КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФРАНЦЫСКАНЦЫ (лац. Ordo Fratrum Minorum, OFM ордэн братоў меншых), жабрацкі каталіцкі манаскі ордэн. Засн. Францыскам Асізскім у Італіі ў 1207-1209, неўзабаве пашырыўся і ў інш. краінах Зах. Еўропы. Статутнае патра-баванне беднасці было і для членаў ор-дэна і для ордэна ў цэлым. Ф. жылі не ў манастырах, а на людзях, вандравалі, прапаведавалі на мове простага народу беднасць і аскетызм, займаліся дабра-чыннасцю. Гэта садзейнічала росту іх папулярнасці і прытоку ахвяраванняў. Ордэн, які ўзнік у процівагу афіц. цар-кве з яе багаццем і раскошай, з цягам часу ператварыўся ў надзейны сродак абароны інтарэсаў папства: Ф. вялі ба-рацьбу супраць ерасі, бралі ўдзел у дзейнасці інквізіцыі. У 1256 папа даў Ф. права выкладаць ва ун-тах. Яны зай-маліся і місіянерскай дзейнасцю. Каля 1237 з’явіліся ў Польшчы, адтуль пачалі місіянерскую дзейнасць у ВКЛ. На тэр. Беларусі асабліва актыўна дзейнічалі ў 17 ст. Іх канвенты існавалі ў Ашмянах, Гальшанах, Івянцы, Навагрудку, Пін-ску, Паставах, Свіслачы і ў інш. Пасля падаўлення паўстання 1830—31 боль-шасць канвентаў скасавана, пасля паў-стання 1863—64 застаўся адзін у Гродне (зачынены ў сярэдзіне 1940-х г.). ФРАНЦЫЯ (France), Француз-ская Рэспубліка (Republique Franjaise), дзяржава ў Зах. Еўропе. Мя-жуе на ПнУ з Бельгіяй і Люксембургам, на У з Германіяй, Швейцарыяй, Італіяй і Манака, на ПдЗ з Іспаніяй і Андорай. На Пн абмываецца пралівамі Па-дэ-Ка-ле і Ла-Манш, на 3 —Біскайскім залі-вам Атлантычнага ак., на Пд — Між-земным морам. Да Ф. адносяцца в-аў Корсіка, невял. астравы ў Міжземным м. і Біскайскім заліве. Пл. 551 тыс. км2. Нас. 60,2 млн. чал. (2002). Дзярж. мо-ва — французская. Сталіца — г. Па-рыж. Краіна падзяляецца на 22 раёны (правінцыі) і 96 дэпартаментаў. У скла-дзе Ф. 4 заморскія дэпартаменты (Гва-дэлупа, Гвіяна Французская, Марцініка, Рэюньён), 4 заморскія тэр. (Hoeatt Кале-донія, Палінезія Французская, Уоліс і Фу-туна астравы, Франц. паўднёва-антар-кгычная тэр.) і 2 тэр. адзінкі (Сен-П’ер і Мікелон, Маёта). Нац. свята — Дзень узяцця Бастыліі (14 ліп.). Дзяржаўны лад. Ф. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1958 (са змена-мі). Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на 7 гадоў усеагульным і Герб і сцяг Францыі. прамым галасаваннем большасцю гала-соў паводле мажарытарнай сістэмы. Ён назначае прэм’ер-міністра і членаў ура-да, старшынствуе ў Савеце міністраў, кіруе узбр. сіламі. Вышэйшы заканад. орган — двухпалатны парламент. Ён складаецца з Нац. сходу (577 дэпутатаў, з іх 555 ад метраполіі, 22 ад заморскіх дэпартаментаў), які выбіраецца на ўсе-агульных