КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФОЛІЕВАЯ КІСЛАТА, вітамін В9, вітамін Вс, фалацын, C13H19O6N7, вітамін з групы В. Вылучыў амер. хімік Р.Уільямс (1941). Пашырана ў расл. і жывёльных тканках (напр., капуста, та-маты, суніцы, печань). У арганізм чала-века паступае з ежай. Дробнакрышт. жоўты парашок без смаку і паху, дрэнна раствараецца ў вадзе, разбураец-ца пад уздзеяннем святла, пры апрацоўцы і кансерваванні гародніны. Складаецца з астат-каў гетэрацыклічнага птэрыдзіну, парааміна-бензойнай кіслаты і глутамінавай кіслаты. Ак-тыўная форма Ф.к. — тэтрагідрафоліевая к-та. Удзельнічае ў сінтэзе ДНК і РНК. Неабход-ная для размнажэння клетак, росту і развіцця арганізма. Сутачная патрэбнасць чалавека 0,2—0,4 мг. І.М.Семяненя. ФОЛІС (лац. foUis грашовы мяшок), 1) у Рымскай імперыі ў 3—4 ст. медная (з нязначным дамешкам серабра) манета і грашова-лікавае паняцце (Ф. золата — 72 соліды, Ф. серабра — 1000 міліяры-сіяў, Ф. медзі — 250 медных манет). 2) Медная манета (40 нуміяў) з фракцыямі Ў 72, '/4 і Vs Ф-, уведзеная імператарам Візант. імперыі Анастасіем I [491—518], Вядомыя адзінкавыя знаходкі Ф. 10— 11 ст. на тэр. Беларусі. ФОЛКНЕР (Faulkner) Уільям Катберт (25.9.1897, г. Нью-Олбані, штат Місісі-пі. ЗША — 6.7.1962), амерыканскі пісьменнік; найбуйнейшы прадстаўнік л-ры «плыні свядомасці». Вучыўся ў Ок- Фокстэр’еры: I гладкашэрсны. шарсткашэрсны; 2 — сфардскім ун-це (штат Місісіпі; 1919— 20). Пачынаў як паэт (зб. «Мармуровы фаўн», 1924). Першы яго раман «Сал-дацкая ўзнагарода» (1926) пра лёс «страчанага пакалення», раман «Маскі-ты» (1927) пра людзей мастацтва. Сусв. вядомасць набылі празаічныя творы, якія склалі своеасаблівую эпапею з жыцця амер. Поўдня: раманы «Сарта-рыс», «Шум і лютасць» (абодва 1929), «Калі я памірала» (1930), «Свяцілішча» (1931), «Святло ў жніўні» (1932), «Аве- У.К.Фолкнер салом, Авесалом!» (1936); трылогія «Вё сачка» (1940), «Горад» (1957), «Асабняк» (1959); цыклы аповесцей і апавяд. «Няскораныя» (1938), «Сьшзі, Майсей» (1942) і інш. Аўтар раманаў-прыпавес-цей «Пілон» (1935), «Прытча» (1954), «Выкрадальнікі» (1962), аповесці «Рэк-віем па манашцы» (1951, інсцэніравана А.Камю), кніг нарысаў і эсэ і інш. Яго творы шматгеройныя і шматпадзейныя, адметныя ўвагай да патаемнага існаван-ня чалавека, поліфаніяй думак і пачуц-цяў, напластаваннем розных часоў, фрагментарнасцю, сюжэтнай разгаліна-ванасцю, насычаны біблейскімі алюзія-мі. На бел. мову асобныя навелы Ф. пе-раклалі А.Асташонак, В.Небышынец. Нобелеўская прэмія 1949. Тв.: Рус. пер. — Собр. соч. Т. 1—6. М., 1985—87; Статьн, речн, ннтервью, пнсьма. М., 1985; Пестрые лошадкм: Повестн м рас-сказы. М., 1990. Літ:. Костяков В.А Трнлогня У.Фол-кнера. Саратов, 1969; Анастасьев Н.А. Фолкнер: Очерк творчества. М., 1976; Г р н -б а н о в Б. Фолкнер. М., 1976; Унльям Фол-кнер: Бнобнблногр. указ. М., 1979; Ннко-л ю к н н АН. Человек выстонт: Реалнзм Фолкнера. М., 1988; Дранько-Май-с ю к Л. Апошні нерв // Крыніца. 1995. № 13 (8); Шаблоўская I. Уільям Фол-кнер і Якуб Колас // Там жа; Лявонава Е.А. Плыні і постаці. 3 гісторыі сусветаай літ. другой паловы XIX—XX стст. Мн., 1998. Е.А.Лявонава. ФЙЛТЫН (Foltyn) Марыя (н. 28.1.1924, г. Радам, Польшча), польская спявачка (сапрана), рэжысёр. Скончыла муз.-драм. студыю ў Варшаве. 3 1949 спявала на оперных сцэнах Варшавы, Лейпцы-га, Любека, Лодзі. 3 1971 оперны рэжы-сёр; у розных краінах ставіла пераважна польскія оперы, у т.л. «Галька», «Стра-шны двор» С.