КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Te.'. Electrical activity of grain boundaries in shaped grown silicon (y сааўг.) // Physica status Solidi (a). 1990. Vol. 119, №2; Прнмененне водородно-плазменной технологнн для модн-фнкацнн свойств кремння н создання струк-тур на его основе (у сааўт.) // Фнзнка н хн-ммя обработкн матерналов. 2000. № 5. ФЯДбТАЎ Георгій Пятровіч (13.10.1886. г. Саратаў, Расія — 1.9.1951), расійскі рэліг. філосаф, гісторык і ггубліныст. Вучыўся ў пецярбургскіх тэхнал. ін-це і ун-це, у Іенскім ун-це (Італія). У 1914—18 прыват-дацэнт Пецярбургска-га ун-та, у 1920—22 праф. і заг. кафед-ры Саратаўскага ун-та. У 1925 эмігры-раваў у Францыю, дзе выкладаў у Рус. правасл. багаслоўскім ін-це. У 1943—51 праф. Свята-Уладзімірскай духоўнай акадэміі ў Нью-Йорку. Адзін з засна-вальнікаў час. «Новый град» (Парыж, 1931—39), у якім развіваў ідэі хрысціян-скага сацыялізму. У цэнтры яго філас. 512 фядотаў даследаванняў гістарыясофія, у межах якой аналізаваў праблемы сэнсу і пер-спекгыў гісторыі, прызначэння і лёсу культуры і цывілізацыі, своеасаблівасць рус. культуры і гісторыі, рэліг.-мараль-ныя асновы жыцця грамадства («Свя-тыя Старажытнай Русі», 1931; «1 ёсць і будзе: Разважанні аб Расіі і рэвалюцыі». 1932; «Сацыяльнае значэнне хрысціян-ства», 1933; зб. арт. «Новы град», 1948. і інш.). Лічыў, што жывая хрысц. свядо-масць не ўспрымае ні веры ў прагрэс грахоўнай і смяротнай культуры. ні абыякавага сузірання яе распаду і гібелі. Паводле Ф., думка аб асабістай смерці і канцы гісторыі можа выклікаць настрой безнадзейнасці, а можа стаць і вытокам праверкі сумлення і паглыблення жыц-цёвага вопыту; таму заклікаў да сац. дысцыпліны і адказнасці кожнага за выкананне сваіх абавязкаў. Эсхаталагіч-ныя ідэі Ф. вылучаюць і падкрэсліва-юць момант папярэдняй незададзенасці і непрадбачанасці сапраўднага руху гіс-торыі, паколькі Бог у якасці яе тварца не пазбаўляе чалавека свабоды волі і права выбару. Тв.: Хрлстнаннн в революцлл. Парлж, 1957; Ллцо Росслл: (Сгатьл 1918—1950). Па-рлж, 1974; Россля л свобода. Нью-Йорк, 1981; Судьба л грехл Росслл: йзбр. ст. по фмлософлл рус. лсторлл л культуры. Т. 1—2. СПб., 1991—92; О святостл. лнтелллгенцлл л большевлзме: йзбр. ст. СПб., 1994; Связые Древней Русл. Ростов н/Д, 1999. В.І.Боўш. ФЯДбТАЎ Павел Андрэевіч (4.7.1815, Масква — 26.11.1852), рускі мастак; пачынальнік крытычнага рэалізму ў рус. выяўл. мастацгве. У 1834—44 на вайск. службе, у час якой наведваў ры-савальныя класы Пецярбургскай AM. 3 1849 яе акадэмік. Пачынаў з замалёвак ваен. побыту, потым звярнуўся да са-тыр. жанравых сцэн («Вынік сканання Фідэлькі», 1844). Яго творы «Свежы ка-валер» (1846), «Пераборлівая нявеста» (1847), «Сватанне маёра» (1848), «Сне-данне арыстакрата» (1849—51) — не-вял., дэталёва распрацаваныя карціны з разгорнутым сюжэтам і з’едлівай саты-рай на звычкі тагачаснага грамадства. Познія работы «Удовачка» (1851), «Ан-кор, яшчэ анкор» (каля 1851) трагічныя і поўныя спачування да адзінокіх, абяз-доленых людзей. Паэтычнасцю вызна-чаюцца партрэты Н.П.Ждановіч (1849), Е.П.Растапчыной (каля 1850) і інш. Яго творчасці харакгэрны жыццёвая праўда, наватарскія прыёмы сюжэтнага апавя-дання, майстэрства ў абмалёўцы харак-тараў. Літ.: Сарабьянов Д.В. П.АФедотов. Л„ 1985. В.Р Фясенкаў ФЯД^НКА Анатоль Сямёнавіч (н. 19.7.1929, г. Грозны, Расія), бел. матэ-матык. Д-р фіз.-матэм. н. (1974), праф. (1976). Скончыў Маскоўскі ун-т (1952). 