выбарах паводле мажарьггарнай сістэмы, і Сената (321 сенатар з тэрмі-нам паўнамоптваў 9 гадоў), які выбіра-ецца на аснове ўскоснага галасавання (калегія выбаршчыкаў складаецца з дэ-путатаў Нац. сходу, абласных, генераль-ных і муніцыпальных саветнікаў). Кож-ныя 3 гады склад Сената абнаўляецца на 7з. Урад адказны перад парламен-там. Прырода. Берагавая лінія парэзана слаба, толькі на ПнЗ выдаюцца п-авы Брэтань і Катантэн. У рэльефе перава-жаюць плоскія і ўзгорыстыя раўніны (каля 2/з тэр.). На Пн і ПнЗ размешча-на Паўн.-Французская нізіна, на ПдЗ, у 464 францыя бас. р. Гарона, Гаронская (Аквітанская) нізіна, на Пд, уздоўж Ліёнскага зал., раўніна Лангедока. Вузкія палосы раў-нін цягнуцца па берагах Роны, Соны, Рэйна. Цэнтр. і паўд. ч. займае Цэнтр. Французскі масіў (выш. да 1886 м, Пюі-дэ-Сансі). Уздоўж мяжы з Германіяй горы Вагезы (выш. да 1423 м) і адгор’і Ардэн, уздоўж мяжы са Швейцарыяй горы Юра (выш. да 1718 м), на ПдУ Зах. Альпы з найвышэйпіым пунктам краіны — г. Манблан (4807 м), на ПдЗ паўн. стромкія схілы Пірэнеяў. Рэльеф в-ва Корсіка гарысты (выш. да 2706 м, г. Мон-Сенто). Карысныя выкапні: жал. руда, баксіты, калійная і каменная солі, каменны вугаль, уранавыя руды, невял. запасы прыроднага газу і нафты. Клімат на 3 марскі, на большай ч. тэр. пераходны ад марскога да кантынен-тальнага, на ўзбярэжжы Міжземнага м. і на Корсіцы субтрапічны міжземна-морскі. Сярэдняя т-ра студз. на 3 і ПдЗ 5—7 °C, на раўнінах і нізкагор’ях 1—3 °C, на Пд 8-10 °C, ліп. адпаведна 16—20 °C, 18—22 °C і 23—24 °C. Аладкаў на 3 800-1200 мм, на зах. схілах гор да 2000 мм, на раўнінах 600—800 мм за год. Рачная сетка густая. Гал. рэкі Луара, Рона, Гарона, Сена, Рэйн (на мяжы з Германіяй) злучаны суднаходнымі ка-наламі. Горныя рэкі маюць вял. запасы гідраэнергіі (8,9 млн. кВт). Глебы пера-важна бурыя лясныя, на Пд карычне-выя глебы субтропікаў, у гарах горныя лясныя і дзярнова-падзолістыя. Пад ле-сам і хмызнякамі каля 27% тэрыторыі. Пераважаюць шыракалістыя лясы з ду-бу, буку, грабу, каштану. У гарах хвой-ныя лясы з піхты, елкі, хвоі, лістоўні-цы. На Пд хмызняковыя зараснікі мак-вісу і гарыгі і лясы з вечназялёных ду-боў (коркавы, каменны, пушысты), сунічнага дрэва, крушыны вечназялё-най і інш. На 3 штучныя лясныя наса-джэнні з прыморскай хвоі. У складзе жывёльнага свету ў горных раёнах дзікі лясны кот, ліс, барсук, казуля, дзік, серна, горны казёл; з гггушак — кура-паткі, рабчыкі, бакасы, на Пд — фла-мінга; шмат паўзуноў і насякомых. У рэках шчупак, акунь, судак, фарэль і інш. Нац. паркі: Экрэн, Севены, Вануаз і інш., шматлікія рэзерваты і заказнікі. Насельніцтва. Каля 90% — францу-зы. Жывуць таксама эльзасцы, брэтон-цы, фламандцы, карсіканцы, каталон-цы, баскі; больш за 5 млн. эмігран-таў — алжырцы і выхадцы з інш. б. ка- лоній, іспанцы, туркі, італьянцы і інш. Каля 90% вернікаў католікі; пратэстан-таў 2%, іудзеяў 1%, мусульман 1%. Ся-рэдняя шчыльн. 