КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Э.І.Кузьмянкова. ХАДАНОВІЧ Ігар Піліпавіч (10.6.1940, в. Шпількі Дзяржынскага р-на Мінскай вобл. — 9.1.1966), бел. пісьменнік. Скончыў БДУ (1962). Працаваў у газ. «Чырвоная змена», у Мінскім абкоме ЛКСМБ, з 1964 у газ. «Літаратура і мас-тацтва». Аўтар зб. апавяданняў, нарысаў і нататак «За акном дождж» (1967), у якіх паказаў вясковае жыццё, побыт і духоўны свет чалавека працы. Творы яго вызначаюцца эмац. напружаннем, тонкімі назіраннямі і псіхал. матывіроў-камі, дакладнай, трапнай мовай. ХАДАНОВІЧ Леў Сяргеевіч (н. 15.11.1923, в. Струмень Кармянскага р-на Гомельскай вобл ), поўны кавалер ордэна Славы. Скончыў Гомельскі рач-ны тэхнікум (1950). У Вял. Айч. вайну з 1942 падрыўнік 1-й Гомельскай партыз. брыгады, з 1943 на Бел., 2-м Бел. фран-тах. Нам. камандзіра ўзвода разведкі ст. сяржант X. вызначыўся ў 1944 у час аперацыі «Баграціён» і ў 1945 у баях на тэр. Польшчы. Пасля вайны да 1983 у рачным флоце Беларусі. ХАДАРдвіЧ Павел Аляксеевіч (16.7.1889. С.-Пецярбург — 18.8.1949), савецкі геа-дэзіст. Праф. (1919), Д-р тэхн. н. (1938). Скончыў Маск. межавы ін-т (1916) і фіз.-матэм. ф-т 1-га Маск. ун-та (1919). У 1919—30 праф. геадэзіі Горы-Горац-кага земляробчага ін-та (з 1925 Бел. с.-г. акадэмія), з 1930 праф. і заг. кафедры вышэйшай геадэзіі Сібірскага с.-r. ін-та. Вёў н.-д. работу па стварэнні трыгана-метрычнай сеткі, нівелірных рэпераў. аетр. пунктаў. Працы па выяўленні сап-раўднага мерыдыяна і азімуга, раепра-цоўцы спосабаў найменшых квадратаў, канструкцыі геад. і астр. інструментаў. Тв.: Краткая теорня ошнбок в прнмененмм к землемерной пракгнке. Горкм, 1923; Мате-рналы по трнгонометрнческой сетн Б.Г. Ака-демнн С.Х. н сводка данных геометрнческого нпвелнровання. Горкм, 1927. ХАДАРбвіЧ Уладзімір Паўлавіч (н. 27.8.1947, г. Слуцк Мінскай вобл.), бел. мастак. Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1977). Працуе пераважна ў жанры на-цюрморта. Яго творы адметныя кампа-зіцыйнай завершанасцю. нац. характа-рам і каларытам, пабудаваным на згар-манізаваных колеравых адценнях з пе-равагай серабрыстага, часам залацістага: «Хлеб», «Лён» (абодва 1987), «Народная скульптура», «Вясковы нацюрморт» (або-два 1988), «Травы майго дзяцінства» У Хадаровіч. Бацькава скрыпка. 1998. ХАДЖЭННЕ 517 (1989), «Нацюрморт з яблыкамі». «На Каляды», «Слыннаму беларускаму вес-туну прысвячаю», «Памяці Францыска Скарыны» (усе 1990), «Нацюрморт з со-тамі» (1991), «Бацькава скрыпка» (1998). «Лета», «Старадрукі» (абодва 2000), «На-цюрморт з клубніцамі і шыпшынай» (2001), «Вясна. Вясковы нацюрморт» (2003). ІЛЧэбан. ХАДАСЕВІЧ Уладзіслаў Феліцыянавіч (28.5.1886, Масква — 14.6.1939), рускі паэт, крытык. Вучыўся ў Маскоўскім ун-це. 3 1922 у эміграцыі (з 1925 у Па-рыжы). Друкаваўся з 1905. Першая кні-га — «Маладосць» (1908). Яго лірыка (зб-кі «Шчаслівы домік», 1914: «Шля-хам зерня», 1920; «Цяжкая ліра», 1922: цыкл «Еўрапейская ноч», 1927) спалу-чае традыцыі рус. класічнай паэзіі, ары-ентацыю на пушкінскую глыбіню, гар-манічнасць і светаадчуванне чалавека 20 ст., які перажывае яго катаклізмы. У мемуарах «Некропаль» (1939) літ. пар-трэты сучаснікаў у кантэксце гісторыі рус. л-ры пач. 20 ст. Аўтар біяграфіі Г.Дзяржавіна (1931), зб. арт. «Пра Пуш-кіна» (1937), літ.