КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Лёгказасваяльны цукар, добра раствараец-ца ў вадзе, ацэтоне, сумесі спірту і эфіру, t’m каля 100°С, пад уздзеяннем шчолачаў частко-ва ператвараецца ў D-глюкозу. Фосфарныя эфіры Ф. знойдзены ў жывых арганізмах, з’яўляюцца прамежкавымі прадуктамі вугля-воднага абмену. Фасфаты Ф. ў чалавека ідуць гал. чынам на сінтэз глікагену. Выкарыстоўва-ецца ў харч. прам-сці, медыцыне. І.М. Семяненя. ФРЎМКІН Аляксандр Навумавіч (24.10.1895, Кішынёў — 27.5.1976), ра-сійскі фізікахімік, стваральнік навук. школы па электрахіміі. Акад. AH СССР (1932), Герой Сац. Працы (1965). Скон-чыў Новарасійскі ун-т у Адэсе (1915). У 16. Бел. Эн. Т. 16. 482 фрумкіна 1922—46 у Фізіка-хім. ін-це, адначасова з 1939 у Ін-це фіз. хіміі AH СССР (у 1939—49 дырэкгар) і з 1958 дырэкгар Ін-та электрахіміі AH СССР. Навук. пра-цы па тэорыі паверхневых з’яў і электра-хім. працэсаў. Распрацаваў колькасную тэорыю ўплыву эл. поля на абсорбцыю малекул, тэорыю скорасцей электрахім. працэсаў. Прэмія імя У.І.Леніна 1931. Дзярж. прэміі СССР 1941, 1949, 1952. Тв.: Кннетнка элекгродных процессов. М., 1952 (у сааўт.). Літ.: АН.Фрумкнн. 2 нзд М., 1970. ФРЎМКІНА (Фрумкіна-Віх-м а н) Марыя Якаўлеўна (Малка Янке-леўна) (народжаная Л і ў ш ы ц; 1880, Мінск — 9.6.1943), удзельніца яўр. с.-д. і камуніст. руху на Беларусі, дзярж. дзе-яч БССР. Скончыла Мінскую Марыін-скую гімназію, Пецярбургскія вышэй-шыя жаночыя пед. курсы. 3 1897 чл. мінскай арг-цыі Бунда (парт. псеўд. Эс-тэр), з 1910 чл. яе ЦК. Вяла парт. рабо-ту ў гарадах Беларусі і Украіны, удзель-нічала ў прапагандасцкай і літ.-выда-вецкай дзейнасці Бунда. Неаднаразова была арыштавана. Пасля Лют. рэвалю-цыі 1917 адзін з лідэраў левага крьша Бунда, ' рэдакгар газ. «Дэр Векер» («Будзільнік»), чл. Мінскага гар. Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Выступа-ла супраць сіянізму, адстойвала пашы-рэнне мовы ідыш сярод яўр. мас, нац.-культ. аўтаномію яўрэяў і інш. народаў у складзе Расіі. Летам 1917 абрана ў Мінскую гар. думу, старшыня яе культ,-асв. секцыі. Садзейнічала стварэнню першых яўр. свеігкіх і бел. школ у Мінску, арганізоўвг іа настаўніцкія кур-сы, дзіцячыя прьпу ікі і інш. Адмоўна сустрэла Кастр. рэвалюцыю, выказалася ў падтрымку Усебел. з’езда 1917 і Бел. Нар. Рэспублікі, aj нак стала ў апазіцыю да апошняй пасля прыняцця Трэцяй Ўстаўнай граматы БНР. 3 вясны 1919 чл. ЦВК Літбел. У 1919—20 чл. Го-мельскага губ. савета рабочых і салдац-кіх дэпутатаў, з восені 1920 нарком ас-веты БССР. 3 1921 нам. рэктара, у 1925—36 рэктар Камуніст. ун-та нац. меншасцей Захаду ў Маскве. У 1921— 30 чл. ЦБ яўр. секцый пры ЦК ВКП(б), заг. яўр. секцыі Галоўпалітасветы. У студз. 1938 арыштавана НКУС, 2.6.1940 асуджана на 8 гадоў як «член нелегаль-най яўрэйскай контррэвалюцыйнай на-цыяналістычнай арганізацыі». Паводле афіц. звестак, памерла ў канцлагеры ка-ля Караганды. Рэабілітавана пасмяротна. У.ВЛяхоўскі, В.Дз. Селяменеў. ФРЎНЗЕ, назва г. Бішкек у 1926—91. ФРЎНЗЕ Міхаіл Васілевіч (2.2.1885, Бішкек, Кыргызстан — 31.10.1925), рэ-валюцыянер, сав. ваен. і дзярж. дзеяч. 3 1904 вучыўся ў Пецярбургскім ун-це (выключаны за ўдзел у студэнцкіх і ра-бочых рэв. гуртках). У 1904 уступіў у Іванава-Вазнясенскую с.