107,5 чал. на 1 км2. Найб. шчыльна заселена паўн.-ўсх. ч. краіны і даліна р. Рона. Гар. насельніц-тва 75%. Найб. гарады (тыс. ж., 2000): Парыж (з прыгарадамі 10 150), Марсель (801), Ліён (415), Тулуза (359), Ніца (342), Страсбур (252), Нант (245), Бардо (201). У прам-сці занята 26% эканаміч-на актыўнага насельніцтва, у сельскай гаспадарцы — 5%, у сферы паслуг — 69%. Гаспадарка. Ф. — высокаразвітая ін-дустр.-агр. краіна, якая займае 5-е мес-ца ў свеце па ўзроўні эканам. развіцця. Удзельная вага краіны ў сусв. валавым унутр. прадукце (ВУП) у 2000 склала 3,4%. Эканоміка Ф. спалучае рыначныя падыходы са значным уплывам агульна-нац. планавання, наяўнасцю буйнога дзярж. секгара (24% занятых). Дзяржава захоўвае вял. ўплыў ва ўсіх галінах гас-падаркі, валодае большай ч. чыгунак, энергасістэм, з-даў чорнай металургіі, часткі прадпрыемстваў машынабудаван-ня, ваен. комплексу, марскіх партоў, сувязі, тытунёвай прам-сці і інш. У эка-номіцы дамінуюць буйныя карпарацыі: «Пежо», «Рэно», «Сітраэн» (аўтамаб.), «Томсан» (электроніка), «Аэрапасьяль» (самалёта- і ракетабудаванне), «Эль Ак-вітан» (здабыча і перапрацоўка нафты) і інш. ВУП у 1999 склаў 23,9 тыс. дол. на 1 чал. У структуры ВУП на долю прам-сці прыпадае 26,1%, сельскай гас-падаркі — 3,3%, сферы паслуг — 70,6%. Сярод галін прамысловасці вя-дучае месца займаюць паліўна-энергет. комплекс, машынабудаванне і хім. прам-сць. Ф. слаба забяспечана паліў-нымі рэсурсамі — каля 50% паліва ім-партуецца. Вял. значэнне надаецца атамнай энергетыцы, якая выкарыстоў-вае ўласную сыравіну; 50 атамных энер-габлокаў. Найб. ў Зах. Еўропе з-д па абагачэнні урану ў г. Трыкастэн. Здабы-ча урану 317 т (2000). Вытв-сць элек-траэнергіі 508 млрд. кВт гадз (2000), у т.л. 76,2% на АЭС, 12,5% на ГЭС, 10,8% на ЦЭЦ. Выкарыстоўваюцца не-традыц. віды энергіі — прыліўныя і со-нечныя электрастанцыі. Здабыча (млн. т, 1999): нафты 1,9, каменнага вугалю 5, бурага вугалю 5,4; прыроднага газу 7,7 млрд. м . Развіты металургічны комплекс. 3-ды па выплаўцы чорных металаў у Лата-рынгіі і прыморскіх гарадах Дзюнкерк, Фос, ферасплаваў і алюмінію — у гор-ных раёнах, каля ГЭС. На імпартуемай сыравіне працуюць з-ды па вытв-сці свінцу і цынку (Нуаель-Гадо, Ліён). Вытв-сць чыгуну 13,9 млн. т, сталі 20,1 млн. т, алюмінію 669 тыс. т. На долю машынабудавання прыпадае каля 40% занятых і 40% кошту прамысл. прадук-цыі. Ф. адна з вядучых краін свету па вытв-сці і экспарце машын і абсталя-вання. Гал. галіны спецыялізацыі: вьггв-сць авіяц. і касм. тэхнікі, аўгамабіляў (каля 3 млн. шт. штогод, у т.