КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Да арт. Францыя Сцэна са спектакля «Мешчанін у дваранах» Мальера Тэатр «Камеды Франсэз». 1954. Францыя 477 дыст школы натуралізму Э.Заля. У пач. 20 ст. ствараўся нар. т-р, тэарэтыкам якога быў Р.Ралан. Пашырыўся ўплыў сімвалізму, праграму якога эксперы-ментальна сцвярджаў «Тэатр дэз Ар» (1910, кіраўнік і рэж. Ж.Рушэ). Нава-тарствам адзначана творчасць Ж.Капо, Да арт. Францыя. Сцэна са спектакля «Фед-ра» Ж.Расіна. Тэатр «Адэон». 1998. Да арт. Францыя. Кадр з кінафільма «Падарож-жа на Месяц». Рэж. Ж.Мельес. 1902. стваральніка паэт. т-ра «В’ё каламб’е», які спалучаў сцэн. ўмоўнасць з псіхала-гізмам. Супярэчлівую атмасферу 1920— 30-х г. перадавалі ў сваіх пастаноўках рэжысёры т-ра «Картэля» Г.Баці, Ш.Дзюлен, Л.Жувэ, Ж.Пітоеў (гл. ў арт. Пітоевы). Значнае месца ў тэатр. жыцці Ф. 1930-х г. заняў Нац. нар. т-р, аргані-затар якога рэж. і акцёр Ф.Жэм’е ім-кнуўся ажыццявіць на пракгыцы прын-цыпы нар. т-ра Ралана. 3 2-й пал. 1940 — 1-й пал. 1950-х г. створана іпырокая сетка драм. цэнтраў і дамоў культуры з тэатр. трупамі. З’явіліся т-ры ў Ліёне, Грэноблі, Тулузе, Кане, Бардо, Страсбургу і інш. Сярод акцёраў і рэжысёраў: Х.Барсак, П.Брасёр, Ж.ВІ-лар, Ж.Філіп, Б.Баві, ЖЛ.Баро, Б.Брэці, П.Дзюкс, Ж.Іанель, М.Казарэс, Ж.Ме-ер, Ж.Русіён, М.Рэно, Л.Сенье, С.Флон. У 1950-60-я г. значную ролю адыграў «тэатр абсурду» (рэж. Н.Батай, Р.Блен, Ж.М.Серо). Уклад у сцэн. мастацтва 1970—80-х г. зрабілі рэжысёры Баро, Ж.Вільсан, А.Вітэз. У 1980-я г. павялі-чылася колькасць незалежных тэатр. калектываў (больш за 1 тыс.). У Ф. (2000) дзейнічае 42 нац. драм. цэнтры, 170 тэатр. труп на кантракгах, 398 — на дзярж. датацыі. Вядуцца пошукі ва ўсталяванні новых узаемаадносін паміж гледачом і акцёрам, у выпрацоўцы сты-лю акцёрскай ансамблевай ігры і засва-енні новай сцэн. прасторы па-за межа-мі традыц. тэатр. пляцоўкі. Нац. тэатр. традыцыі працягвае старэйшы т-р «Ка-меды Франсэз», працуюць т.зв. т-ры бульвараў, «Тэатр дэ ла Калін», «Тэатр дэ ла Бастый», «Тэатр дэ ла Сітэ Інтэр-насьёналь», «Тэатр дэ л’акварыум», «Мальер-мэзон дэ ла паэзі», «Буф дзю Нор», «Адэон» (т-р Еўропы), «Картушэ-ры дэ Венсен», «Пары віет» у Парыжы, «Тэатр дзю пор дэ ла люн» у Бардо, «Тэатр Саламандры» ў Лілі, «Тэатр Амандзье» ў Нантэры, Новы т-р у Ні-цы, «Тэатр дэ ла сітэ», юнага гледача ў Ліёне, Нац. т-р у Страсбургу, а таксама т-ры ў Марселі, Віёрбане, Манпелье, Жэнвілье і інш. Сярод рэжысёраў П.Брук, Ж.Бурдэ, Ж.П.Венсан, Ж.Лава-дан, Х.Лавелі, Ж.Ласаль, М.Марэшаль, А.Мнушкін, Д.Мегік, Ж.Надж, Ж.Нішэ, Л.Паскуаль, Р.Планшон, Б.Сабель, Ж.Са-вары, П.