КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ФРЫДЭЛЬ (Friedel) Шарль (12.3.1832, г. Страсбур, Францыя — 20.4.1899), французскі вучоны ў галіне хіміі і міне-ралогіі. Чл. Парыжскай АН (1878). За-межны чл.-кар. Пецярбургскай АН (1894). Скончыў Страсбурскі ун-т (1852). 3 1876 праф. Парыжскага ун-та. Навук. працы па пытаннях каталітычнага арган. сінтэ-зу. Упершыню сінтэзаваў шэраг арган. злучэнняў, у т.л. малочную, мелесіна-вую і мезакамфарную к-ты, другасны прапілавы спірт, ацэтафенон, гліцэры-ну. Сумесна з амер. хімікам Дж.Крафт-сам адкрыў метад алкіліравання і ацылі- равання араматычных злучэнняў (1877; рэакцыя Ф. — Крафтса). Штучна атры-маў кварц, рутыл, тапаз. ФРЫЗ (франц. frise), 1) у архітэктурных ордэрах сярэдняя ч. антаблемента, па-між архітравам і карнізам. У дарычным ордэры Ф. расчляняецца на метопы і трыгліфы, у іанічным і карынфскім — запаўняецца суцэльнай стужкай рэлье-фу або пакідаецца пустым. Вядомы ў архітэктуры Стараж. Грэцыі. Пашыра-ны ў стылях класіцызму і ампір. 2) У дэкар. скулыггуры і манум. жывапісе Ф. — выяўл. ці дэкар. кампазіцыя ў выглядзе гарыз. паласы на верхняй ч. сцяны ўнутры ці звонку будынка, часам аформленая рэльефам, арнаментыкай у тэхніцы сграфіта. Фрызы Фрыз старажытнагрэчаскага храма. ФРЫЗСКАЯ МОВА, адна з германскіх моў (зах.-германская падгрупа); мова фрызаў. Пашырана ў правінцыі Фрыс- ландыя (Нідэрланды) і ў некат. раёнах Германіі (Паўн.-Фрызскія а-вы, в-аў Гельгаланд і інш.). Функцыянуе пера-важна ў вуснай форме. Mae дыялекгы: зах. (Фрысландыя, дзе вылучаюць так-сама т. зв. гар. фрызскі), усх. (Затэр-ланд) і паўн. (Шлезвіг). Ф.м. ўласцівы: у фанетыцы — багаты вакалізм, 26 дыфтонгаў, 6 трыфтонгаў, насавыя га-лосныя; у марфалогіі — наяўнасць у назоўніка 2 родаў (агульны і ніякі), скланенне фактычна згублена (абмежа-вана выкарыстоўваецца родны склон), адрозніваюцца моцныя і слабыя дзея-словы. Першыя пісьмовыя помнікі з 14 ст. Пісьменства на аснове лацінкі. Літ.: Б е р к о в В.П. Фрнзскнй язык // Введенне в германскую фнлологню. М., 1980. А.В.Зінкевіч. ФРЫЗСКІЯ АСТРАВЫ У Паўночным м., у складзе Нідэрландаў, Германіі і Даніі. Працягваюцца ўздоўж узбярэж-жаў прыкладна на 250 км, падзяляюцца на Заходне-, Усходне- і Паўн.-Ф.а. Пл. каля 480 км2 (памеры і абрысы моцна зменьваюцца ў выніку дзейнасці хваль і ветру). Аддзелены ад мацерыка паласой ватаў. Заняты пераважна дзюнамі (выш. да 20 м), часткова маршамі. Верасоўнікі, хваёвыя бары, лугі. Шмат птушак. Ры-балоўства. Некалькі рэзерватаў. Мар-скія курорты. ФРЫЗЫ, народ, які жыве ў Нідэрлан-дах (пераважна ў прав. Фрысландыя) і ў паўн.