КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Л.І.Рогач (прырода, насельніцгва, гаспадарка), В.І.Сініца, Я.Г.Колб (гісторыя), І.А.Шор (узброеныя сілы). Н.Г.Кісялёва (асвета, навуковыя ўсгановы), Л.А. Фядотаў (друк, радыё, тэлебачанне), А.В.Хадановіч, К.М.Міхееў. Л.П.Баршчэўскі (літаратура), Я.Ф.Шунейка (архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва). Л.А.Шымановіч (музыка), Н.В.Грэская (тэатр), Л.М.Зайцава (кіно). ФРАНШ-КАНТЭ (Franche-Comte), гіс-тарычная вобласць і сучасны эканам. раён на У Францыі, каля мяжы са Швейцарыяй. Уключае дэпартаменты: Юра, Ду, Верхняя Сона, Бельфор. Пл. 16,3 тыс. км . Нас. каля 1,2 млн. чал. (2000). Гал. горад — Безансон. Паўн. ч. займае плато вярхоўяў р. Сона, паўд. — горы Юра. Клімат умераны. Горы ўкрыты лясамі і субальпійскімі лугамі. Індустр.-агр. раён. Гал. галіны прам-сці: аўтамаб., інстр., гадзіннікавая, эл.-тэхн., аптычная, хім., дрэваапр. і цэлюлозна-папяровая, тэкст., харч., ут.л. сырароб-ная. ГЭС. У горнай ч. пераважае малоч-ная жывёлагадоўля. Турызм. У 10 ст. вобласць Ф.-К. атрымала статус графства Бургундыя. Сталіца — г. Доль. У 11 ст. ў складзе «Свяшчэннай Рым. імперыі», у 1316—22 — уладанне франц. караля Філіпа V, у 1322—61 і 1384—1477 бургундскіх герцагаў, потым Габсбургаў. Назва Ф.-К. (свабоднае графства) замацавалася за графствам Бургун-дыя ў 14 ст.. калі яго гарады атрымалі раз-настайныя прывілеі ад герм. каралёў і бургунд-скіх герцагаў. У 1674 заняга франц. войскамі і паводле Німвегенскага міру 1678 замацавана за Францыяй (з 1793 акруга Манбельяр). ста-ліца перанесена ў г. Безансон. У час франц. рэвалюцыі 1789—99 тэр. Ф.-К. падзелена на дэпартаменты. ФРАСІБЎЛ (Thrasybulos) (7—388 да н.э.), афінскі палкаводзец і паліт. дзеяч канца ’ПелаІіанескай вайны (431—404 да н.э.). Правадыр афінскай дэмакр. групоўкі. 3 411 узначальваў барацьбу з алігархічным рэжымам «грыццаці тыра-наў», вынікам якой было аднаўленне дэмакратыі (канец 404). У 389—388 да н.э., будучы на чале афінскага флоту, усталёўваў уплыў Афін і дэмакр. парадкі ў Фракіі, на астравах Эгейскага мора, у грэч. гарадах М.Азіі. ФРАТАЖ (ад франц. frottage націран-не), тэхніка перавядзення на паперу тэкстуры матэрыялу або слаба выража-нага рэльефу шляхам націрання неза-востраным алоўкам. Уведзены ў пра-кгыку М.Эрнстам (1925), які выкарыс-тоўваў яго ў жывапісе і графіцы. Пашы-рыўся ў мастацтве сюррэалізму. ФРАТРЫЯ (грэч. phratria брацтва), 1) форма сац. арганізацыі ў Афінах і інш. дзяржавах дакласічнай Грэцыі. Члены Ф., як правіла, мелі агульныя органы самакіравання, культуры. 2) Экзагамная група сваяцкіх родаў, якая брала шлю-бы з інш. Ф. Дуальная арганізацыя з дзвюх Ф. складала племя. Гал. функцы-яй дуальна-фратрыяльнай арг-цыі было рэгуляванне шлюбных адносін. На паз-нейшых этапах развіцця падзел на Ф. неабавязкова быў дуальным, існавалі трохфратрыяльныя плямёны. Позняя Ф. магла быць неэкзагамнай. У гэтым сэнсе тэрмін «Ф.» ўвёў Л.Г.Морган, які знайшоў у паўн.-амер. індзейцаў аргані-зацыю, падобную на тую, што была ў Стараж. Грэцыі. ФРАЎНГОФЕР, Фраўнхофер (Fraunhofer) Іозеф (6.3.1787, г. Штраў-бінг, Германія — 7.7.1826), нямецкі фі-зік. Чл. Баварскай АН (1823). 3 1806 механік аптычных майстэрняў. 3 1823 праф. Мюнхенскага ун-та. Навук. пра-цы па фіз. оптыцы і аптычным прыла-дабудаванні. Распрацаваў тэхналогію вырабу розных лінзаў, у т.