Манюшкі. 1-я прэмія на Міжнар. конкурсе музыкі і танца імя Дж.Віёці (1956, Італія). ФОЛЬВІЛЕ, мастак 2-й пал. 18 ст. Працаваў на шаўкаткацкай мануфакгу- ры А.Тызенгаўза ў Гродне. У 1774 раз-маляваў інтэр’еры палаца Тызенгаўза на Гарадніцы (цяпер у межах г. Гродна). ФОЛЬГА (польск. folga ад лац. folium ліст), тонкія (2—100 мкм) лісты, пало-сы ці стужкі з розных металаў і сплаваў. Атрымліваюць пракаткай, электралі-тычным спосабам, асаджэннем на пад-ложку ў вакууме. Выкарыстоўваюць у харчовай (для ўпакоўкі кандытарскіх і табачных вырабаў), электратэхн. прам-сці (для эл. кандэнсатараў, тэрма- і гідра-ізаляцыі і інш.), электроніцы і прыла-дабудаванні (для мембран, кантактаў, друкаваных схем і інш.), у паліграфіі (для нанясення цісненнем надпісаў і ві-дарысаў на кніжных пераплётах). ФОЛЬКЕТЫНГ. аднапалатны парла-мент Даніі. Выбіраецца на 4 гады гра-мадзянамі краіны, якія дасягнулі ўзрос-ту 20 гадоў. Складаецца з 179 дэпутатаў. Работай Ф. кіруюць старшыня і віцэ-старшыня. Прымае законы, бюджэт, кантралюе ўрад і адм. апарат, вырашае знешнепаліт. пытанні. «фбЛЬКСВАГЕН» (Volksvagen), сям’я аўтамабіляў канцэрна «Фольксвагенверк» і яго філіялаў у розных краінах. Легка-выя аўтамабілі выпускаюцца з 1938 (ма-савы выпуск з 1946). Пярэдне- ці поў-напрывадныя, маюць бензінавы ці ды-зельны рухавік магутнасцю ад 33 да 128 кВт, 2- ці 4-дзверны 4—5-месны (мік-рааўтобусы — 7) кузаў седан, хэтчбэк або універсал. Найб. скорасць ад 145 да 224 км/гадз. Грузавыя аўтамабілі выпус-каюцца з 1975, маюць поўную масу ад 1,38 да 7,49 т (аўтапоезд да 10,99 т), бензінавы або дызельны рухавік маіуг-насцю ад 33 да 103 кВт. Сям’я аўтамабіляў «Фольксваген»: 1 —легка-вы аўтамабіль мадэлі «Гольф»; 2 — пярэдне-прывадны грузавы аўтамабіль «Т4». «ФОЛЬКСВАГЕНВЕРК» (Volkswagen-werk), аўтамабільны канцэрн ФРГ. Засн. ў 1937. Штаб-кватэра ў г. Вольфсбург. 3 ...ФОН 435 I960 прадпрыемства з акц. формай уласнасці, з 1988 яго ўласнік — федэ-ральны ўрад. Буйнейшы вытворца аўта-мабіляў у Еўропе (больш за 5 млн.; 2001); 3-е месца ў свеце. Канцэрн вы-пускае легкавыя аўтамабілі «Аўдзі», «Бентлі», «Фольксваген», «Ролс-Ройс», «Шкода» і інш., грузавікі, невял. аўто-бусы (больш за 10 тыпаў базавых мадэ-лей і каля 150 іх мадыфікацый, у т.л. тэхніка па заказах бундэсвера і НАТО). Mae аддзяленні збыту ў 150 краінах, аказвае таксама тэхн. паслугі. Яму нале-жаць 15 з-даў у розных краінах. У вытв-сці занята 324 тыс. чал. М.Б.Жукава. ФОЛЬКСШТУРМ (Volkssturm), апал-чэнне ў фаш. Германіі ў канцы 2-й сусв. вайны; апошні ваен. рэзерв на-цыстаў. Утвораны ў выніку татальнай мабілізацыі мужчын ад 16 да 60 гадоў паводле ўказа АГітлера ад 25.9.1944. Арганізоўваўся нацысцкай партыяй, кі-раўніцтва і навучанне апекавалася рэйхс-фюрэрам СС Г.Гіміерам. Асн. арганізац. адзінка — батальёны 2—4-ротнага складу, узброеныя пераважна стралк. зброяй. Мабілізаваныя ў Ф. юрыдычна прыраўноўваліся да вайскоўцаў вермах-та. Удзельнічаў у баях у Сілезіі (40 ба-тальёнаў) у снеж. 1944 — студз. 