-зах. раёнах ФРГ, уключаючы Зах,-Фрызскія а-вы і в-аў Гельгаланд. Агуль-ная колькасць 410 тыс. чал. (1992). Гаво-раць на фрызскай мове. Вернікі кальвініс-ты, частка — католікі. Асн. занятак — малочная жывёлагадоўля, конегадоўля, на ўзбярэжжы — рыбалоўства і авечка-гадоўля. Захаваліся традыц. рамёствы (ткацкае, выраб жан. упрыгожанняў). ФРЫКЦЫЙНАЯ МЎФГА (ад лац. frictio трэнне), счапная або засцерагаль-ная муфта, у якой перадача моманту ажыццяўляецца за кошт сіл трэння па-між прыціснутымі паверхнямі вядучай і вядзёнай часткі. Бывае з гідраўл. або пнеўматычным кіраваннем. Выкарыс-тоўваеода ў трансп. машынах, для злу-чэння валоў рухавікоў з валамі рабочых механізмаў, у тармазных прыстасаван-нях і інш. ФРЫКЦЫЙНАЯ ГІЕРАДАЧА, механіч-ная сістэма для перадачы вярчальнага руху паміж валамі за кошт сіл трэння, якія ўзнікаюць паміж дыскамі, цылін-драмі або конусамі, што насаджаны на валы і прыціснуты адзін да аднаго. Вызначаецца бясшумнасцю ў рабоде, маг-чымасцю плаўна рэгуляваць скорасць вядзё-нага элемента, праслізгваннем пры рагггоў-ных перагрузках, што ахоўвае канструкцыю ад разбурэння. Ф.п. з пераменным перадатач-ным лікам наз. варыятарам. Выкарыстоўва-юць у бесступеньчатых перадачах, механізмах вярчэння шпіндэляў у вінтавых прэсах, мола-тах, трансп. машьшах і інш. ФРЫНБЕРГ 485 ФРЫМАЎТ (Frimout) Дзірк Драйс Да-від Даміян (н. 21.3.1941, г. Поперынг, Бельгія), першы бельгійскі касманаўт. Д-р навук у галіне прыкладной фізікі (1970). Скончыў ун-т у г. Гент (1963). 3 1965 у Бельгійскім ін-це касм. аэранаў-тыкі. У 1978—93 у Еўрап. касм. аген-цтве. Адначасова з 1985 у групе касма-наўтаў НАСА. 24.3—2.4.1992 здзейсніў (як спецыяліст па карыснай нагрузцы) палёт у складзе экіпажа касм. карабля «Атаантыс». У космасе правёў 8,92 сут. М. М. Касцюковіч. Дз. Фры.маўт. ФРЬШБЕРГ, Фрынбергс (Frinbeigs) Артурс (25.2.1916, Рыга — 5.9.1984), латышскі спявак (драм. тэнар). Нар. арт. СССР (1962). У 1946—74 саліст Т-ра оперы і балета Латвіі. Валодаў яркімі вак. і акцёрскімі данымі. Сярод партый: Схема кіравалвнай фрыкцыйнай муфты: 1 — паверхні трэння; 2 — уключанае становішча: 3 — выключанае становішча. Тыпы фрыкцыйных перадач: 1 — цыліндрыч-ная; 2 — канічная; 3 — лабавая. 486 ФРЫСОЙЛЕРЫ Грышка Куцярма («Паданне пра нябач-ны горад Кіцеж...» М.Рымскага-Корса-кава), Самазванец («Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага), Атэла («Атэла» Дж.Вер-дзі), Лаэнгрын, Тангейзер (аднайм. опе-ры Р.Вагнера). Дзярж. прэмія СССР 1950. ФРЫСбЙЛЕРЫ (англ. free-soilers ад free вольны + soil зямля; поўная назва Free-soil Party), члены аднайм. рады-кальнай партыі ў ЗША у сярэдзіне 19 ст. Аформіліся як партыя ў 1848. Вы-казвалі інтарэсы рабочых, рамеснікаў, радыкальных слаёў буржуазіі і інтэлі-генцыі. Выступалі за бясплатную разда-чу зямлі з грамадскага фонду перася-ленцам і забарону продажу зямлі капі-таліст. кампаніям, супраць пашырэння рабства на новыя тэр. 3 1850 страцілі паліт. ўплыў, у 1854 увайшлі ў нова-створаную Рэспубліканскую партыю. ФРЫСТАЙЛ (англ. freestyle вольны стыль). 