КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
У 1960-я г. крытычна пераасэнсоўваўся феномен «грамадства спажывання» (Вер-кор, ЖЛ.Юортыс, Ж.Перэк і інш), у 1970-я г. актывізаваліся маст. пошукі ў жанры антыутопіі (Р.Мерм), распрацоў-ваўся жанр прытчы (Веркор, Ж.М.Г.Ле Клезіо, М.Турнье). Да 1980 — 1-й пал. 1990-х г. адносяцца маст. дасягненні пісьменнікаў старэйшага пакалення (Ж.Грак, М.Дзюра, А.Пейр дэ Мандзь-ярг, Сарот, Турнье) і новай плеяды ра-маністаў (П.Кіньяр, Ле Клезіо, П.Ма-дыяна). У творчасці Ф.Бегбідэра, СЖэр-мэн, АМакіна, Ж.Руо спалучэнне тэн-дэнцый акгуальнай культуры (найперш постмадэрнізму) і класічнай раманнай традыцыі. Паэзія 2-й пал. 20 ст. харак-тарызуецца творчай сталасцю лірыкаў, якія пачыналі ў рэчышчы сюррэалізму або ў палеміцы з ім (Э.Гільвік, Р.Кено, А.МІШ0, Ф.Понж, Ж.Тардзьё, А.Фрэно, Р.Шар). Фальклорна-песенную трады-цыю прадоўжыў Ж.Прэвер. Маштабныя эпічныя палотны стварыў Сен-Жон Перс. Лірыка 1990-х г. адметная разнастай-насцю паэтыкі і спалучэннем традыцыі і наватарства (І.Банфуа, АБаске, Г.Га-фет, М.Дэгі, Ж.Рубо, Ж.Рэда). На бел. мове выйшлі асобнымі вы-даннямі: кнігі «Краіна Паэмія» (1962, ангалогія франц. паэзіі для дзяцей), Да арт Францыя Інтэр’ер капэлы Сент-Ша-пель у Парыжы. «Паэты Парыжскай камуны» (1971), «Французская навела XX ст.» (1992), «3 французскай і бельгійскай паэзіі» (1993), творы франц. пісьменнікаў — «Змаганне за агонь» (1929) Рані-Старэйшага, «Роз-ныя факгы» (1929) і «Расія» (1931) Бар-бюса, «Марсельцы» (1931) Ф.Гра, «Гаў-рош» (1931, 1938, 1946), «КДзета» (1932, 1937, 1957), «Дзевяноста трэці год» (1937) і «Адвержаныя» (1938) Гюго, «Атака аў-тобусаў» (1932) Рамэна, «У Па-дэ-Кале наймаюць рабочых» (1933) І.Поля, «Жа-ніцьба Фігаро» (1936) Бамаршэ, «Крэн-кебіль» (1936, 1940) і «Богі прагнуць» (1940) Франса, «Кармэн» (1936), «Вар-фаламееўская ноч» (1938), «Жакерыя: Сцэны з феадальных часоў» (1940) і «Навелы» (1990) Мерымэ, «Базельскія званы» (1937) Арагона, «Прыгоды дагіс-тарычнага хлопчыка» (1937) Э.Д*Эр-вільі, «Песня зямлі» (1937) Жыяно, «80 000 кіламетраў пад вадой» (1937), «Дзеці капітана Гранта», «Таямнічы вос-траў» (абодва 1938), «3 пушкі на месяц», «Пятнаццацігадовы капітан» (абодва 1940) і «За 80 дзён вакол свету» (1941) Верна, «Апавяданні» (1937), «Пастка» (1939) і «Разгром» (1941) Заля, «Пыш-ка» (1937) і «Навелы» (1987) Мапасана, «Габсек» (1937, 1993) Бальзака, «Тарта-рэн з Тараскона» (1938) Дадэ, «Мне дваццаць гадоў» (1938) і «Калі сціска-юцца кулакі» (1939) Р.Беланжэ, «Гарган-цюа і Пантагруэль» (1940) Рабле, «Чыр-воная Шапачка» (1947, 1979) і «Чара-дзейныя казкі» (1993) Перо, «Выбраныя песні» (1960) П.Ж.Беранжэ, «Любіць бу-дзем заўгра» (1960) К.Стыля, «Маленькі прынц» (1969, 1989) і «Планета людзей» (1984) А. дэ Сент-Экзюперы, «Зямны акіян» (1973) Апалінэра, «У месяцавым ззянні» (1974) Верлена, «Падарожжа ў нябыт і яшчэ 24 навелы» (1974) і «На-велы» (1996) Маруа, «3 табой» (1980) Элюара, «Першая справа Мегрэ» (1982) і «Пад страхам смерці» (1992) Ж.