КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Да арт. Францыя. Прэзідэнт Францыі Ж.Пампіду (трэці злева) і Генеральны сакратар ЦК КПСС Л.І.Брэжнеў (трэці справа) на перагаво-рах у г. Заслауе Мін-скай вобл. Студзень 1973. датэрміновых парламенцкіх выбарах. Няздольнасць ФСП пераадолець крызіс 1990-94 стала прычынай перамогі пра-вай кааліцыі на парламенцкіх выбарах 1993 і выбрання ў 1995 прэзідэнтам Ж.Шырака. У 1993—97 правыя ўрады працягвалі неаліберальныя рэформы і завяршылі струкгурную рэформу эканомікі, што паспрыяла эканам. ўздыму Ф. ў 1997— 2000. Скарыстаўшы незадаволенасць насельнінтва аўтарытарна-тэхнакратыч-нымі метадамі рэфармавання, левая ка-аліцыя (ФСП, ФКП, левыя радыкалы, «зялёныя», Рух грамадзян) перамагла на парламенцкіх выбарах 1997. Яе ўрад на чале з Л.Жаспэнам працягваў распача-тыя правымі эканам. рэформы і імкнуў-ся адагггаваць грамадства да постін-дустр. фазы. Скарыстаўшы недаацэнку левымі праблемы бяспекі, якая абвас-трылася пасля знійгчэння тэрарыстамі будынкаў сусв. гандл. цэнтра ў Нью-Йорку (11.9.2001), правыя партыі пера-маглі на парламенцкіх выбарах 2002, прэзідэнтам зноў выбраны Ж.Шырак. У знешняй палітыцы 1980—90-х г. Ф. за-сяродзіла ўвагу на пьпаннях еўрап. ін-тэграцыі, імкнучыся захаваць лідзірую-чае становішча ў Аб’яднанай Еўропе. 3 1980-х г. яна не супраціўлялася росту паўнамоцгваў наднац. структур ЕЭС і расшырэнню Еўрапейскага Саюза. 3 мэ-тай паслабіць уплыў ЗША у НАТО у 1990 выстуіііла з ідэяй стварэння агуль-наеўрап. узбр. сіл, у 1996 вярнулася ў ва-ен. арг-цыю НАТО. Пры гэтым яна ў 1980-90-я г. працягвала прагматычную знешнюю палітыку і займала асобую пазіцыю па шэрагу міжнар. праблем. У 1990-я г. Ф. актывізавала супрацоўніц-тва з краінамі Азіі і Лацінскай Амерыкі, у якіх бачыла добры рынак збыту для сваіх тавараў. Ф. — чл. ААН (з 1945), НАТО (з 1949), Еўрап. Саюза (з 1992) і інш. міжнар. паліт. і эканам. груповак. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Бе-ларусь устаноўлены 25.1.1992. ІІалітычныя партыі і прафсаюзы. Аб’яднанне ў падтрымку рэспублікі, Франц. сацыяліст. партыя, Саюз за франц. дэмакратыю, Ліберальная дэ-макратыя (раней Рэсп. партыя), Дэ-макр. сіла, Франц. камуніст. партыя, Радыкальная сацыяліст. партыя, «Зялё-ныя», Нац. фронт і інш. Асн. прафс. аб’яднанні: Усеагульная канфедэрацыя працы, Франц. дэмакр. канфедэрацыя працы, Федэрацыя нац. адукацыі і інш. Ахова здароўя. Паводле ацэнкі Між-нар. арг-цыі аховы здароўя, Ф. мае леп-шую ў свеце сістэму аховы здароўя. Вы-сокая якасць мед. абслугоўвання, сац. страхаванне, суадносіны стану здароўя сярод розных слаёў насельніцтва адпа-вядаюць сусв. стандартам (напр., расхо-ды на лек. сродкі на душу нас. — 1869 долараў у год, 2001). Сярэдняя працяг-ласць жыцця мужчын 75, жанчын 83 га-ды (2001). Смяротнасць — 9 на 1 тыс. чал. Узровень нараджальнасці — 12 на 1 тыс. чал. Натуральны прырост 0,3%. Забеспячэнне бальнічнымі ложкамі — 1 на 86 чал., урачамі — 1 на 343 чал. Дзіцячая смяротнасць — 4 на 1 тыс. нованароджаных (2001). Асвета, навуковыя ўстановы. Сучас-ная сістэма адукацыі Ф. вызначаецца высокай цэнтралізаванасцю, падпарад-кавана Мін-ву нац. адукацыі, вышэй-шай школы, навукі і прафес. інтэгра-цыі. Уключае дашкольныя, агульнаадук. ўстановы і ВНУ. Існуюць дзярж. і пры-ватныя (пераважна рымска-каталіцкія) навуч. ўстановы. Абавязковае навучанне пачынаецца з 6-гадовага ўзросту і пра-цягваецца 10 гадоў. Пач. адукацыя (да 11 гадоў) — 