1) Ф. н а л ы ж а х — сумя-шчэнне скораснага спуску з гор на лы-жах з акрабатыкай, від лыжнага спорту. Уключае 3 дысцыпліны: могул — скорасны спуск па ўзгорыстай трасе даўж. 200—270 м з выкананнем 2 розных скачкоў; акрабатычныя скачкі з 2-мятровага трампліна з выкананнем акрабатычных фігур (сальта, піруэты і інш.); лыжны балет — спуск з гор з выкананнем розных фігур (крокі, вярчэнні, павароты і інш. з музычным суправаджэннем). Звесткі пра танцы на лыжах вядомы з 1920-х г. (Германія). Лыжны балет пашырыў-ся ў Еўропе з пач. 1930-х г., у ЗША — у 1960-я г. Акрабатычныя скачкі на лыжах раз-віваюцца з 1950-х г. Камітэт па Ф. пры Між-нар. федэрацыі лыжнага спорту засн. ў 1978 (каля 40 краін; 1999). Спаборніцтвы на Кубкі свету і Еўропы праводзяцца з 1978, чэмпіяна-ты свету і Еўропы — з 1986. У праграме Алімп. гульняў могул з 1992, акрабатычныя скачй з 1994. Найб. развіты Ф. у ЗША, Ка-надзе, Расіі, Францыі і інш. На Беларусі Ф. развіваецца з 1987. Федэрацыя Ф. засн. ў 1992. Сярод бел. спартсменаў найб. вызначыліся бронз. прызёры Алімп. гульняў А.Грышын (2002), Дз.Дашчынскі (1998), уладальні-ца Кубка свету (2002) А.Цупер, уладаль-нікі Кубка Еўропы АПарфянкоў (1992) і В.Вераб’ёў (1995), сярэбраны прызёр Кубка Еўропы (2001) АСлівец, бронз. прызёры Ю.Раковіч (1995), А.Ткачэнка (1996) і інш. 2) Від праграмы ў сноўбор-дзінгу — тэхн. катанне, насычанае ак-рабатычнымі скачкамі. 3) Раздзел кікбок-сінгу, другая назва — фул-кантакг (поўны кантакт) з лоў-кікам. А. С.Пастухоў. ФРЫТАЎН (Freetown), горад, сталіца Сьера-Леоне. Адм. ц. Зах. правінцыі. Каля 700 тыс. ж. (2001, з прыгарадамі). Порт на ўзбярэжжы Атл. ак. (вываз пальмавых арэхаў, алею, какавы, алма-заў). Паромная пераправа Ф. — Лунгі. Прам-сць: суднарамошная, харч., лёг- кая, цэм., нафтаперапр.; агранка і шлі-фоўка алмазаў. Ун-т Сьера-Леоне, найб. ў Зах. Афрыцы каледж Фура-Бей (з 1827). Нац. музей. Тэатр.-канцэртная зала. Каля Ф. — міжнар. аэрапорт і ку-рортны цэнтр Лунгі. У 15 ст. на месцы Ф. партугальская гандл. факторыя. У 1792 антлічане засн. тут горад, які стаў апорным пунктам каланізацыі Зах. Афрыкі. 3 1808 адм. цэнтр брыт. калоніі Сье-ра-Леоне. 3 1961 сталіца Сьера-Леоне. ФРЫТРЭДЭРСТВА, фрытрэйдэр-с т в а (англ. free trade свабодны ган-даль), эканамічная плынь у Вялікабры-таніі і ў шэрагу інш. краін у 19 ст. Прадстаўнікі Ф. выступалі за свабоду гандлю і неўмяшанне дзяржавы ў гасп. жыццё. Ф. вядома таксама як Манчэс-тэрская школа, па назве горада, адкуль выйшлі буйнейшыя прадстаўнікі гэтай плыні — Р.Кобдэн і Дж.Брайт. Яны заснавалі ў 1833 Лігу барацьбы супраць хлебных законаў і вялі барацьбу з агр. пратэкцыянізмам, які выражаў інтарэсы зямельнай арыстакратыі. У эканам. тэо-рыі Ф. азначае паняцце свабоднага ган-длю. ФРЫТЫ (франц. fritte ад лац. frigo пад-смажваю, падсушваю), к е р а м і ч -ныя ўгнаенні, шкляныя ўгнаенні, угнаенні ў выглядзе спла-ваў шкла ці керамікі з мікраэлементамі (борам, цынкам, марганцам, малібдэ-нам, меддзю, жалезам); адна з форм мікраўгнаенняў. З’яўляюцца