Сімено-на, «Тэрэза Дэскейру. Клубок гадзюк» (1985) Марыяка, «Чужаніца» (1986) Ка-мю, «Мур» (1991) Сартра. Друкаваліся паасобныя творы П.Гамара, ПЖурта-да, Э.Трыяле, Бадлера, Базэна, Брэтона, Буало, П.Буля, Веркора, Віёна, Вільдра-ка, Віяна, Гільвіка, Іанеска, Клавеля, Ларошфуко, Леконт дэ Ліля, Малармэ, Мальера, Мюсэ, дэ Нерваля, Прэвера, Ралана, Роб-Грые, Рэмбо, Саган, Са-рот, Сен-Жон Перса, Шэнье, М.Эмэ і інш. Сярод перакладчыкаў: ЭАгняцвет, А.Асташонак, М.Багдановіч, Р.Бараду-лін, Л.Баршчэўскі, В.Гардзей, Ю.Гаў-рук, А.Дудар, С.Ліхадзіеўскі, АЛойка, Н.Мацяш, С.Мурашка, У.Палупанаў, Я.Семяжон, Л.Філімонава, А.Хадановіч, Л.Яўменаў і інш. Архітэктура. У канцы неаліту і пачат-ку бронз. веку ў Паўн.-Зах. Ф. ўзводзілі мегалітычныя збудаванні (кромлехі, алеі менгіраў). Гала-рым. помнікі спалучалі элементы стараж.-рым. мастацгва і тра-дыцыі карэннага насельніцтва — кель-таў: каменныя храмы (Нім), т-ры (Арль, Аранж), трыумфальныя аркі (Аранж, Нім), грабніцы (Сен-Рэмі), акведукі (т.зв. Пон-дзю-Гар каля Німа). У ран-нім сярэдневякоўі ўзводзілі базілікі ў Ліёне, Клермон-Феране (470); у перыяд меравінгаў (5—8 ст.) — баптыстэрыі і 3-нефавыя базілікі (Венаск, Пуацье і інш.). У перыяд «каралінгскага адра-джэння» пабудаваны шматлікія ком-плексы кляштараў. У 10—12 ст. на ас-нове каралінгскага мастацтва развіўся раманскі стыль. Сфарміраваўся сярэд- Да арт Францыя Замак Шамбор. Да арт Францыя Замак Віландры. Панарама. францыя 473 невяковы горад з нерэгулярнай забудо-вай, вузкімі вуліцамі, 2—3-павярховымі дамамі, якія мелі адкрытыя аркады для крам і майстэрняў. Узводзіліся абарон-чыя замкі з данжонамі і цытадэлі (Кар-касон). Узніюіі першыя ратушы (Сент-Антанен), арачныя масты (Сен-Бенезэ ў Авіньёне). У архітэктуры сабораў вы-карыстоўвалі часаны камень, падпруж-ныя аркі, контрфорсы, цыліндрычныя скляпенні (саборы Клюні-3 у Клюні, 1088 — 12 ст., Нотр-Дам-дзю-Пор у Клермон-Феране, 1170). Базілікальныя пабудовы набылі ў плане выгляд лац. крыжа, дапаўняліся капліцамі, хорам з вянком капэл, купаламі, вежамі і інш. У Нармандыі і Шампані храмы звычай-на лаканічныя і сціплыя па вонкавым выглядзе і дэкоры, у Лангедоку нагад-валі крэпасці, у Аверні аздабляліся ба-гатай паліхромнай муроўкай, у Праван-се мелі пышнае скульпт. ўбранне на парталах, захоўвалі ант. традыцыі; хра-мы Бургундыі мелі выразныя скульггг. кампазіцыі тымпанаў парталаў. У сярэ-дзіне 12 ст. ў гарадах Паўн. Ф. зарадзі-лася готыка. Разрасталіся, умацоўваліся і перабудоўваліся старыя гарады; новыя ўзводзілі на рэгулярнай аснове; яны ме-лі прамавугольную сетку вуліц, шчыль-ную забудову, 2 гал. плошчы — сабор-ную і рыначную. Гал. гар. збудаваннем стаў сабор, які ў Ф. набыў класічныя формы: 3—5-нефавая базіліка з тран-септам і паўкруглым абыходам