Шэро і інш. Праводзяцца між-нар. тэатр. фестывалі, найб. вядомы з якіх Авіньёнскі. Кіно. Ф. — радзіма кінематографа: 25.12.1895 браты Люм’ер упершыню публічна прадэманстравалі праграму са сцэнак, знятых з натуры. Ж.Мельес па-будаваў першую кінастудыю, дзе зняў сотні ігравых стужак, пераважна фее-рый («Падарожжа на Месяц», 1902), і развіў магчымасці кіно як відовішча. 3 1896 працавалі фірмы «Патэ Фрэр» і «Гамон», гал. прадукцыяй якіх былі драм. сцэны, павучальныя гісторыі, ілюстрацыі да Бібліі, фарсы. Кінафірма «Фільм д’Ар» (створана ў 1908) імкну-лася надаць кіно высакароднасць і пры-цягнула да ўдзелу ў стварэнні фільмаў літаратараў і акцёраў т-ра «Камеды Франсэз». Да 1914 Ф. — лідэр сусв. кі-нематографа. Поспехам карысталіся шматсерыйныя стужкі, напр., «Фанта-мас» (1913—14, рэж. Л.Фёяд). У 1-ю сусв. вайну кінавытворчасць скараціла-ся, адчувальнай стала канкурэнцыя з Галівудам. Пасля вайны здымаліся да-рагія суперфільмы («Тры мушкецёры», 1921, рэж. А.Дыяман-Бержэ), маштаб-ныя праекты («Напалеон», 1924—-27, рэж. А.Ганс). Маладое пакаленне франц. кінематаграфістаў імкнулася зрабіць кіно сапр. мастацтвам, вяло пошукі ў рэчы-шчы авангардысцкіх эксперыментаў. Прадстаўнікі ранняга авангарду, або «кі-наімпрэсіянізму» (1919—24; Л.Дэлюк, Ж.Дзюлак, МЛ’Эрб’е, ЖЭпнггэйн, Ганс), бачылі ў кіно сродак суб’ектыўнага ба-чання, лірычнага самавызначэння. Позні, або ўласна кінаавангард (1924—30), ук-лючаў кубісцкія, футурысцкія, дадаіс-цкія і інш. матывы з устаноўкай на элі-тарнасць, чысты эксперымент, выка-рыстанне фармальных прыёмаў (М.Рэй, Ф.Лежэ, А.Шамет і інш.). Значным быў сюррэалісцкі напрамак («Андалузскі са-бака», 1928, «Залатое стагоддзе», 1930, рэж. абодвух Л.Буньюэль). Рэж. Р.Клер пачынаў як авангардыст («Антракт», 1924), пазней працаваў пераважна як ка- Да арт. Францыя. Кадр з кінафільма «Вялікая ілюзія». Рэж. Ж.Рэнуар. 1937. Да арт. Францыя. Кадр з кінафільма «Дзеці райка». Рэж. М.Карнэ. 1944. 478 францыя медыёграф («Саламяны капялюш», 1927; «Пад дахамі Парыжа», 1930). Са з’яў-леннем гуку франц. кіно засвойвала но-выя сродкі выразнасці. Трывога, сум і непакой у грамадстве напярэдадні 2-й сусв. вайны адлюстраваны ў йлыні паэт. рэалізму. Яе папярэднікам быў Ж.Віго («Аталанта», 1934), а вядучымі прадстаўні-камі Ж.Фейдэр («Вялікая гульня», 1934), Ж.Дзювіўе («Пэпе ле Мока», 1937), Да арт. Францыя Кадр з кінафільма «Хірасіма, любоў мая». Рэж. АРэнэ. 1959. М.Карнэ («Набярэжная туманаў», 1938) і інш. Своеасаблівай пазідыяй і творчай манерай вылучаўся рэж. Ж.Рэнуар («Вя-лікая ілюзія», 1937; «Правілы гульні», 1939, і інш.). У час ням.-фаш. акупацыі нац. кінавытворчасць кантралявалі ггг-лераўцы, аднак франц. рэжысёрам уда-валася ствараць цікавыя фільмы: «Вя-чэрнія наведвальнікі» (1942, рэж. Кар-нэ), «Неба належыць вам» (рэж. Ж.