л. вял. ахра-матычных аб’ектываў, вынайшаў машы-ну для шліфоўкі лінзаў, сканструяваў спекгрометр, акулярны мікраскоп, геліё-метр і інш. Вывучаў дыфракцыю плос-кіх светлавых хваль (гл. Фраўнгофера дыфракцыя), шырока выкарыстоўваў для гэтага дыфракцыйныя рашоткі (па-водле некаторых крыніц — ён лічыцца іх вынаходнікам), апісаў лініі паглы-нання ў спектры Сонца (гл. Фраўнгофе-равы лініі). Літ:. Мельннков О.А Йозеф Фраун-гофер // Тр. йн-та нсторнн естествознання н техннкн. 1959. Т. 22; Л ь о ц ц н М. йсторпя фнзнкм: Пер. с нтал. М., 1970. С. 216—218. А.І.Болсун. ФРАЎНГОФЕРА ДЫФРАКЦЫЯ, дыф-ракцыя плоскай светлавой хвалі на не-аднароднасці, напр., вузкай шчыліне ці адтуліне ў экране. Назіраецца, калі ха-рактэрныя памеры неаднароднасці значна меншыя за дыяметр 1-й зоны ФРАШКА 479 Фрэнеля (гл. Фрэнеля дыфракцыЯ); вы-конваюцца суадносіны 6 << ў X z , дзе h — шырыня шчыліны, £ — адлегласць ад экрана да пункта назірання, X — даўжыня хвалі. Пры гэтым паралельны пучок прамянёў пераўтвараецца ў раз-бежны з вуглом разбежнасці прыкладна роўным Vb. Такі спосаб назірання дыф-ракцыі святла прапанаваў І.Фраўнгофер (адсюль назва). I Фраўнгофер. ФРАЎНГбФЕРАВЬІ ЛІНП лініі па-глынання ў спектры Сонца. Абумоўлены паглынаннем святла сонечнай або зям-ной (тэлурычныя лініі) атмасферай. На-лічваецца больш за 20 тыс. ліній у роз-ных абласцях аптычнага спектра Сонца, многія з іх атаясамлены са спектраль-нымі лініямі вядомых хім. элементаў. Выявіў англ. фізік. У.Воластан (1802), апісаў Х.Фраўнгофер (1814; адсюль наз-ва). Фіз. тлумачэнне даў Г.Р.Кірхгоф. ФРАХТ (нідэрл. vracht, ням. Fracht іруз), 1) форма аплаты перавозкі грузаў і пасажыраў пераважна рачным ці мар-скім транспартам. Аплата і парадак пе-равозкі ўстанаўліваюцца пагадненнем бакоў (фрахтавым дагаворам). 2) Груз, што перавозіцца, гал. чынам на зафрах-таваным марскім караблі. Гл. таксама Фрахтаванне. ФРАХТАВАННЕ, фрахтоўка, раз-навіднасць камерцыйнай дзейнасці, звязанай з заключэннем дагавораў аб перавозцы грузаў (пасажыраў) марскім, рачным, авіяц. ці аўтамаб. транспартам. Найб. развіта ў марскіх перавозках, дзе мае розныя формы: на асобныя рэйсы, на паслядоўныя рэйсы, на ўмовах кан-тракгаў, у арэнду. ФРАХТОВЫ РЫНАК, рынак, на якім ажыццяўляюцца здзелкі па фрахтаванні і адфрахтоўванні танажу грузаў, іпто пе-равозяцца ў адпаведнасці з фрахтовым дагаворам. Бакамі ў гэтым пагадненні з’яўляюцца наймальнік (фрахтавальнік), груз якога патрэбна даставіць у прызна-чанае месца, і фрахтоўшчык (перавоз-чык)), які абавязваецца даставіць груз у месца прызначэння за пэўны фрахт. ФРАШКА (польскае fraszka дробязь, жарт), у польскай л-ры вершаваная мі-ніяцюра жартоўнага ці сатырычнага 480 ФРАЯНАЎ зместу; блізкая да эпіграмы. Форма Ф. абумовіла сціслую перадачу думкі, яе лаканічнасць і афарыстычнасць. Уве-дзена Я.Каханоўскім. Засноўвалася на раскрыцці або высмейванні нейкай па-дзеі, асобы, жыццёвай сітуацыі, часта мела філас. падтэкст, пазней больш апі-ралася на асацыятыўнае абыгрыванне фразеалагізмаў і моўных досціпаў, пас-тупова адыходзячы ад надзённай тэма-тыкі. Жанр Ф. распрацоўвалі М.Рэй, І.Красіцкі, А.Міцкевіч. Ц.Норвід, Ю.Тувім і інш. Трымае прыгажосць сваю высока Нэта, Калі віншую, не аддзячыць мне за гэта. А як вянок павешу ёй перад дзвярамі, Яго ў зямлю затопча гордымі нагамі. О, найхугчэй прыходаьце, сіарасць і маршчыны, Мо вам удасца як угаварыць жанчьшу. (Я.Каханоўскі; пер. У.