-д. арг-цыю; адзін з арганізатараў і кіраўнікоў Івана-ва-Вазнясенскай забастоўкі 1905, чл. аднаго з першых у Расіі Іванава-Вазня-сенскага Савета рабочых дэпутатаў. На чале дружыны іванаўскіх і шуйсйх ра-бочых удзельнічаў у Снежаньскім узбр. паўстанні 1905 рабочых Масквы. He раз арыштаваны, двойчы прыгавораны да пакарання смерцю, замененых пажыц-цёвай катаргай; 8 гадоў зняволены ў турмах і на катарзе. У 1914 сасланы на пажыццёвае пасяленне ў Сібір, адкуль уцёк. 3 крас. 1916 на Зах. фронце. Пад псеўданімам М.А.Міхайлаў уладкаваўся вольнанаёмным артыл. часці ў мяст. Івянец, потым статыстыкам к-та Зах. фронту Усерасійскага земскага саюза ў Мінску. Стварыў у Мінску с.-д. групу, якая стала адным з цэнтраў рэв. дзей-насці ў Мінскай губ., мела аддзяленні ў 3-й і 10-й арміях і ваен. майстэрнях. Ф. вёў рэв. агітацыю на фронце, высту- паў на мітынгах і сходах, арганізоўваў братанні салдат. Пасля Лют. рэвалюцыі 1917 адзін са стваральнікаў Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, чл. яго выканкома. 3 4(17) сак. да 12(25).10.1917 нач. нар. міліцыі г. Мін-ска, чл. Мінскага к-та РСДРП(б). На 1-м з’ездзе ваен. і рабочых дэпутатаў арміі і тылу Зах. фронту выбраны чл. Фран-тавога к-та, на 1-м з’ездзе сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губ. — старшынёй выканкома Савета сялян-скіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай гу-берняў. Быў старшынёй Мінскага губ. сялянскага к-та, кіраўніком дэлегацыі ад Беларусі на 1-м Усерасійскім з’ездзе сялянскіх дэпутатаў, рэдактарам «Крес-тьянской газеты», адным з рэдакгараў газ. «Звезда» (гл. «Звязда») — органа Мінскага к-та РСДРП(б). У час бараць-бы супраць карнілаўшчыны (гл. Карні-лава мяцеж 1917) узначальваў рэв. вой-скі Мінскага р-на. 12(25).10.1917 накі-раваны ў г. Шуя, потым у Іванава-Ваз-нясенск [старшыня губ. к-та РСДРП(б) і выканкома губ. Савета]. Са студз. 1919 камандуючы 4-й арміяй, потым Паўд. групай войск Усх. фронту, камандуючы Усх., Туркестанскім, Паўд. франтамі. У 1920—24 упаўнаважаны Рэўваенсавета рэспублікі на Украіне, камандуючы ўзбр. сіламі Украіны і Крыма. 3 1922 нам. старшыні СНК УССР і Укр. Эка-нам. Савета. 3 1924 нам. старшыні РВС СССР і наркома па ваен. і марскіх справах СССР, адначасова нач. штаба РСЧА, нач. Ваен. акадэміі. Са студз. 1925 старшыня РВС СССР і нарком па ваен. і марскіх справах СССР, чл. Саве-та працы і абароны СССР. Пад яго кі-раўніцтвам праводзілася ваен. рэформа 1924—25. Аўгар прац па праблемах ва-ен. навукі і ваен. дактрыны. 3 1924 канд. у чл. Палітбюро ЦК РКЛ(б). Яго імем названы вуліцы і плошчы ў многіх гарадах, у тл. у Мінску. Помнік у Мін-ску, мемарыяльныя дошкі ў Мінску і г.п. Івянец. Тв.-. йзбр. пронзв. М., 1965. Літ:. М.В.Фрунзе: Жнзнь н деятельность. М., 1962; Казеко Й.Й. М.В.Фрунзе: Рев. деятельность в Белорусснн. Мн., 1983; Л е -бедев В.А.Ананьев К.В. Фрунзе. М., 1960; Хаўратовіч І.П. Фрунзе ў Мінску // Маладосць. 1965. № 2. І.П.Хаўратовіч. ФРУСТРАЦЫЯ (ад лац. frustratio пад-ман, расстройства), псіхічны стан на-растаючага ўнутранага напружання, псі-халагічная рэакцыя, выкліканая расча-раваннем, няўдачай. Звычайна ўзнікае ў выніку міжасобасных канфліктаў і цяж-касцей ў разнастайных жыццёвых сігуа-цыях, у тл. і штодзённых. Наступствы Ф. могуць быць кароткатэрміновыя і працяглыя. У стане Ф. людзі здольны на неадэкватныя ўчынкі. У цэлым гэта з’ява шкодная для чалавека, бо мае раз-буральны харакгар. ГІераадолець Ф. да-памагаюць прыёмы аўтагеннай трэні-роўкі для зняцця эмацыянальнага на-пружання, паслаблення канфліктнасці сітуацыі, сяброўскія адносіны, адцягне-насць ад прычыны Ф., пераключэнне