КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Да арт. Францыя На схілах Севенаў. Да арт. Францыя. Рака Шэр (басейн р. Луара). Швейнай і галантарэйнай прам-сці — Парыж. 3 галін харч. прам-сці вылуча-юцца вытв-сць алею (1,1 млн. т), цукру (4,3 млн. т), кухоннай солі (4,1 млн. т), макароны (285 тыс. т), маргарыну (136 тыс. т), мясной, малочнай прадукцыі (каля 400 гатункаў сыру), віна, каньяку, шампанскага, лікёраў. Па аб’ёме эк-спарту харч. прадукцыі Ф. займае 2-е месца ў свеце (пасля ЗША). Вытв-сць буд. матэрыялаў, у т.л. цэменту (19,5 млн.т). Па аб’ёме вытв-сці прадукцыі сельскай гаспадаркіФ. нале-жыць 3-е месца ў свеце і 1-е месца ў Еўропе. Каля 73 с.-г. прадукцыі экспар- вырошчваюць пераважна ў межах Паўн.-Французскай і Гаронскай нізін; кукурузу (18%) — на Пд краіны, яч-мень (16,5%) і авёс — у цэнтр. раёнах, рыс — у даліне р. Рона. 3 тэхн. культур вырошчваюць цукр. буракі, сланечнік, pane, лён, хмель, тытунь. Бульбаводства ў межах Паўн.-Французскай нізіны, агародніцтва — у далінах Роны, Луары, Гароны, кветкаводства — у раёне Ніцы. Вінаградарства (раёны Лангедока, Бар-до, Шампань, Эльзаса, даліна Луары). Садоўніцтва (яблыкі, грушы, слівы, цытрусавыя). Збор (млн.т, 1999): збож-жа — 71,1, у т.л. пшаніцы — 39,9; цукр. буракоў — 31,4, сланечніку — ле, Бардо. Ф. належыць 5,1% сусв. гандл. абароту. Экспарт (300,2 млрд. дол., 1999) машын і трансп. абсталяван-ня, авіятэхнікі і ўзбраення, хім., с.-г. прадукцыі, тэкстылю, адзення, парфу-мерыі. Імпарт (289 млрд. дол., 1999) нафты, прыроднага газу, сыравіны, ма-шын і інш. Асн. гандл. партнёры: Гер-манія, Вялікабрытанія, Італія, Бельгія, Люксембург, ЗША, Іспанія. Гандл. та-вараабарот Ф. і Беларусі ў 2001 склаў 127,5 млн. долараў. Ф. набывае на Бе-ларусі лесаматэрыялы, халадзільнікі і маразільнікі, вырабы з пластмасы, мэб-лю. Беларусь атрымлівае з Ф. лекі, ма-шыны і абсталяванне, інсектыцыды і 466 ФРАНЦЫЯ гербіцыды, тканіны, абсталяванне для сувязі, парфумерыю. Ф. — краіна раз-вітой турыстычнай індустрыі. Курорт-ныя зоны: Блакітны бераг (Ніца, Кан, Сен-Трапез), бераг Паўн. м., на ПдЗ Атлантычнага ўзбярэжжа, Праванс, Альпы. Даход ад турызму ў 1999 склаў 31,7 млрд. долараў. Грашовая адзінка — еўра. грэкі. На Пд жылі пераважна іберы. Найважн. ролю ў этнагенезе франц. на-рода адыгралі галы. У 2 —сярэдзіне 1 ст. да н.э. Галію заваявалі рымляне, якія панавалі тут каля 500 гадоў. За гэ-ты час галы моцна раманізаваны. У 2 ст. н.э. ў гарадах Паўд. Галіі з’явіліся першыя хрысц. абшчыны, якія пачалі (асабліва з 4 ст.) выцясняць язычніцкія культы. У сярэдзіне 3 ст. на ПнУ Галіі з’явіліся герм. плямёны франкаў, ад якіх і паходзіць назва «Ф.». Пасля па- тва; нар. паўстанні (Парыжскае паў-станне 1357—5S, Жакерыя 1358 і інш.); феад. анархія; паліт. крызісы. Аднак працавітасць народа, умацаванне капі-таліст. вытв-сці і цэнтр. улады вырата-валі краіну ад разбурэння. Асновы абса-лютызму ў Ф. заклаў кароль Людовік XI [1461—83) з дынастыі Валуа, у 16 ст. яго фарміраванне ў асн. завяршылася. Абсалютызм умацаваўся пасля рэлігій-ных войнаў 1562—98 і дасягнуў свайго апагею пры Людовіку A7V [1643—1715] з Да арт Францыя Альпы. Да арт. Франныя. Рас-права над'удзельніка-мі Жакерыі ў г. Мо. Малюнак Ж.