КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФОТАЭЛЕКТРОННЫЯ ПРЫЛАДЫ, электравакуумныя ці паўправадніковыя прылады, якія пераўгвараюць энергію эл.-магн. вьшрамянення аптычнага дыяпа-зону ў электрычную, а таксама відарыс у нябачных (напр., інфрачырвоных) прамянях у бачны відарыс. Прынцып дзеяння заснаваны на ўнутр. ці знешнім фотаэфекце. Да Ф.п. адносяць перада-вальныя тэлевізійныя трубкі, узмацняль-нікі яркасці відарыса, фотарэзістары, фотаэлектронныя памнажальнікі, фота-элементы, электронна-аптычныя пера-ўтваральнікі. ФОТА^ЛЕКТРОНЫ, элекгроны, выбі-тыя з фотакатода квантамі эл.-магн. выпрамянення (фатонамі) пры знешнім фотаэфекце. Свабодныя носьбіты зара-ду (электроны і дзіркі), што ўзніклі пры ўнутраным фотаэфекце, наз. фотанось-бітамі. ФОТАЭЛЕКТРЫЧНЫ ЎЗМАЦНЯЛЬ-НІК, адзін з узмацняльнікаў пастаяннага току (напружання), дзеянне якога зас-навана на зменах эл. току ў ланцугу, ад-паведных зменам асветленасці святло-адчувальнага элемента (напр., фотаэле-мента, фотарэзістара) гэтага ланцуга. Ток у ланцугу святлоадчувальнага элемента залежыць ад яркасці крыніцы святла і ад плошчы асветленай паверхні. У адпаведнасці з гэтым Ф.ў. падзяляюць на 2 групы: да 1-й адносяць фотаэлектраналальныя, фотаэлектра-люмілесцэнтныя і фотаэлектрагазаразрадныя, якія выкарыстоўваюцца ў якасці элементаў аўгаматыкі для рэгістрацыі і рэгулявання роз-ных працэсаў; да 2-й — фотаэлектрааптыч-ныя ўзмацняльнікі і фотагальванаметрычныя кампенсацыйныя ўзмацняльнікі як элементы дакладных вымяральных прылад. ФОТАЭЛЕКТРЫЧНЫЯ З’ЯВЫ, элек-трычныя з’явы, якія адбываюцца ў рэ-чыве пад дзеяннем эл.-магн. выпрамя-нення. Маюць месца, калі энергія па-глынутага рэчывам кванта эл.-магн. выпрамянення (фатона) затрачваецца на пераход электрона ў стан з большай энергіяй. Характар Ф.з. залежыць ад су-адносін паміж энергіяй фатонаў і харак-тэрнымі энергіямі рэчыва (энергіяй уз-буджэння атамаў і малекул, энергіяй іх іанізацыі, работай выхаду электронаў з цвёрдага цела і інш.). Да Ф.з. адносяцца: фотаэфект (знешні і ўнутраны), фотаправоднасць, фотадыэлек-трычная з’ява (змена дыэлектрычнай прані-кальнасці), фотавальтаічная з'ява (узнікненне ў паўправадніку эрс. абумоўленай прастора-вым раздзяленнем nap носьбігаў зараду, якія генерыруюцца эл.-магн. выпрамяненнем) і інш. На Ф.з. заснавана дзеянне фотаэлек-тронных прылад (фотарэзістары, фотадыёды, фотатранзістары, фотаэлементы, фотаэлек-тронныя памнажальнікі і інш.). Літ.: Рывкнн С.М. Фотоэлектрнческме явлення в полупроводннках. М., 1963; Аут Н., Генцов Д., Герман К. Фотоэлек-трнческне явлення: Пер. с нем. М., 1980. Р.М.Шахзевіч. ФОТАЭЛЕМЁНТ, фотаэлектронная прылада, у якой пры паглынанні ап-тычнага выпрамянення ўзнікае элек-трарухальная сіла (фотаэрс) ці эл. ток (фотаток). Адрозніваюць вакуумныя і газанапоўненыя Ф., дзеянне якіх заснавана на знешнім фота-эфекце, і паўправадніковыя — на ўнутр. фо-таэфекце. Увакуумных Ф. светлавы па-ток выклікае фотаэлектронную эмісію з па-верхні фотакатода, у выніку пры замыканні ланцуга Ф. ў ім узнікае фотаток, прапарцыя- ФРАГАНАР 449 нальны светлавому патоку. Для г а з а н a -п о ў н е н ы х Ф. (у адрозненне ад вакуум-ных) характэрна нелінейная залежнасць фо-татоку ад інтэнсіўнасці святла. У п а ў п р a -в а д н і к о в ы х Ф. (на аснове селену. крэмнію, арсеніду галію і інш.) пры паглы-нанні аптычнага выпрамянення павялічваец-ца колькасць рухомых носьбітаў зараду — электронаў і дзірак, якія прасторава раздзяля-юцда эл. полем р-л-пераходу ці кантакту ме-тал-паўправаднік, што прыводзіць да ўзнік-нення фотаэрс. Выкарыстоўваюцца як пры-ёмнікі аптычнага выпрамянення (у т.