1945, у Венгрыі і на аўстр. мяжы (30 батальё-наў) у снеж. 1944 — сак. 1945, на Одэ-ры, Нейсе і ў раёне Берліна (да 50 ба-тальёнаў). Выкарыстоўваўся і для па-паўнення кадравых вайск. часцей. ФОЛЮШСКІЯ ШОЎКАКРУЦІЛЬНЫЯ ПРАДПРЫЕМСТВЫ Існавалі ў 1896— 1905 ва ўрочышчы Фолюш Гродзенска-га пав. (цяпер у межах г. Гродна) шоў-какруцільныя мануфакгура і фабрыка розных уладальнікаў. Выраблялі аснову і ўгок для шаўковых тканін. Мелі пара-выя машыны і катлы. У 1900 на ману-фактуры працавала 108 чал., на фабры-цы — 97. ФОМА (Phoma), род недасканалых грыбоў сям. сферапсідальных. Каля 200 відаў. Пашыраны ўсюды. На Беларусі больш за 10 відаў. Найб. вядомыя Ф.: бурачны (Ph.betae), нязначны (Ph.exi-gua), Рострупа (Ph.rostrupii). Паразіту-юць пераважна на сцёблах раслін, узбу-джальнікі фамозаў. Развіваюцца на гле-бе, у вадаёмах, пашкоджваюць пра-мысл. матэрыялы, паперу і інш. Міцэлій шматклетачны, галінасты. Пладо-выя целы (пікніды) шарападобныя, паглыбле-ныя ў субстрат. Канідыяносцы простыя, раз-мешчаныя радыяльна або адсугнічаюць. Кані-дыі аднаклетачныя, разнастайнай формы, бясколерныя. часам жаўгаватыя. пры выхадзе з пікнід падобныя на склееныя звілістыя стужкі. ...ФОН, ФОНА..., ФАНА... (ад грэч. phone гук), састаўныя часткі складаных слоў, якія паказваюць на іх адносіны да голасу, гуку (напр., дыктафон, фонакар-дыяграфія, фаналогія). 436 ФОН ФОН (франц. fond ад лац. fundus дно, аснова) у выяўленчым Mac-Ta ц т в е, асноўны колер, тон, на якім малюецца карціна; таксама задні пра-сторавы план карціны. Можа быць не-выяўленчым (нейтральны Ф.) або выяў-ленчым (арх. або ландшафтны пейзаж, інтэр’ер і інш.). Асаблівае значэнне мае ў жанрах партрэта (часта выяўл. Ф. слу-жыць сродкам узбагачэння характарыс-тыкі партрэтаванага), гіст., бытавым. ФОН (ад грэч. phone гук), пазасістэм-ная безразмерная адзінка ўзроўню гуч-насці гуку. Для чыстых тонаў частатой у 1 кГц супадае (тоесная) з дэцыбелам (гл. Бел). Узровень гучнасці Уу Ф. выз-начаецца праз дзесятковы лагарыфм ад-носін вымяральнага гукавога ціску р да гукавога ціску р0 стандартнага чыстага тону частатой у 1 кГц на парозе адчу-вальнасці: jV=201g(p/po). ФОНАДАКУМЁНТЫ, дакументы, якія змяшчаюць гукавую інфармацыю (вус-ную мову, музыку, маст. твораў і інш.), запісаную з дапамогай сістэм гуказапі-су; від гіст. крыніц. Адрозніваюць ары-гіналы і копіі. Арыгіналы — запіс гукавой інфарма-цыі ад першакрыніцы: васковыя валікі (запіс на полым цыліндры з воскападобнай масы), шарынафонныя запісы (запіс на фатаграфіч-най стужцы), грамафонныя арыгіналы (запіс на метал. дыску), негатывы фатаграфічнага (аптычнага) запісу (арыгінал Ф. на фатагра-фічнай стужцы, прызначаны для вырабу пазі-тыву), запісы на магнітнай стужцы. К о п і і Ф. — грамлласцінкі, пазітывы фатаграфічна-га (аптычнага) запісу, запісы на магнітнай стужцы, кампакг-дыскі. Ф. класіфікуюць па-водле зместу, мэтавага прызначэння. аргані-зацыі запісанага матэрыялу, месца запісу, сіс-тэм эапісу гукавой інфармацыі і носьбітаў ін-фармацыі. У дзярж. і ведамасных архівах Ф. сістэматызуюць па відах: фонаграфічныя, грамафонныя, шарьшафонныя, фатаграфіч-ныя (аптычныя), магнітныя запісы. Унугры відаў Ф. размяшчаюцца па адзінках уліку і камплектах. Аазінка ўліку — камплект Ф., які змяшчае запіс пэўнай падзеі: аднаго ці некалькіх выступленняў, маст. твораў, радыё-перадачы. Камплект Ф. складаецца з арыгі-налаў і копій, якія належаць да пэўнай адзін-кі ўліку. За адзінку захавання прымаецца фі-зічна адасоблены Ф. — рулон магнітнай стужкі, грамафонны арыгінал, грампласцінка, рулон стужкі з фатаграфічным ці шарына-фонным запісам, васковы валік. Адііякі за-хоўвання ўнутры адзінкі ўліку размяшчаюцца ў парадку вытв. нумароў, пазначаных на эты-кетках, а ўнугры камплекту ў паслядоўнасці: арыгіналы, копіі. На асабліва каштоўныя Ф. ствараецца страхавы фонд. Асн. сховішча Ф. на Беларусі — Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакументаў. А. М.Міхальчанка.