3 1955 у БДУ (у 1973—76 і ў 1977—93 заг. кафедры, у 1976—77 дэкан ф-та, у 1979—81 прарэктар). Навук. працы па дыферэнцыяльнай геаметрыі, тэорыі груп Лі і аднародных прастораў. Атры-маў класіфікацыю псеўдарыманавых сі-метрычных прастораў з класічнымі асн. групамі, даследаваў рэгулярныя прасто-ры з сіметрыямі. Тв:. Снмметрлческле пространства с про-стымм некомпактнымл фундаментальнымл группамм // Докл. AH СССР. 1956. Т. 108, № 6; Пространства с слмметрлямл. Мн.. 1977; Алгебра н аналлтлческая геометрня. Ч 1—2. Мн., 1984—87 (у сааўг.). П.М.Бараноўскі. ФЯЛІНСКАЯ Ева Зыгмунтаўна (26.12.1793. в. Узнога Клецкага р-на Мінскай вобл. — 20.12.1859), удзельніца нац.-вызв. руху на Беларусі, пісьменніца, мемуарыстка. У сярэдзіне 1830-х г. стварыла і ўзнача- ліла «Жаночае таварыства», філіял тай-най арг-цыі Ш.Канарскага «Садруж-насць польскага народа». У 1838 зняво-лена ў Кіеўскую цытадэль, пазней сас-лана ў г. Бярозаў Цюменскай вобл. (1839-41), Саратаў (1841—44). У «Дзён-ніку...» часоў ссылкі (апубл. ў віленскім час. «Атэнэум», 1846) апісала свае ўра-жанні ад прыроды Зах. Сібіры, паўстан-не хантаў і ненцаў пад кіраўніцтвам Ва-улі Піетоміна, побыт і фальклор наро-даў Поўначы і Паволжа. Напісала і над-рукавала ў Вільні ў 1852—53 на польск. мове ўспаміны пра свае «падарожжы» ў Сібір, жыццё ў Бярозаве і Саратаве (пе-ракладзены на англ., франц. і дацкую мовы і ўспрыняты сучаснікамі як даку-мент эпохі). У аповесцях «Герсылія» (1849), «Пан дэггутат» (1852), «Плямен-ніца і цётка» (1853), ва «Успамінах аб жыцці» (1856, 1859—60) і інш. творах паказала жыццё розных слаёў бел. гра-мадства, асабліва шляхты. «Успаміны...» з’яўляюцца каштоўным творам па гісто-рыі нораваў на Беларусі, Валыні і ў Літ-ве канца 18 — пач. 19 ст. Літ:. Грлцкевлч В.П. От Немана к берегам Тнхого океана. Мн.. 1986. С. 188— 203; Географы і падарожнікі Беларусі: [Аль-бом-атлас]. Мн.. 1999. ВА.Ярмомнка. ФЯСЁНКАЎ Васіль Рыгоравіч (13.1.1889, г. Новачаркаск, Расія — 12.3.1972), ра-сійскі астраном, адзін з заснавальнікаў астрафізікі ў СССР. Акад. AH СССР (1935; чл.-кар. 1927). Акад. АН Казах-стана (1946). Скончыў Харкаўскі ун-т (1911). Выкладаў у ВНУ. Адзін з аргані-затараў Астр. ін-та імя П.К.Штэрнберга (у 1923—30 і 1936—39 дырэктар). Ства-ральнік Астрафіз. ін-та АН Казахстана (1942; да 1964 дырэкіар). 3 1945 стар-шыня К-та па метэарытах AH СССР. Навук. працы па фізіцы Сонца, зорак, планет і метэораў, праблемах касмагоніі і атм. оптыцы. Прапанаваў дынамічную тэорыю задыякальнага святла. Даследа-ваў яркасць дзённага і свячэнне начно-га неба. Сфармуляваў крытэрый пры-ліўнай устойлівасці нябесных цел. Тв.: Солнце л солнечная слстема: йзбр. труды. М.. 1976. Літ.: В.Г.Фесенков. М.. 1961. П Фядотаў. Сватанне маёра. 1848. ФЯЦІСАЎ Іван Якаўлевіч (21.10.1920, г.п. Тума Разанскай вобл., Расія — 5.10.1994), бел. мастак. Засл. работнік культуры Беларусі (1989). Скончыў Іва-наўскае маст. вучылішча (1947). Праца-ваў у розных жанрах станковага жыва-пісу. Яго партрэтам уласцівы выразныя псіхал. і сац. харакгарыстыкі: «Беларус» (1949), «Будаўніца» (1958), АА.Ус (1959). даярка Н.