л. бачнага святла) у аўтам. кангрольнай і вымяральнай апаратуры, у фота- і кінатэхніцы, факсіміль-най сувязі і інш.; паўправадніковыя Ф. — таксама для прамога пераўгварэння энергіі сонечнага выпрамянення ў элекгрычную (у сонечных батарэях, фотаэл. генератарах). Р.М.ПІахлевіч. ФОТАЭФЕКТ, змена энергіі электронаў рэчыва пры паглынанні эл.-магн. выпра-мянення (фатонаў). Адкрыў Г.Р.Герц (1887), тэарэтычна абгрунтаваў К.Эйн-штэйн (1905). Адрозніваюць Ф. знешні і ўнутраны. 3 н е ш н і Ф. — вылучэнне алектронаў рэ-чывам пры паглынанні фатонаў; у кандэнса-ваных асяроддзях наз. фотаэлектрон-най эмісіяй, у газах — ф о т a і а н і -з а ц ы я й. Законы Ф.: незалежнасць макс. кінетычнай энергіі вылучаных рэчывам элек-тронаў ад інтэнсіўнасці святла (колькасці фа-тонаў) і яе лінейная залежнасць ад частаты эл.-магн. ваганняў паглынутага выпрамянен-ня, існаванне гранічнай частаты, ніжэй за якую Ф. немагчымы, — тлумачацца на асно-ве гіпотэзы аб квантаванні энергіі эл.-магн. выпрамянення. Парогавая (гранічная) энергія для Ф. з металу знаходзіцца ў аптычным дыя-пазоне эл.-магн. хваль. У паўправадніках і дыэлектрыках дадаткова мае месца ў н у т -р а н ы Ф. — узнікненне (квазі)свабодных электронаў і/ці дзірак пры паглынанні фато-наў, што выклікае фотаправоднасць. Парога-вая энергія ўнутр. Ф. ў крышталях роўная шырыні забароненай энергет. шчыліны (зо-ны) паміж запоўненай электронамі валентнай зонай і свабоднай зонай праводнасці. На з’я-ве Ф. заснавана дзеянне фотаэлементаў, фо-таэлектронных памнажальнікаў, фотаэл. ге-нератараў, фотарэзістараў, фотадыёдаў, со-нечных элементаў і інш. Літ:. Фрндрнхов С.А, Мовннн С.М. Фнзнческне основы электронной тех-ннкн. М., 1982; Б елл Р.Л. Эмштеры с от-рнцательным электронным сродством: Пер. с англ. М., 1978; Васнльев А.Н.. Мн-хайлнн В.В. Введенне в спектроскопню твердого тела. М.. 1987. М.А.Паклонскі. ФОТАЯДЗЕРНЫЯ РЭАКЦЫІ ядзер-ны фотаэфект, пераўтварэнні атам-ных ядраў у выніку іх узаемадзеяння з гама-выпрамяненнем. Адбываюцца, ка-лі энергія гама-квантаў перавышае энергію сувязі прадукгаў рэакцыі ў яд-ры (парогавыя рэакцыі). Пры ўзаемадзеянні з ядром гама-квант рассейваецца (гл. Рассеянне мікрачасціц) або паглынаецца. Пры паглынанні гама-кванта дастаткова вялікай энергіі атамнае ядро вылу-чае 1 ці некалькі нуклонаў (найб. імаверна — нейгронаў) ці дзеліцца на асколкі (гл. Дзялен-не ядраў). Даследуюць Ф.р. з дапамогай анігі-ляцыйнага (гл. Анігіляцыя) і тармазнога вып-рамянення. Выкарыстоўваюць для даследа-ванняў структуры ядра, выцучэння элемент-нага саставу горных парод, сплаваў, сумесей і інш. I- С. Сацункевіч. ФОЎЛ (Foale) Майкл (н. 6.1.1957, Лоўф, Вялікабрытанія), касманаўт ЗША. Д-р навук у галіне фізікі. Скончыў Кембрыджскі ун-т (1982). 3 1983 у Касм. цэнтры імя Л.Джонсана (ЗША). 3 1987 у групе касманаўтаў НАСА. Здзейсніў 5 палётаў у складзе экіпажаў касм. караблёў (KK): 24.3—2.4.1992 — на КК «Атлантыс», 9—17.4.1993 і 2— 11.2.1995 на КК «Дыскаверы», 15.5— 3.10.1997 — на КК «Атлантыс» і арбі-тальнай станцыі «Мір» (пасадка на КК «Атлантыс»), 20—28.12.1999 — на КК «Дыскаверы». У космасе правёў 178,99 сут. 5 медалёў НАСА «За касмічны па-лёт». У.С.