершы», вьш. 1641) і прысвечаны лёсу айчыны ў час 30-гадо-вай вайны, праблеме часу і адказнасці чалавека перад часам і сабой. Стыль Ф. адметны лапідарнасцю слова, філас. глыбінёй і эмацыянальнасцю, пластыч-насцю і эмблематычнасцю. Уражанні ад падарожжа ў Расію ў 1633—39 у шэрагу санетаў (перакладзены і апубл. А.Сума-рокавым у 18 ст.), а таксама ў ідыліі з жыцця наўгародскага селяніна. Тв.: Рус. пер. — у кн.: Немецкая поэзня XVII в. в переводах Л.Гннзбурга. М., 1976; У кн.: Европейская поэзня XVII в. М., 1977. Г.В. Сіні/іа. ФЛЁШЫ (франц. fleche страла), паля-выя, радзей доўгатэрміновыя ўмацаван-ні тыпу рэдана, якія выкарыстоўваліся войскамі ў 18 — пач. 19 ст. Мелі 2 фа-сы даўжынёй па 20—30 м, якія ўтваралі тупы вугал, павернуты вастрыём да пра-ціўніка (у плане нагадваў наканечнік стралы — адсюль назва). Ствараліся для прыкрыцця важных напрамкаў і пунктаў (напр., у час вайны 1812 у сіс-тэме ўмацаванняў Дрысенскага лагера, Баграціёнавы Ф. каля в. Сямёнаўская і інш.). На Ф. размяшчаліся пяхота і ар-тылерыя. ФЛЁКС (Phlox), род кветкавых раслін сям. сінюхавых. Каля 60 відаў. Пашы-раны пераважна ў Паўн. Амерыцы і Азіі. Культывуецца больш за 40 відаў і 1500 сартоў. На Беларусі ў культуры найб. вядомыя Ф.: Друмонда (Ph. drummondii)', мяцёлчаты (Ph. panicu-lata), шылападобны (Ph. subulata) i інш. Г.М.Флёрау Шматгадовыя, радзей аднагадовыя травы, часам паўкусты. Сцёблы прамасгойныя, узы-ходныя, сцелістыя (утвараюць дзярнінкі). ма-лагалінастыя, выш. 10—150 см. Лісце сядзя-чае, супраціўнае, уверсе сцябла чаргаванае, суцэльнае, ланцэтнае або шылападобнае. Кветкі белыя, блакітныя, ружовыя. чырв., ча-сам з вочкам у цэнтры, пахучыя, сабраныя ў мяцёлчатыя ці шчыгкападобныя суквецці, ра-дзей адзіночныя. Плод — каробачка. Дэкар. расліны. ФЛЁРАЎ Георгій Мікалаевіч (2.3.1913. г. Растоў-на-Доне, Расія — 19.11.1990), расійскі фізік, адзін са стваральнікаў ядз. энергетыкі. Акад. AH СССР (1968, чл.-кар. 1953). Герой Сац. Працы (1949). Скончыў Ленінградскі політэхн. ін-т (1938). У 1938—41 у Фізіка-тэхн. ін-це і ў 1943—-60 у Ін-це атамнай энергіі АН СССР. 3 1957 дырэктар Лабараторыі ядз. рэакцый Аб’яднанага ін-та ядз. даследаванняў (г. Дубна Маскоўскай вобл.). Навук. працы па атамнай і ядз. фізіцы, фізіцы касмічных прамянёў. Ад-крыў спантаннае дзяленне цяжкіх ядзер (1940, з К.А.Петржакам). Распрацаваў метады і стварыў апаратуру для ней-троннага і гама-каратажу нафтавых пластоў. Даследаваў праблемы сінтэзу Флёкс: 1 — Друмонда; 2 — мяцёлчаты. цяжкіх і звышцяжкіх ядзер, пад яго кі-раўніцтвам сінтэзаваны і даследаваны ізатопы хім. элементаў з атамнымі ну-марамі 102—107. Дзярж. прэміі СССР 1946, 1949, 1975, Ленінская прэмія 1967. Тв.: Сннтез н понек трансурановых эле-ментов. М., 1972 (разам з У.І.Кузняцовым). Літ:. Г.Н.Флеров. Дубна, 1973. ФЛЁРАЎ Іван Андрэевіч (24.3.1905, в. Двурэчкі Ліпецкай вобл., Расія — 7.10.1941), удзельнік баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Скончыў Ваен. акадэ-мію імя Дзяржынскага (1941). У Чырв. Арміі з 1932. Удзельнік сав.-фінл. вай-ны 1939—40. У Вял. Айч. вайну капітан Ф. камандзір асобнага мінамётнага ды-візіёна рэактыўнай артылерыі на чале першай у Чырв. Арміі эксперыменталь-най батарэі, якая 14.7.1941 упершыню нанесла ўдары па ворагу з рэакгыўных установак БМ-13 («кацюш») на чыг. ст. Орша і па пераправах цераз Дняпро і Аршыцу. Трапіўшы ў акружэнне, дыві-зіён з баямі прайшоў больш за 200 км па тылах ворага, але ў ноч на 7 кастр. ў час няроўнага бою на Смаленшчыне сав. воіны, расстраляўшы ўвесь боеза-пас, падарвалі сакрэтную зброю. У г. Орша створаны мемар. комплекс «Ка-цюша», у в. Пішчалава Аршанскага р-на пастаўлены помнік.