Жук (1962), «Ганаровыя іра-мадзяне Брэста» (1978), серыі партрэтаў будаўнікоў Бярозаўскай ДРЭС (1960), ветэранаў Вял. Айч. вайны (1958—80). Аўгар сюжэтна-тэматычных карцін «Юныя мічурынцы» (1952), «Салдацкія хваля-ванні ў Брэсцкай крэпасці ў 1905 г.» (1956), «Пераемнасць» (1970), «Памяць пра невядомыя магілы» (1977), «Развед-чыкі» (1985), лірычных пейзажаў, афар-млення экспазіцый музеяў Брэстчыны: у гарадах Брэст, Баранавічы, Бяроза, Пінск, Столін, в. Камароўка. X, дваццаць чацвёртая літара бел. алфа-віта. Паходзіць з кірыліцкай х («хер»), якая адпавядала грэка-візант. устаўнай X («хі»). У старабел. графіцы ў сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужы-валася ў некалькіх варыянтах, якія па-магаюць вызначаць час і месца напісан-ня помнікаў. Абазначала гукі «х», «х’» («мохь», «тнхнй»). Мела лічбавае зна-чэнне «шэсцьсот». У 16 ст., акрамя ру-капіснай, набыла друкаваную форму. У сучаснай бел. мове абазначае іпумныя глухія фрыкагыўныя заднеязычныя зычныя гукі «х». «х’» («хата», «хітры» — «х’ітры»). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. А.М.Булыка. ХААВА (Haava) Ганна (сапр. X a а в a -ківі Ганна Разаліе; 15.10.1864, Йыге-васкі павет, Эстонія — 13.3.1957), эс-тонская пісьменніца. Нар. пісьменнік Эстоніі (1954). Скончыла Тартускую вышэйшую жан. школу (1884). ІІраца-вала ў г. Лейпцыг (Германія) і Пецяр-бург. Друкавалася з 1886. У зб. «Вершы» (т. 1—3, 1888—97) і кн. «Перакрыжава-ныя хвалі» (1910) рамант. любоўная лі-рыка. Зб-кі «Хвалі» (1906), «Дзеці Поў-начы» (1913), «Пра нашы дні» (1920) прасякнуты грамадз., сац.-крытычнымі матывамі. У зб-ках «А ўсё-такі жыццё добрае» (1930), «Я эстонскую песню спяваю» (1935) матывы адзіноты, неза-даволенасці жыццём. Яе паэзія адмет-ная эмацыянальнасцю, нар. прастатой: многія вершы пакладзены на музыку. У кн. прозы «Карцінкі з жыцця Эстоніі» (1911, 2-е выд. 1972) аўтабіягр. эскізы, сял. апавяданні. Тв.: Рус. пер. — [Стахотворення| // Анто-логня эстонской поэзнп. М.: Л., 1959. Т. 2. ХААНПЯ (Наапраа) Пенці (14.10.1905, Піпала. Фінляндыя — 30.9.1955), фін- скі пісьменнік. У 1920-я г. далучыўся да літ. групы «Туленкантаят» («Агнянос-цы»). Аўтар зб-каў навел «Уздоўж гас-цінца» (1925), «Вецер вее над намі» (1927), «Сучаснасць» (1942), «Хета Pax-Ka, пажылы чалавек» (1947), «Фізікі-атамшчыкі» (1950) і інш., у цэнтры якіх лёсы простых людзей, што воляй абста-він апынуліся ў нялёгкіх жыццёвых сі-туацыях. Антымілітарысцкая скірава-насць у зб. апавяд. «Пляц і казарма» (1928), раманах «Боты дзевяці салдат» (1945), «Выпадак з фельдфебелем Сата» (апубл. 1956). У раманах «Зачараванае кола» (1931). «Сяляне і іх цені» (1935), «Мука» (1949) у рэаліст. манеры з выка-рыстаннем асаблівай эпізадычна-наве-лістычнай пабудовы апавядае пра цяж-касці штодзённага жыцця простых лю-дзей, найперш сялянства. На бел. мову асобныя яго творы пераклаў Я.Лапатка. Тв.: Бел. пер. — Боты дзевяці салдат: Ра-маны. Мн.. 1994; Рус. пер. —Повестн н рас-сказы. М., 1956; Нзбранное. М.. 1981. Л. IT. Баршчэўскі. ХААПСАЛУ. кліматагразевы курорт у Эстоніі. на беразе Хаапсалускага заліва Балтыйскага мора. Засн. ў 1825. Клімат умераны, вільготны, пераходны ад мар-скога да кантынентальнага. Асн. пры-родныя лек. фактары: марская сульфід-ная глеевая гразь, мяккі клімат; таксама марскія, вуглякіслыя і інш. ванны і ду-шы. Лечаць хваробы органаў апоры і руху, стрававання, нерв. сістэмы. Сана-торый, курортная паліклініка, водагра-зелячэбніца. ХАБАНЭРА [ісп. habanera ад г. Гавана (La Habana)], кубінскі нар. танец і пес-ня. Муз. памер 2/4. Тэмп умераны. 2-часткавая кампазіцыя з двух 8-такта-вых перыядаў, кожны з якіх паўтараец-ца двойчы. Паходзіць ад еўрап. кантрдан-са, завезенага на Кубу ў канцы 18 ст. У