1-я ступень школьнай сіс-тэмы; сярэдняя (да 15-гадоў) дае база-вую адукацыю для набыцця прафесій-най, якая ажыццяўляецца ў ліцэях, агульнаадук. і тэхн. калежах. Далейшая сярэдняя адукацыя набываецца ў ліцэ-ях; пасля заканчэння навучання ў іх (1-3 гады) выдаецца дыплом бакалаўра. Пасля заканчэння поўнай сярэдняй адукацыі навучэнцы маюць права пас-туплення ва ун-т без экзаменаў. Асн. тыпы ВНУ — ун-ты, універсітэцкія тэхнал. ін-ты, інж. школы, вышэйшыя пед. школы, універсітэцкія ін-ты па падрыхтоўцы выкладчыкаў (пераважна 470 францыя дзяржаўныя) і прыватныя прафес. шко-лы. У сістэме ВНУ асн. роля належыць ун-там (у 2002 іх каля 90). Навучанне ва ун-це мае 3 узроўні: 1-ы двухгадовы (з выдачай дыплома аб атрыманні агуль-най універсітэцкай адукацыі); 2-гі з паглыбленай агульнанавук. і прафес. падрыхтоўкай (з выдачай дыплома лі-цэнцыята пасля 1-га года навучання, дыплома метрыз пасля 2-га года наву-чання, дыплома магістра пасля 3-га rofla навучання); 3-і з высокім узроўнем падрыхтоўкі кадраў у галіне навук. дас-ледаванняў (пасля 1-га года навучання дыплом аб вышэйшай спец. адукацыі, пасля 2-га года навучання дьшлом аб паглыбленай універсітэцкай адукацыі, які дазваляе прадоўжыць вучобу ў дак-тарантуры). Найб. ун-ты: Парыжскі уні-версітэт, Тулузкі (з 1229), Марсельскі (з 1409), Бардоскі (з 1441), Лільскі (з 1809) і інш. Найб. б-кі: Францыі Нацыя-нальная бібліятэка, Парыжскага ун-та, Ін-та Францыі, Вышэйшай нармальнай школы, Нац. цэнтра мастацтва і культу-ры Жоржа Пампіду і інш. Найб. музеі: Луўр, Нацыянальны музей сучаснага мас-тацтва, Клюні (сярэдневяковага мас-тацтва), Гімэ (культуры і мастацтва Ус-ходу), араб. свету, афр. і акіянічнага мастацтва і інш. Н.-д. работу ў Ф. пра-водзяць Ін-т Францыі, Ін-т ядз. фізікі пры Ліёнскім ун-це, Ін-т фізікі Зямлі, Нац. ін-т біялогіі мора і Матэм. ін-т Анры Пуанкарэ пры Сарбоне, кафедры ун-таў. Друк, радыё, тэлебачанне. У 2000 у Ф. выдавалася больш за 3200 перьыд. выданняў, у т.л. 71 агульнанац., больш за 450 рэгіянальных і мясц. газет, каля 1300 часопісаў і 1400 навук. і прафес. выданняў. Найб. утшывовыя газеты: «Монд», «Фігаро», «Liberation» («Вызва-ленне», з 1973); сярод папулярных: «Aujourd’hui en France» («Сёння ў Францыі»), спарт. «L’Equipe» («Каман-да»), эканам. «Les Echos» («Хроніка»). 3 рэгіянальных газет найб. тыражныя: «Ouest France» («Заходняя Францыя»), «Le Parisien» («Парыжанін»), «Sud-Ouest» («Паўднёвы Захад»), «Le Voix du Nord» («Голас Поўначы», yce з 1944). Вядучае інфарм. агенцтва — Франс Прэс, 3 агенцтвы фотаінфармацыі — Гама, Сігма, Сіпа. Радыёвяшчанне з 1922. Працуюць грамадскае «Радыё Францыі» (мае 52 радыёстанцыі, у т.л. 5 агульнанац.), каля 1080 прыватных ра-дыёстанцый, у т.л. 20 агульнанац. (са-мыя папулярныя РТЛ, Еўропа-1, Радыё Монтэ-Карла; з муз. — НРЖ, Еўропа, Фан-радыё, Настальжы). 3 1975 перада-чы вядзе Міжнар. франц. радыё (круг-ласутачныя перадачы на 19 мовах). Тэ-лебачанне з 1936. 7 агульнанац. тэлека-налаў. Тэлеканалы «Франс-2», «Франс-3, «Франс-5» утвараюць холдзінг гра-мадскага тэлебачання «Тэлебачанне Францыі» (з 2000). Асацыяцыя тэлекам-паній франка- і нямецкамоўных краін «Арт» кіруе каналам «Арт Франс». «Тэ- лебачанне Францыі» і «Арт Франс» ува-ходзяць у кансорцыум спадарожнікавага тэлебачання «ТВ-5» (з 1984). 