хора, вянком капэл, высокім і прасторным інтэр’ерам, 2-вежавым зах. фасадам з 3 перспектыўнымі парталамі, акном-ру-жай у цэнтры. Сярод узораў: Ам’енскі сабор, Парыжскай Божай Маці сабор, Рэймскі сабор, Шартрскі сабор, саборы абацтва Сен-Дэні (1137—44), у Сансе (каля 1140), Сен-П’ер у Бавэ (з 1227), капэла Сент-Шапель у Парыжы (1243— 48) і інш. Готыка Паўд. Ф. мела аскетычны абарончы характар (сабор-крэпасць Сент-Сесіль у Альбі, з 1282). У духу позняй («палымянай») готыкі сабор Сен-Маклу (1434—70), Палац права-суддзя (1499—1509) у Рўане і інш. Зам-кі ператваралі ў багата аздобленыя ўнутры палацы (папскі палац у Авіньё-не, 14 ст.; замак П’ерфон, 1390—1420). У 15 ст. ўзнік тып багатага гар. дома — атэля (дом Жака Кёра ў Буржы, 1443— 51). 3 2-й пал. 15 ст. пачалося фарміра-ванне архітэктуры рэнесансу. Ен' выя-віўся ва ўрачыста-імпазантных пабудо-вах каралеўскіх і дваранскіх замкаў, функцыянальна прадуманых і мудраге-ліста аздобленых гар. асабнякоў: замкі Амбуаз (1492—98), Гаён (1501—10), Шамбор (1519—37), у Блуа, Віландры (каля 1532), комплекс Фантэнбло, бу-дынак новага Луўра ў Парыжы. Вылуча-лася творчасць архгтэктараў Н.Башэлье, Ф.Дэлорм, П.Леско, ЖА.Дзюсерсо. Архі-тэктура класіцызму 17 ст. развівалася ў сувязі з буд-вам гар. і загарадных ан-самбляў, рэзідэнцый караля і знаці, асабнякоў. Парыж упрыгожыўся пло-шчамі Дафіна, Вагезаў, Перамог, Ван-домскай (абедзве арх. Ж..Ардуэн-Ман- cap); гал. магістраллю — Елісейскія палі (арх. АЛенотр). Пабудаваны класіцыс-тычныя палац Пале-Раяль (арх. Ж.Ле-мерсье), усх. фасад Луўра (арх. К Перо),. сабор Сент-Жэнеўеў, Дом інвалідаў з са-борам (1671—1708, паводле шш. звестак, Да арт. Францыя Сабор Дома інвалідаў у Па-рыжы. Да арт. Францыя. Трыумфальная арка на плошчы Карузель у Парыжы. 1680—1706) у Парыжы (цяпер пантэон; арх. Ж.Ж.Суфло), грамадскія цэнтры, масты і інш. Узор франц. палацава-парк. ансамбля — Версаль. У 1671 створана Каралеўская акадэ-мія архітэктуры, якая рэгламентавала эталоны высокага стылю. У 18 ст. ін-тэр’еры багатых асабнякоў аздаблялі ў стылі ракако (атэль Субіз у Парыжы). У горадабуд. практыцы развіваліся пры-нцыпы параднай планіроўкі, пракладкі прамянёвых вуліц, стварэння анфілад плошчаў у стылі барока (ансамбль 3 плошчаў у Нансі, арх. Э.Эрэ дэ Карні). У пач. 19 ст. пашырыўся стьшь ампір: саборы ў выглядзе стараж.-грэч. храмаў, трыумфальныя аркі (у Парыжы на пл. Карузель, Вандомская калона на аднайм. плошчы). У 2-й пал. 19 ст. вяліся рэ-канструкцыі гарадоў на ўзор Парыжа (Ам’ен, Арлеан, Нант, Тулуза і інш ), разбіты скверы і лесапаркі (Булонскі, Венсенскі). Пабудовы набылі характар эклектыкі (арх. Э.Віяле-ле-Дзюк, А.Ла-бруст). Выкарыстоўваліся жал. каркас-ныя канструкцыі: з’явіліся новыя тыпы грамадскіх і тэхн. збудаванняў — кры-тыя рынкі, універсальныя магазіны, фабрычныя карпусы, пасажы, выста-вачныя павільёны і інш. Вылучаліся Эйфелева вежа, акведук у Гарабі (абодва інж. ХХ.