ўвагі на штосьці прыемнае. ФРЫГ, Ф р ы я, у германа-скандынаў-скай рэлігіі і міфалогіі багіня, жонка Одзіна. Скандынавы шанавалі яе як апякунку шлюбу, кахання, сямейнага ачага і дзетанараджэння. ФРЫГАЛЬД (англ. freehold ад free вольны + hold уладанне, трыманне), спадчыннае або пажыццёвае землеўла-данне ў сярэдневяковай Англіі. Магло быць рыцарскім, сял., гар., царкоўным. Сяляне-фрыгальдары валодалі зямлёй на падставе феад. вольнага трымання, мелі фіксаваную рэнту, правы завя-шчання, адчужэння, абароны ў каралеў-скіх судах. ФРЫГАНА (ад грэч. phryganon сухое галлё), раслінная фармацыя з разрэджа-ных нізкарослых ксерафітных хмызня-коў, паўкусцікаў і шматгадовых траў, пераважна ў Міжземнамор’і. Характэр-ны вечназялёныя калючыя і падушка-падобныя паўкусцікі, пахучыя расліны з вял. колькасцю эфірных маслаў — ча-бор, шалфей, размарын, астрагал і інш. Фарміруецца на сухіх камяністых схі-лах, на якіх адбываецца інтэнсіўны вы-пас, звычайна на месцы зведзеных мак-вісу і гарыгі. ФРЫПДНАСЦЬ. слабая палавая цяга ў жанчын, тое, што палавая халоднасць. Фрыдрых 483 ФРЫГІЙЦЫ, старажытныя індаеўра-пейскія плямёны, якія ў 2-м тыс. да н.э. перасяліліся з Македоніі і Фракіі ў Фрыгію. Некат. спецыялісты лічаць мо-ву Ф. роднаснай арм. мове, другія — грэч. групе моў. Ф. займаліся земляроб-ствам, жывёлагадоўляй, рамёствамі, гандлем з грэкамі і рымлянамі. У 13 ст. да н.э. дапамагалі Троі ў вайне супраць грэкаў, пасля Траянскай вайны ўсталява-лі сваё панаванне над Траадай. Ф. адыгралі значную ролю ў падзенні Хец-кага царства (каля 12 ст. да н.э.), б.ч. якога перайшла пад уладу Фрыгіі. ФРЫГІЯ (грэч. Phrygia), у старажыт-насці вобласць на ПнЗ М.Азіі, якую на-сялялі фрыгійцы. У 10—8 ст. да н.э. Ф. — царства са сталіцай у г. Гордзіян, якое ўсталявала сваю гегемонію на Эгейскім моры. 3 канца 8 ст. на паўн. і паўн.-зах. яе тэр. рассяліліся плямёны віфінаў і місійцаў, на У пачасціліся су-тыкненні з Асірыяй. У 695 да н.э. Ф. заваяваді кімерыйцы, у 6 ст. пад ула-дай Лідыі, з 546 да н.э. — Персіі, у 4 ст. да н.э. — Аляксандра Македонскага. У 275 да н.э. ўсх. ч. Ф. захапілі галаты, за-ходнюю — Пергам. У 133 да н.э. заход-няя, а з 25 да н.э. — усх. частка Ф. ўвайшлі ў склад Стараж. Рыма (рым. правінцыі Азія і Галатыя). ФРЫД (Fried) Альфрэд Герман (11.11.1864, Вена — 5.5.1921), аўстрый-скі публіцыст і дзеяч пацыфісцкага ру-ху. 3 1891 выдаваў у Берліне пацы-фісцкі час. «Die Waffen nieder» («Прэч зброю»), У 1892 адзін з заснавальнікаў Герм. т-ва міру (у 1903 выйшаў з яго з-за разыходжанняў у пытаннях тактыкі захавання міру). 3 1894 рэдакгар і выда-вец час. «Die Friendenswarte» («Варта міру»), Выступаў з пазіцый фундамен-тальнага пацыфізму, супраць усялякай вайны. 3 пач. 1-й сусв. вайны эм'ігры-раваў у Швейцарыю, дзе выдаў шэраг антываен. памфлетаў. Нобелеўская прэ-мія міру 1911 (з І.Асерам). ФРЫД Сямён Маркавіч (14.11.1891, г.п. Смілавічы Чэрвеньскага р-на Мін-скай вобл. — 16.2.1946), бел. мікрабіё-лаг. Д-р мед. н. (1936), праф. (1933). Скончыў Саратаўскі ун-т (1918). 3 1921 у Дзярж. венералагічным ін-це ў Мас-кве, з 1930 у 1-м Маскоўскім мед. ін-це. 3 1933 у Мінскім мед. ін-це (заг. ка-федры); адначасова навук. кіраўнік Бел. НДІ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі. У 1941—43 выкладчык Ваенна-мед. ака-дэміі. Асн. працы па дыягностыцы ве-нерычных і скурных хвароб, вывучэцні брушнога тыфу, малярыі і інш. Тв.: Брушны тыф і барацьба з ім. Мн., 1936.