крыніцай паступовага і раўнамернага жыўлення раслін мікраэлементамі (утрымліваюць іх у воданерастваральнай, але засваяль-най раслінамі форме). Ф. паляпшаюць рост раслін, якасць прадукцыі, павяліч-ваюць актыўнасць некат. ферментаў, памяншаюць акісляльнасць тканак. Уносяць разам з інш. ўгнаеннямі пры асн. апрацоўцы ці мясцова пры пасад-цы. ФРЫЎЛІ-ВЕНЕЦЫЯ-ДЖУЛІЯ (Friuli-Venezia Giulia ), адм. вобласць у Паўн. Італіі. Уключае правінцыі Трыест, Га-рыцыя, Удыне, Пардэноне. ГІл. 7,8 тыс. км2. Нас. 1,2 млн. чал. (2000). Адм. ц. і буйны марскі порт — г. Трыест. Разме-шчана на схілах Юлійскіх і Карнійскіх Альпаў (выш. да 2780 м). На Пд ч. Па-данскай нізіны. Клімат у гарах умера-ны, на ўзбярэжжы субтрапічны між-земнаморскі. Гал. р. Тальямента. Гас-падарка індустр.-агр. тыпу. Гал. галіны прам-сці: машынабудаванне (суднабу-даванне, эл.-тэхн.), чорная металургія, хім., нафтаперапр., цэлюлозна-папяро-вая, дрэваапр., тэкст., харчовая. Здабы-ча свінцова-цынкавых руд, плавікавага шпату. Вырошчваюць пшаніцу, кукуру-зу, цукр. буракі, бульбу, агародніну. Са-доўніцтва (персікі, яблыкі, грушы). Ві-наградарства. Гадуюць буйн. par. жы-вёлу, свіней. Шаўкаводства. Турызм. «ФРЫЦ» («Fritz»), кодавая назва кар-най аперацыі ням.-фаш. захопнікаў супраць партыз. брыгад «Спартак», «За Радзіму», Ф.Шляхтунова, імя Варашы- лава, імя Гастэлы, імя Жукава, імя Рака-соўскага, асобных атрадаў брыгад «Жа-лязняк», «Народныя мсціўцы», імя С.Ка-роткіна, спец. атрада «Сокал» і мясц. насельніцтва ў Браслаўскім, Відзскім, Глыбоцкім, Дунілавіцкім, Міёрскім, Пас-таўскім, Шаркаўшчынскім р-нах Вілей-скай вобл. ў вер.—кастр. 1943 у Вял. Айч. вайну. Праводзілася сіламі баявых груп з ням. паліцэйскіх палкоў і баталь-ёнаў, спец. танк., артыл., авіяц. падраз-дзяленняў, часцей пагран. аховы ген. акруг Беларусь, Латвія, Літва. 24 вер. карнікі пачалі акружаць тэрыторыю па лініі: воз. Дрысвяты — усх. бераг воз. Аболе — зах. бераг воз. Богінскае — в. Казяны — усх. бераг воз. Вял. Швакшта — в. Занарач — Чарэмшы-цы—Крывічы—Параф’янава — г. Глы-бокае — в. Ручай — Наўгароды—Міё-ры—г.п. Друя — воз. Дрысвяты. Пе-раўзыходзячыя сілы праціўніка вымусілі партызан адысці; пры адступленні яны мініравалі дарогі, вялі засадныя баі, у некалькіх месцах прарвалі акружэнне і выйшлі ў суседнія раёны за чыг. По-лацк—Маладзечна. У канцы кастр.— пач. ліст. партызаны вярнуліся на ра-нейшыя месцы дыслакацыі. За час апе-рацыі, паводле няпоўных звестак, кар-нікі загубілі 509 мясц. жыхароў, вывезлі ў Германію 12 тыс. чал., у т.л. 1708 дзя-цей, спалілі 87 вёсак у Браслаўскім, Пастаўскім, Міёрскім, Шаркаўшчын-скім р-нах; захапілі 35 тыс. галоў жывё-лы, 1608 ц збожжа, 4104 ц бульбы, 1111 ц сена, саломы і агародніны. Гітлераўскае камандаванне карную аперацыю «Ф.» прыраўноўвала да вял. баявой аперацыі на фронце і яе ўдзельнікам выплаціла «франтавыя» і ўзнагароды «за ўдзел у баях».