Эйфель), б-кі Сент-Жэнеўеў і Нац. (абедзве арх. Лабруст). Узор гар-манічнага і канстр. стылю ар нуво (ма-дэрн) — станцыі метрапалітэна ў Па-рыжы (арх. Э.Гімар). У 1920-я г. пашы-рыўся франц. варыянт канструкгывізму на прынцыпах арх. Ле Карбюзье. Пакла-дзены пачатак функцыяналізму ў гора-дабудаўніцтве, вызначаны эстэтыка но-вых матэрыялаў, імкненне да шматпа-вярховай забудовы, рытмічных выра-шэнняў геам. форм (арх. Т.Гарнье, АПерэ і інш.). У 1950-я г. адбылася чар-говая рэканструкцыя гарадоў у духу гіст. рэмінісцэнцый (Ам’ен, Тур і інш.). Жыллёвае буд-ва вялося паводле пры-нцыпаў стварэння свабодна скампана-ваных жьшых масіваў і вежападобных дамоў (г. Мурэнс у дэпартаменце Ат-лантычныя Пірэнеі, арх. Р.Кулон і інш.), прамысл. пасёлках і на перыфе-рыі. У 1960—80-я г. вял. буд-ва разгар-нулася ў Парыжы і яго прыгарадах. Найб. значны з парыжскіх комплексаў — Да арт. Францыя. Елісейскія палі ў Парыжы. 474 францыя грамадска-дзелавы дэнтр квартала Дэ-фанс (з 1964), які ўключае каля 30 кан-торскіх вежаў на 30 і 45 паверхаў, дзе ўжьггы каляровае шкло, граніт і інш. У праектаванні гар. асяроддзя акрамя ар-хітэкгараў удзельнічаюць жывапісцы, графікі, скулыттары, дэндролагі, дызай-неры, майстры ландшафтнай архітэкту-ры. Сярод значных пабудоў будынак ЮНЕСКА, Нац. цэнтр. мастацтва і культуры імя Ж.Пампіду, форум Цэнтр. рынку ў Парыжы. Распрацаваны урба-ністычны план развіцця гар. інфраструк-туры. Сучасная франц. архітэктура — адна з вядучых у Еўропе. Выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. 3 позняга палеаліту на тэр. Ф. захаваліся каменныя і касцяныя схе-матычныя выявы жанчыны-маці і скульптуркі жывёл; з канца неаліту і пач. бронзавага веку — саркафагі і над-магільныя рэльефы, у якіх элементы стараж.-рым. мастацтва спалучаліся з мясц. рысамі, якія ўзыходзяць да мас-тацтва кельтаў. У 8—9 ст. выкананы выдатныя ўзоры разьбы па косці. У 10—12 ст. развіваўся раманскі стыль у скульптурным афармленні тымпанаў і парталаў храмаў, у манум. размалёўках і кніжнай мініяцюры. Вытанчанай стылі-зацыяй і пышнасцю дэкору вылучаліся тагачасныя ювелірныя вырабы, лімож-ская эмаль, тканіны і вышыўка (дыван з Баё, канец 11 — пач. 12 ст.). Высокай маст. дасканаласцю вылучалася гатыч-ная скульптура сабораў у Шартры, Ам’ене, Рэймсе. У перыяд готыкі па-шырыліся вітраж, фрэскі з элементамі свецкіх сюжэтаў. Пад уплывам нідэр-ландскага і італьян. мастацтва развіваў-ся станковы жывапіс. Імкненне да пе-радачы жыццёвай верагоднасці ўласціва творчасці братоў Лімбург. Жыццярадас-ны і вытанчаны стыль франц. Адра-джэння найб. ярка выявіўся ў творах Ф.Клуэ і Ж.Фуке, Карнеля дэ Ліён. Італьян. маньерызм значна паўплываў на творчасць майстроў двух школ Фан-тэнбло. У скулытгуры гуманіст. ідэалы Адраджэння ўвасобіліся ў работах Ж./у-жона. Супярэчлівасці Позняга Адра-джэння і драматызм выявіліся ў работах