Грэ-міён), «Воран» (рэж. А.Ж.Клузо, абодва 1943). Сцвярджэннем велічы нац. куль-туры стала стужка «Дзеці райка» (1944, рэж. Карнэ). Тэме вайны прысвечаны фільмы Р.Клемана «Бітва на рэйках» (1946). «Забароненыя гульні» (1952). У канцы 1940-х — 1950-я г. працавалі пе-раважна майстры старэйшага пакален-ня: Клер («Прыгажосць д’ябла», 1950; «Вялікія манеўры», 1955), Рэнуар («За-латая карэта», 1953; «Французскі кан-кан», 1954); экранізавалася класіка («Пармскі манастыр», 1947, рэж. Крыс-ціян-Жак; «Тэрэза Ракен», 1953, рэж. Карнэ); папулярныя жанры «фільмаў плашча і шпагі», крымінальныя стужкі, камедыі. Асобнае месца займалі філас. творы Р.Брэсона («Дзённік сельскага святара», 1951; «Той, хто прыгавораны да смерці, уцёк», 1956). 3 2-й пал. 1950-х г. сталі яўнымі прыкметы застою. Ма-ладыя кінематаграфісты Ф.Труфо, Ж.ЖГадар, Л.Маль, Э.Рамер і інш. аб’ядналіся вакол час. «Cahiers du cinema» («Дзённікі кіно»), дзе выпра- цоўвалі прынцыпы індывід. аўтарскага падыходу. Абнаўденне франц. кіно пачалося з дакументалістыкі («Герніка», 1949, «Ноч і туман», 1956, рэж. А.Рэнэ, і інш.). 3 выхадам у 1959 фільмаў «400 удараў» (рэж. Труфо), «На апошнім ды-ханні» (рэж. Гадар), «Хірасіма, любоў мая» (рэж. Рэнэ) пачалася т.зв. новая хваля ў франц. кіно, дасягненні якога ўзбагацілі і сусв. кінематограф. На мя-жы 1950—60-х г. дэбютавалі каля 100 рэжысёраў. Змены v кінатэхніцы далі магчымасць здымаць на натуры і ў звы-чайных памяшканнях (а не ў павільё-нах) без дадатковага асвятлення, што абумовіла патаненне кінавытворчасці. Змест і мова кіно змяніліся пад уплы-вам экзістэнцыялізму, т.зв. новага ра-мана, прыёмаў тэлерэпартажаў і некато-рых узораў амер. жанравага кіно. Як і раней, паасобку стаяла творчасць Брэ-сона («Кішэннік», 1959; «Выпадкова, Бальтазар». 1966; «Мушэт», 1967; «Гро-шы», 1983). Крызіс «новай хвалі» супаў Да арт. Францыя. Кадр з кінафільма «Бывай. палійэйскі» Рэж П.Гранье-Дэфер. 1975. з паражэннем «маладзёжнай рэвалю-цыі» 1968. У 1970-я г. характэрны зва-рот рэжысёраў да падзей 2-й сусв. вай-ны, часам і іх пераасэнсавання: «Ла-комб Люсьен» (1974, рэж. Маль), «Ста-рая стрэльба» (1975, рэж. Р.Энрыко) і інш. У жанры паліт. фільма працавалі рэжысёры Коста-Гаўрас («Дзета», 1969), І.Буасэ («Замах», 1972). Сац.-псіхал. драмы здымалі Б.Тавернье («Суддзя і забойца», 1976; «Прамы рэпартаж пра смерць», 1980), К.Сатэ («Дробязі жыц-ця», 1970; «Простая гісторыя», 1978) і інш. Найб. прыкметнымі дэбютамі сталі стужкі «Якія вальсуюць» (1974, рэж. Б.Бліе) і «Чорнае і белае ў колеры» (1976, рэж. Ж.Ж.