Фруаса-ра. 15 ст. Узброеныя сілы. Уключаюць рэгуляр-ныя ўзбр. сілы (273,7 тыс. чал.) і ваені-заваныя фарміраванні (жандармерыя) каля 95 тыс. чал. (2002). Вярх. галоўна-камандуючы — прэзідэнт. Камплекта-ванне паводле прызыву і па кантракце. Рэгулярныя ўзбр. сілы складаюцца з су-хап. войск,- ІЗПС і BMC. У сухап. вой-сках 150 тыс. чал., 809 танкаў, каля 1,5 тыс. баявых развед. машын, 600 баявых машын ііяхоты, 3,9 тыс. бронетранспар-цёраў, 794 гарматы палявой артылерыі, 363 мінамёты, больш за 2 тыс. проці-танк. кіроўных ракет, 124 зенітныя ра-кетныя комплексы, 410 верталётаў, у т.л. 262 баявыя, і інш. У В П С 63 тыс. чал., 473 баявыя самалёты, 60 зенітных ракетных батарэй і інш. У BMC 45,6 тыс. чал., у т.л. 3,5 тыс. чал. у марской авіяцыі і 1,7 тыс. чал. у марской пяхо-це, 10 атамных падводных лодак, у т.л. 4 з балістычнымі ракетамі, 13 эсмінйаў, 20 фрэгатаў, 16 мінна-тралавых караб-лёў, 18 дэсантных караблёў, 37 патруль-ных катэраў, 126 самалётаў, 110 верта-лётаў і інш. Гісторыя. Чалавек пачаў засяляць тэр. Ф. ў раннім палеаліце. Прыкладна з 1600 да н.э. больш за тысячу гадоў ад-бывалася яе каланізацыя індаеўрап. плямёнамі кельтаў. Рымляне наз. іх га-ламі, адсюль стараж. назва Ф. — Галія. У анл. перыяд на ПдУ Ф. жылі лігуры, якіх асімілявалі галы. У 7—6 ст. да н.э. тут засноўвалі свае калоніі фінікійцы і дзення Зах. Рым. імперыі (476) кароль салічаскіх (прыморскіх) франкаў Хлодвіг I [481—511J з роду Меравінгаў pa 508 за-ваяваў б.ч. Галіі і стварыў Франкскую дзяржаву, межы якой пашырылі яго пе-раемнікі. У 496 Хлодвіг і 3 тыс. яго дру-жыннікаў прынялі хрысціянства зах. аб-раду (пазней аформілася ў каталіцтва). Франкская дзяржава лічыцца непасрэд-най папярэдніцай дзяржавы Ф. Най-выш. росквіту яна дасягнула пры Карле Вялікім [768—814, з 800 імператар] з дынастыі Каралінгаў. Створаная ім ім-перыя займала б.ч. Зах. Еўропы. У пра-цэсе яе распаду, аформленага Вердэн-скім дагаворам 843, вылучылася Зах,-Франкскае каралеўства, якое фактычна паклала пачатак існаванню сучаснай дзяржавы Ф. (тэрмін «Ф.» вядомы з 6 ст.). Неўзабаве тэр. Франц. каралеўства павялічылася за кошт зямель Сярэд-няфранкскага каралеўства. У 10—13 ст. феадалізм канчаткова перамог папярэд-нія сац.-эканам. структуры і дасягнуў росквіту. У гэты час каралеўства фактычна складалася з амаль самаст. феад. княстваў, герцагстваў і графстваў. Гэта замаруджвала, але не спыняла пра-грэс сельскай гаспадаркі, рост гарадоў, гандлю. У 13 ст. пачалося вызваленне сялян ад асабістай залежнасці. У 1302 склікана першае саслоўнае прадстаўніц-тва — Генеральныя штаты. У 14 ст. ў Ф. насталі цяжкія часы: Стогадовая вайна 1337—1453; эпідэмія чумы, якая знішчыла трэць насельніц- дынастыі Бурбонаў. Важную ролю ў вызначэнні дзярж. палітыкі ў гэты час адыгралі першыя міністры кардыналы ХЖ.Рышэльё' і Цж.Мазарыні. У 15—17 ст. Ф. вяла напружаную ваен. і дыпла-мат. барацьбу з аўстр. і ісп. Габсбургамі за ўмацаванне свайго ўплыву і завая-ванне новых тэрыторый у Зах. Еўропе. Найбуйнейшымі ваен. канфлікгамі таго часу з удзелам Ф. былі італьянскія вой-ны 1494—1559 і Трыццацігадовая вайна 1618—48. У іх выніку Ф. авалодала ла-тарынгскімі біскупствамі Мец, Туль, Вердэн і Эльзас (без г. Страсбур). У 2-й пал. 17 ст. Ф. пачала барацьбу за ўста-ляванне сваёй гегемоніі ў Зах. Еўропе. Аднак вынікам шматлікіх войнаў з Ні-дэрландамі і Габсбургамі стала далучэн-не толькі шэрагу невял. тэрыторый і г. Страсбур. Зацяжная і няўдалая дая Ф. вайна за іспанскую спадчыну (1701 — 14) знясіліла яе дзярж. фінансы. У час праўлення Людовіка XV [1715—74] прэстыж абсалютызму моцна падарва-ны няўдалым для Ф. зыходам вайны за польскую спадчыну (1733—35) і Сяміга-довай вайны 1756—63, у выніку якой бьыі страчаны паўн.-амер. і значная ч. інд. калоній. 