3 1982 раз-віваецца камерцыйнае тэлебачанне: «ТФ-1», «М6», «Канал Плюс». Каля 25 буйных рэгіянальных тэлевізійных ка-налаў; каля 180 тэлеканалаў прымаюцца са спадарожнікаў і праз кабельныя сет-кі. У г. Ліён працуе Т-ва па выпуску еў-рап. шматмоўнага канала навін «Еў-раньюс». Міжнар. франц. тэлеканал (з 1989) распаўсюджвае ў замежных краі-нах (у тл. і на Беларусі) праграмы франц. тэлеканалаў. Дзейнасць грамад-скіх і камерцыйных радыёстанцый і тэ-лекампаній кантралюе незалежны Вы-шэйшы савет па тэлебачанні і радыёвя-шчанні. Літаратура. Першыя пісьмовыя пом-нікі (рэліг. тэматыкі) датуюцца 2-й пал. 9 ст. («Кантылена пра св. Еўлалію» і інш.). У 10-11 ст. узніклі эпічныя паэ-мы, т. зв. жэсты (песні пра воінскія подзвігі), якія стваралі і выконвалі жанглёры (вандроўныя паэты-песняры). 3 12 ст. яны аформіліся ў цыклы пра Карла Вялікага («Песня пра Раланда»), пра Гіёма Аранжскага («Каранаванне Людовіка»), пра феад. міжусобіцы («Ра-уль дэ Камбрэ», «Жырар Русільёнскі») і інш. Пашырыліся т. зв. вучоная паэзія і проза на лац. мове, узніклі літургічная драма, свецкая паэзія — лірыка ваган-таў. У 2-й пал. 12 ст. пад уплывам пра-вансальскай паэзіі трубадураў развіва-лася паэзія трувераў (Канон дэ Бэцюн, Тыбо Шампанскі і інш.). Узнікла кур-туазная навела — «ле» («Бружмель» Марыі Французскай). На раннім этапе развіцця рыцарскага рамана (склаўся ў 12 ст.) паэты выкарыстоўвалі ант. псеў-дагіст. паданні («Раман пра Трою», «Ра-ман пра Аляксандра»). У 1160—90-я г. з’явіліся любоўна-авантурныя раманы: найб. вядомы апрацоўкі кельцкіх легенд пра каханне Трыстана і Ізольды, верша-ваныя раманы «брэтонскага цыкла» па-водле кельцкіх паданняў пра караля Ар-тура і рыцараў Круглага стала (раманы Крэцьена дэ Труа). У 13 ст. тэмы і ма-тывы рыцарскай л-ры пераасэнсоўвалі-ся паводле новых маральна-этычных уяўленняў (алегарычны «Раман пра Ру-жу», які паўплываў на наступную ся-рэдневяковую л-ру). Вядучае месца за-няла гарадская л-ра. Папулярнасць на-былі фабліо, «жывёльны эпас» («Раман пра Ліса»). У 14—15 ст. трансфарма-цыя сістэмы паэт. жанраў і пашырэнне тэматыкі спрыялі ўзнікненню т. зв. па-эзіі фіксаваных форм (балада, рандо і інш.) і новай паэт. школы з уяўленнем пра паэзію як пра «другую рыторыку» (ЭДэшан, Гільём дэ Машо, Крысціна Пізанская і інш.). У канцы 15 — сярэ-дзіне 16 ст. сфарміравалася школа «вя-лікіх рыторыкаў». Дасягнула росквіту творчасць паэта-лірыка Ф.Віёна, які быў звязаны са школай Гільёма дэ Ма-шо, але наследаваў традыцыям вагантаў і фабліо. Яго індывідуалістычная паэзія бунтавала супраць сярэдневяковай рэг-ламентаванасці сродкамі пародыі і іра-нічнай стылізацыі. Позняе сярэдневя-коўе — час росквіту тэатр. жанраў. У 13 ст. зарадзіліся міраклі, у 14 ст. — містэ-рыі, у пач. 15 ст. — маралітэ, камед. т-ры — саты і фарсы. У канцы 15 ст. па-шырылася цікавасць да гуманіт. навук, засвойваліся ант. спадчына і італьян. рэнесансавая культура. Лірыка 1-й пал. 16 ст. развівалася пад уплывам Ф.Пет-раркі (паэты ліёнскай школы). Спалу-чэнне італьян. паэт. культуры з нац. традыцыямі ў творчасці К.Маро. Разві-валася навелістыка (творчасць Марга-рыты Наварскай). Выдатны прадстаўнік ранняга Адраджэння — Ф.Рабле. У яго рамане «Гарганцюа і Пантагруэль» шы-рокая панарама тагачаснай рэчаіснасці спалучалася з ідэаламі рэнесансавага гуманізму. У сярэдзіне 16 ст. паэты «Плеяды» (Ж.Дзю Беле, П.Рансар і інш.) спрабавалі рэфармаваць франц. паэзію і драму, узбагацілі л-ру новымі жанрамі (элегія, ода, буколіка, эпічная паэма і інш.), што паспрыяла фарміраванню нац. літ. мовы. Традыцыі Адраджэння працягваў М.Мантэнь, стваральнік жан-ру эсэ.