Ано). У 1980-я г. ў франц. кіно з’явілася «новая новая хва-ля», якая харакгарызавалася як постма-дэрнісцкая, неабарочная, неаманьерыс-цкая: рэжысёры Ж.Ж.Бенекс («Дзіва», 1981; «37,2 раніцамі», 1986), Л.Каракс («Хлопец сустракае дзяўчыну», 1984; «Дурная Хроў», 1986; «Палюбоўнікі з Новага моста», 1992), Л.Бесон («Пад-земка», 1985; «Нікіта», 1990). У 1990-я г. ажыццёўлены суперпраекты, прысве-чаныя нац. гісторыі («Палюбоўнік», 1991, рэж. Ано; «Індакітай», 1992, «Усход-За-хад», 1999, рэж. абодвух Р.Варнье; «Ка-ралева Марго», 1994, рэж. П.Шэро). Развіваецца жанравае кіно, у, т.л. з вы-карыстаннем новых тэхналогій («Пяты элемент», 1997, рэж. Бесон; серыя пра Астэрыкса і Абелікса, рэж. К.Зідзі; «Ві-док» 2001, рэж. Пітоф; «Амелі», 2001, рэж. Ж.П.Жэнэ). Захоўвае і развівае традыцыі нац. кінамастацтва аўтарскае кіно (А.Асаяс, Ф.Азон, Б.Дзюмон, Ж.Дуаён, К.Дэні, С.Калар, М.Касавіц, Д.Моль). Сусв. вядомай стала акцёр-ская школа франц. кіно: І.Аджані, Д.Атэй, Б.Бардо, Р.Барынжэ, Ж.Бінош, Ж.П.Бельмандо, Бурвіль, Ж.Габэн, Д.Да-р’ё, \Дэлон, К.Дэнёў, ЖДэпардзьё, \.Жырардо, МДіндэр, Х.Мантан, М.Мар-ган, С.Марсо, Ж.Марэ, Ф.Нуарэ, М.Пі-калі, П.Рышар, Ж.Рэно, С.Сіньярэ, Ж.Л.Трэнтыньян, Фернандэль, Ж.Філіп, Л. дэ Фюнес, Р.Шнайдэр, І.Юпер і інш. Сучаснае кіно Ф. — адзінае ў Еўропе, якое захавалася як прыкметная цэлас- ная культурная з’ява дзякуючы развітай і арганізаванай кінапрамысловасці і падтрымцы дзяржавы. Літ:. йсторня Францнн. Т. 1—3. М., 1972—73; Смнрн ов В.П. Новейшая нсто-рня Францнн, 1918—1975. М., 1979; Ра-т н а н н Г.М. Францня: судьба двух респуб-лнк. М.. 1980; Славенов В.П. Внешняя полнтлка Францнн, 1974—1981. М., 1981; Антюхнна-Московченко В.й. Третья республнка во Францлм, 1870—1918. М . 1986; Чернега В.Н. Буржуазные партан в полнтнческой снстеме Францнм: Третья-Пя-тая республнкн. М., 1987; йсторня француз-ской ллтературы. Т. 1—4. М.; Л., 1946—63; Французская лнтература, 1945—1990. М., 1995; Якнмовяч Т.К. Драматургня н те-атр современной Францнн. КЙев, 1968; Аннснмов й.й. Французская классмка co времен Рабле до Ромена Роллана. М.. 1977; Наркнрьер Ф. Французскнй ро-ман нашнх дней. М., 1980; Балашова Т.В. Французская поэзня XX в. М., 1982; Соловьев Н.К., Турчнн В.С., Фмр-санов В.М. Современная архнтектура Францнн. М., 1981; Шнеерсон Г.М. Французская музыка XX в. 2 нзд. М., 1970; Музыкальная эстетнка Францнн XIX в. М., 1974; Куннцкая Р.й. Французскне ком-познторы XX в. М., 1990; Калнтнна Н.Н. Французская пейзажная жнвопнсь, 1870—1970. Л., 1972; Петрусевнч Н.Б. йскусство Францнп XV—XVI вв. М.. 1973; Ж а н к о л а Ж.-П. Клно Францнн: Пятая республнка (1958—1978). М., 1984; Словарь французского кнно. Мн., 1998.