3 16 ст. эканоміка Ф. развівалася на капіталіст. аснове і, нягледзячы на ча-совыя спады, да 2-й пал. 18 ст. дасяг-нула значных поспехаў. Феад. лад пас-тупова слабеў, а пазіцыі буржуазіі ўзмацняліся. Інтарэсы розных пластоў буржуазіі адлюстроўвалі буйныя пісь- францыя 467 меннікі, філосафы і палітолагі — прад-стаўнікі найб. моцнай у Еўропе ідэйнай плыні — франц. Асветніцтва: Вальтэр, ШЛ.Мантэск'ё, ДДзідро, ЖЖ.Русо і інш. Аб’яднаныя думкай пра недаска-наласць франц. грамадства, яны прапа-ноўвалі палепшыць яго арганізацыю шляхам пераважна мірных, але рэв. па сваёй сутнасці рэформ. Асветнікі ад-стойвалі свабоду прадпрымальніцтва і патрабавалі паліт. роўнасці трэцяга сас-лоўя з дваранамі і духавенствам. Абве-шчаныя імі заклікі свабоды, роўнасці і братэрства ўзяты на ўзбраенне дзеячамі Французскай рэвалюцыі 1789—99. У час рэвалюцыі здзейснены шэраг глыбокіх пераўтварэнняў у эканам. і паліт. сфе-рах: звяржэнне манархіі, абвяшчэнне Перша'й рэспублікі (1792—1804) і ўсталя-ванне панавання буржуазіі ў эканоміцы і палітыцы. У выніку дзярж. перавароту васемнаццатага брумера (ліст. 1799) 1-м консулам, а фактычна дыкгатарам Ф. стаў ген. Напалеон Банапарг (гл. Напалеон Г). У 1804 ён абвешчаны імператарам. У час Напалеонаўскіх войнаў 1799—1815 Франц. імперыя падпарадкавала і пас-тавіла ў залежнасць ад сябе амаль усю Еўропу, але ў 1813—15 была пераможа-на арміямі краін антыфранц. кааліцыі і спыніла існаванне (гл. Венскі кангрэс 1814—15). Ф. ўступіла ў перыяд Вэс-таўрацыі 1814—15, 1815—30, калі ўлада зноў належала каралям з дынастыі Бур-бонаў — Людовіку XVIII [1814—15, 1815—24] і Карлу X [1824—30], Гэта быў рэжым канстытуцыйнай манархіі з моцна абмежаваным выбарчым правам. Заканад. ўлада належала Палаце дэпута-таў. Спробы Карла X адрадзіць у Ф. да-рэв. феадальна-абсалютысцкія парадкі прывялі да Ліпеньскай рэвалюцыі 1850 і ўстанаўлення ў Ф. ліпеньскай манархіі на чале з прадстаўніком Арлеанскага дома (малодшая галіна Бурбонаў, род нашчадкаў брата Людовіка XIV герцага Філіпа Арлеанскага) каралём Луі Філі-пам [1830—48], Пры ім рэальная ўлада належала вузкай праслойцы фін. арыс-такратыі, абвешчаныя дэмакр. свабоды ўвесь час парушаліся. Гэта выклікала пратэсды ўсіх інш. шіастоў грамадства, у тл. прамысл. буржуазіі. Палітыку ўра-да крытыкавалі розныя паліт. сілы — банапартысты і легітымісты (прыхільні-кі Бурбонаў), бурж. лібералы і дробна-бурж. дэмакраты, сацыялісты і камуніс-ты. Нават сярод арлеаністаў былі пры-хільнікі пашырэння выбарчага права. У гэты перыяд адбьыіся рабочыя Ліёнскія паўстанні 1831 і 1834, ўзбр. паўстанні 1832 і 1839 у Парыжы з мэтай аднаў-лення рэспублікі. Агульная незадаволенасць прывяла да рэвалюцыі 1848 у Францыі, у выніку якой Луі Філіп скінуты і ўсталявана Другая рэспубліка. У адпаведнасці з кан-стытуцыяй 1848 прэзідэнтам Ф. 10.12.1848 выбраны пляменнік Напале-она I манархіст Луі Напалеон Банапарт. 2.12.1851 ён здзейсніў дзярж. пераварот, распусціўшы Заканад. сход, a 2.12.1852, паводле вынікаў інсцэніраванага ім плебісцыгу, абвешчаны імператарам пад імем Напалеона III [1852—70]; Ф. ўступіла ў перыяд другой імперыі. Паводле канстытуцыі 1852 заканад. ўла-да належала Заканад. корпусу, захоўва-лася абвешчанае рэвалюцыяй 1848 усе-агульнае выбарчае права, але факіычна ўся рэальная ўлада належала шператару. Пры Напалеоне III Ф. ўдзельнічала ў Крымскай вайне 1853—56 супраць Расіі, у аўстра-італа-французскай вайне 1859 на баку Сардзінскага каралеўства, за што атрымала ад яго Савою і Ніцу, у