Мархель) Ф. блізкая да бел. карацелькі — не-вялікага, звычайна ад 2 да 6 вершара-доў, завершанага па форме і думцы па-ЭТ. твора. У.І.Мархель. ФРАЯНАЎ Ігар Якаўлевіч (н. 22.6.1936, г. Армавір, Расія), расійскі гісторык. Д-р гіст. н. (1976), праф. (1979). Скончыў Стаўрапольскі пед. ін-т (1963). 3 1966 працуе ў Пецярбургскім ун-це, з 1982 дэкан гіст. ф-та, з 1983 заг. кафедры гісторыі Расіі). Даследуе гісторыю Кіеў-скай Русі і гісторыю рас. сярэдневя-коўя, сярэдневяковыя цэнтры ўсх. сла-вян, у тл. Полацк, Тураў, Смаленск як гарады-дзяржавы. Лічыць, што гісторыя Полацка ў многім падобна на гісторыю Ноўгарада. Тв.: Города-государства Древней Русн. Л., 1988 (разам з АЮ.Дварнічэнкам); КЙевская Русь: Очеркн отеч. нсторногр. Л., 1990; Мя-тежный Новгород. СПб., 1992; Древняя Русь: Опыт нсслед. нсторнн соцнальной н полнт. борьбы. М.; СПб., 1995. Г.В.Штыхаў. ФРбьіШЭР (Frobisher) Марцін (каля 1535, Олтафтс, Вялікабрытанія — 22.11.1594), англійскі мараплавец. У 1576—78, у час пошукаў паўн.-зах. шляху ў Кігай і Індыю, адкрыў йаўд. і паўд.-ўсх. ўзбярэжжа Бафінавай Зямлі (п-аў Мета-Інкогніта), прайшоў у пра-лівы, якія аддзялялі яе ад мацерыка і Грэнландыі (цяпер Гудзонаў і Дэйвіса пралівы), у заліў (палічыў за праліў), які пазней назвалі яго імем. У 1585 каман-даваў адным з караблёў экспедыцыі Ф.Дрэйка ў Вест-Індыю. У 1588 прымаў удзел у разгроме ісп. «Непераможнай армады». ФРОМ (Fromm) Эрых (23.3.1900, г. Франкфурт-на-Майне, Германія — 18.3.1980), нямецкі і амерыканскі філо-саф, сацыёлаг і псіхолаг; прадстаўнік неафрэйдызму. Скончыў Гайдэльбергскі ун-т (1922). 3 1929 у Ін-це сац. даследа-ванняў (Франкфурт-на-Майне). 3 1933 у ЗША. Выкладаў у Ін-це псіхааналізу ў Чыкага, у Калумбійскім, Іельскім, Мі-чыганскім ун-тах. 3 1945 у Ін-це псіхі-ятрыі. У 1951—67 у Нац. ун-це (Мехі-ка). 3 1974 у Швейцарыі. Паводле яго філасофіі, асоба з’яўляецца прадукгам дынамічнага ўзаемадзеяння паміж пры-роджанымі патрэбнасцямі і ўплывам культуры, сац. норм і прадпісанняў. Лі-чыў, што неад’емнай рысай чалавечага існавання ў сучасным «хворым» грамад-стве з’яўляюцца адзінота, ізаляцыя і ад-чужэнне, якія спадарожнічаюць дасяг-нутаму ўзроўню свабоды. Раскрыў шля-хі, якія выкарыстоўваюцца людзьмі для пераадолення гэтых пачуццяў («уцёкаў ад свабоды»); аўтарытарызм (празмер-ная залежнасць ад знешніх сіл, кан-троль над інш. людзьмі), дэструктыў-насць (знішчэнне або пакарэнне іншых), аўгаматызаваны канфармізм (страта ін-дывідуальнасці, абсалютнае падпарадка-ванне сац. нормам і правілам). На яго думку, шлях да пабудовы «здаровага» грамадства ляжыць праз маральнае аб-наўленне, творчую працу, духоўнае ачы-шчэнне чалавека, раскрыццё яго здоль-насцей. Распрацаваў канцэпцыю «сац. характару», асн. тыпы якога: рэцэптыў-ны (пасіўнасць, даверлівасць); эксплуа-туючы (эгацэнтрызм, агрэсіўнасць); на-капляльны (жаданне авалодаць матэры-яльнымі дабротамі і ўладай, кансерва-тыўнасць); рыначны (асоба як тавар, неразборлівасць у сродках дасягнення мэты, духоўная апустошанасць); пра-дуктыўны (незалежнасць, здольнасць для творчага мыслення, любові, працы). Лі-чыў, што людзі з прадуктыўнай арыен-тацыяй маглі б скласці дасканалае гра-мадства — «гуманістычны абшчынны сацыялізм». Тв.: Рус. пер. — Душа человека. М., 1992; Нскусство любвн. М.. 1996; Бегство от сво-боды; Человек для себя. Мн., 1998; Анатомня человеческой деструкгнвностм. Мн., 1999; Велмчне н ограннченность теорнн Фрейда. М.; Мн.. 2000. Э.С.Дубянецкі.