л. 1,5 млн. шт. на экспарт), скарасных цягнікоў, Францыя 465 еуднаў, абсталявання для атамных элек-трастанцый, зброі, станкоў, ЭВМ, элек-трапрылал, быт. тэхнікі і інш. Асн. цэн-тры: ракетна-касм. прам-сці — Тулуза; авіяц. — Парыж, Марсель, Тулуза, Bap-no, Нант; аўтамаб. — Парыж, Ліён, Манбельяр; суднабуд. '— Сен-Назер, Ла-Сен, Дзюнкерк, Марсель, Гаўр; ва-ен. — Сент-Эцьен, Парыж; электрон-най і радыётэхн. — Парыж, Ліён, Ле-Крэзо, Тулуза, Грэнобль і інш. Ф. — адна з найб. у свеце краін па вытв-сці хім. і нафтахім. прадукцыі. Буйныя нафтаперапр. з-ды ў гарадах Марсель, Гаўр, Руан, Бардо, Ліён, Страсбур, Дзюнкерк. Вытв-сць (млн.т, 1999): азот-ных угнаенняў — 2,5 (Латарынгія, Марсель), калійных — 1,33 (Эльзас), фосфарных — 1, сернай к-ты — 2,2, фарбавальнікаў, гумава-тэхн. вырабаў, шын. Ф. вядома ў свеце сваёй тонкай хіміяй — фармацэўтыкай і парфумерыяй (Гіарыж, Грас). Традыцыйна развіта тэкст. прам-сць: шарсцяная, ільняная, джутавая (Рубэ, Туркуэн, Арманцьер, Ліль, Антэ. Страсбур і інш.), баваўня-ная (Мюлуз, Эпіналь), шаўковая (Ліён, Безансон), трыкат. (Парыж, Труа, Ру-бэ). Вытв-сць абутку каля 109 млн. пар штогод (Парыж, Лімож). Ф. — гал. за-канадаўца мод у свеце; гал. цэнтр Да арт. Францыя Вінаграднікі Эльзаса. туецца. Асн. частку прадукцыі вырабля-юць буйныя гаспадаркі (пл. 40—100 га). Ворных зямель 18,3 млн. га, у т.л. пад збожжавымі 9,8 млн. га. Гал. збожжа-вую культуру — пшаніцу (53,3% пл.) — 2,2, рапсу — 3,5, бульбы — 6,2, агарод-ніны — 7,8, вінаграду— 7, яблыкаў — 2,2. Пад пашай і сенажацямі 10,8 млн. га. Жывёлагадоўля мяса-малочнага кі-рунку. Гадуюць (млн. галоў, 1999) буйн. par. жывёлу (20,4), свіней (15,4), авечак і коз (11,4). Вьггв-сць малака 24,5 млн. т, мяса ў забойнай вазе 6,6. Птушкага-доўля. Развіта марское рыбалоўства і развядзенне вустрыц. Улоў рыбы 830 тыс. т (1999). Гал. рыбалавецкія пар-ты: Булонь, Лар’ян, Ла-Рашэль. Ф. мае самую буйную ў Еўропе чыг. сетку. Даўж. чыгунак 31,9 тыс. км, у т.л. 14,2 тыс. км электрыфікавана, ёсць ска-расныя магістралі. Даўж. аўтадарог 893,3 тыс. км, у т.л. 10,3 тыс. км ска-расных. Даўж. водных шляхоў 14,9 тыс. км, газаправодаў 24,7 тыс. км, нафта-праводаў 4,5 тыс. км, прадукгаправодаў 3 тыс. км. 267 аэрапортаў. Грузаабарот 54,5 млрд. ткм (1999), на долю чыг. транспарту прыпадае 10%, аўтамаб. — 23,9%, трубаправоднага — 4,4, рачно-га — 1,2%, паветранага — 0,9, марско-га — 59,6%. Гал. марскія парты: Мар-сель, Тулон, Гаўр, Дзюнкерк, Руан, Ка-