Ларыёнаў. ФОХТ Аляксандр Багданавіч (28.9.1848, Масква — 23.8.1930), расійскі патолаг і тэрапеўт, адзін з заснавальнікаў экспе-рым. кардыялогіі і клініка-эксперым. кі-рунку ў паталогіі. Д-р медыцыны (1873), праф. (1880). Скончыў Маскоў-скі ун-т (1870), у якім працаваў у 1880—1911 і з 1917. 3 1891 арганізаваў і ўзначаліў Ін-т агульнай і эксперым. па-талогіі пры Маскоўскім ун-це. У 1912 заснаваў Ін-т агульнай паталогіі пры 2-й Градскай бальніцы (з 1930 кафедра па-талаг. фізіялогіі 2-га Маскоўскага мед. ін-та). Асн. працы па праблемах пата-логіі сэрца і сасудаў, мочавыдзяляльнай сістэмы, воднага абмену, эксперым. кардыялогіі, паталогіі эндакрыннай і лімфатычнай сістэм. Тв.: Патологня сердца. 3 нзд. М., 1920. Ж.АФраганар. Паца-лунак крадком. Ka-Heu 1780-х г. ФОЦІЙ (Photios; паміж 810 і 827, Кан-станцінопаль (цяпер Стамбул) — паміж 891 і 897], візантыйскі царкоўна-паліт. дзеяч, пісьменнік. Патрыярх Канстанці-нопаля ў 858—867 і 877—886. Прыхіль-нік цэнтралізаваных манархіі і царквы на чале з патрыярхам. У 867 выступіў сўпраць падпарадкавання візант. цар-квы папе рымскаму, што прывяло да канфлікту з папствам (гл. Падзел цэр-квау). Садзейнічаў пашырэнню ўплыву візант. царквы на слав. землі (у Балга- рыі, Маравіі, сербскіх княствах, Русі). У 886 скінугы імператарам Львом VI, па-мёр у ссылцы. Асн. праца «Мірыябіблі-ён», у якім даследаваў творчасць 280 ант. і ранневізант. пісьменнікаў са шматлікімі цытатамі з арыгіналаў (стра-чаныя, захаваліся толькі ў працы Ф.). Аўтар прац па філасофіі, багаслоўі, царк. праве. Яго пропаведзі за 860 і 866 маюць каштоўныя звесткі па гісторыі Русі 9 ст. ФОШ (Foch) Фердынанд (2.10.1851, г. Тарб, Францыя — 20.3.1929), француз-скі ваенны дзеяч. Маршал Францыі (1918), брыт. фельдмаршал (1919), мар-шал Полыпчы (1923). Чл. Франц. ака-дэміі (з 1918). Скончыў Вьппэйшую ва-ен. акадэмію (у 1895—1900 ад’юнкг, праф., у 1908—11 нач. акадэміі). У 1-ю сусв. вайну камандаваў дывізіяй, корпу-сам, арміяй, групай армій «Поўнач». У 1917 нач. Геніптаба, у 1918 галоўнака-мандуючы арміямі Антанты. Адыграў значную ролю ў перамозе саюзнікаў над кааліцыяй цэнтр. дзяржаў на чале з Германіяй. 3 1919 старшыня вышэйша-га савета Антанты. Ф. адзін з арганіза-тараў ваен. інтэрвенцыі супраць сав. Ра-сіі. Аўтар ваен.-тэарэт. работ, мемуараў. Літ. : G a q u ё r е C.F. Vie populaire du marechai Foch. Arras, 1955; G r a s s e t A. Foch ou la volonte de vaincre. Paris, 1964. ФРАГАНАР (Fragonard) Жан Анарэ (5.4.1732, г. Грас, Францыя — 22.8.1806), французскі мастак. Вучыўся ў Парыжы ў Ж.Б.С.Шардэна, Ф.Бушэ, К.Ванлоо, у Французскай акадэміі ў Рыме (1756— 61). Працаваў у Парыжы, у 1789—94 за-хавальнік Нац. музея (Луўр). Прадаўжаў традыцыі мастацтва ракако. У творчасці дасягнуў асаблівай пачуццёвасці ў пера-дачы лірычных сцэн паўсядзённага жыцця, інтымных' чалавечых пачуццяў, паэзіі прыроды, міфалаг. і рэліг. кампа- 15. Бел. Эн. Т. 16. 450 ФРАГМЕНТ зіцый. Яго манера вылучаецца вытанча-най дэкаратыўнасцю каларыту, лёгкас-цю жывапіснай манеры, плаўнымі кам-пазіцыйнымі рытмамі: «Выйграны па-цалунак» (да 1761), «Жрэц Карэз ахвяруе сабой, каб выратаваць Калі-рою» (1765), «Свята ў Сен-Клу» (1775), «Фантан кахання» (да 1785), «Пацалу-нак крадком» (канец 1780-х г.). Шмат-лікім малюнкам і афортам Ф. ўласцівы тонкія святлоценявыя эфекты. Літ:. Золотов Ю.К. Фрагонар. М., 1959; Лнвшнц Н.А Ж.О.Фрагонар. [М., 1970).