-крытычных арт., пера-кладаў. Тв.: Державнн. М., 1988; Стнхотворенмя. Л.. 1989. ХАДАСЕВІЧ Эра Васілеўна (н. 30.8.1929, Мінск), бел. вучоны ў галіне фотабіяло-гіі. Д-р біял. н. (1983). Скончыла БДУ (1952). 3 1952 у Ін-це эксперым. батані-кі, з 1967 у Ін-це фотабіялогіі Нац. АН Беларусі (у 1973—94 заг. лабараторыі). Навук. працы па праблемах метабалізму хларафілу і стане пластыд у вечназялё-ных раслін, фітахромнай фотарэгуляцыі біягенезу і функцыянавання пігментных сістэм раслін. Тв:. Бнохнмня н бнофнзнка фотосннтеза. М.. 1965 (у сааўт.); Бносннтез н состоянне хлорофнллов в расгенмн. Мн., 1975 (у сааўт.); Фотосннтетнческнй аппарат хвойных: (Онто-генетнч. аспект). Мн., 1982. С.С.Мельнікаў. ХАДАСЕВІЧ-ЛЕЖг) Надзея Пятроўна (5.11.1904, в. Асецішчы Докшыцкага р-на Віцебскай вобл. — 8.5.1983), фран-цузская мастачка. Вучылася ў Школе прыгожых мастацтваў у Варшаве (1921—24). 3 1924 у Парыжы вучылася ў акадэміі жывапісу Ф.Лежэ (1924—29), пазней стала яго жонкай. Працавала ў манум. і станковым жывапісе. Аўтар ма-заічных партрэтаў Ю.Гагарына. Ж.Дзюк-ло, М.Кашэна, Н.Крупскай, У.Маякоў-скага, М.Тарэза, герояў 2-й сусв. вай-ны, дзеячаў культуры, кампазіцый для аэрапортаў у Парыжы і Вашынгтоне. Сярод жывапісных работ: «Нацюрморт з вазай» (1925), «Аўтапартрэт» (1941), «Пачатак руху (Узлёт-1)» (1922—68). Стварыла музей Лежэ ў Б’ёце (Прымор-скія Альпы, 1960) і на радзіме мастака ў Лізоры (Нармандыя, 1970). Літ.: Дубенская Л.А. Рассказывает Надя Леже. Мн., 1983. Н.М.Бараноўская. ХАДЖ (араб. — паломніцтва), палом-ніцтва мусульман у Мекку да храма Ка-аба ў час свята ахвярапрынашэння Кур-бан-Байрам; адзін з асн. абавязкаў му- сульманіна. Здзяйсняецца на 7—12-ы дзень зу-ль-хіджа (12-ы месяц мусульм. месячнага календара хіджры). Звязаны з правядзеннем шэрагу мусульм. абрадаў, якія, паводле падання, вызначаны Му-хамедам у час т.зв. «развітальнага» X. (632): абход Каабы, цалаванне «чор-нага каменя», піццё вады са свяшчэн-нага калодзежа Зам-зам, сяміразовы прабег паміж узгоркамі ас-Сафа і аль- Н.Хадасевіч-Лежэ. Аўтапартрэт. Марва, малітвы каля скалы Арафат і ў даліне Муздаліфа, ахвярапрынашэнні жывёл і інш. ХАДЖАЕЎ Апім (7.10.1910, г. Бухара, Узбекістан — 14.2.1977), узбекскі ак-цёр. Нар. арт. СССР (1959). Вучыўся ў Бухарскім ін-це асветы, скончыў рэжы-сёрскія курсы ў Маскве (1951). 3 1929 ва узб. Т-ры імя Хамзы. Мастацтва вы-лучалася лірызмам і інтэлектуальнасцю. Сярод роляў: Алішэр Наваі («Алішэр Наваі» Уйгуна і І.Султанава), Хамза («Хамза» К.Яшэна і А.Умары), Юлдаш Камілаў («Людзі з верай» Султанава), Гамлет, Яга («Гамлет», «Атэла» У.Шэк-спіра), Карл Моар («Разбойнікі» Ф.Шы-лера), Астраў («Дзядзька Ваня» А.Чэха-ва). Выступаў і як рэжысёр. Здымаўся ў кіно. Дзярж. прэміі СССР 1949, 1977. Дзярж. прэмія Узбекістана 1967. ХАДЖАР, А м а н с к і я г о р ы, на У Аравійскага п-ва, пераважна на тэр. Амана. Даўж. каля 600 км. Выш. да 3353 м (г. Шам у масіве Эль-Ахдар). Складзены пераважна з вапнякоў, ба-зальтаў, серпенцінітаў. На 3 — пустыні і апустыненыя саванны, на У — участкі мусонных трапічных лясоў і высакагор-ныя лугі. У аазісах пасевы пшаніцы, ку-курузы. плантацыі бананаў, фінікавай пальмы. Рэзерват Вадзі-Серын. ХАДЖЫ (араб., цюрк. — паломнік), мусульманін, які здзейсніў хадж. ХАДЖЫБЁЙСКІ ЛІМАН, заліў у паўн.-зах. ч. Чорнага м., у вусці р. М.Куяль-нік, паблізу г. Адэса, на Украіне. Даўж. каля 31 км, шыр. 2,5 км, глыб. да 2,5 м. Адгароджаны ад мора пясчана-раку-шачным перасыпам шыр. 4,5 м. Утва-рыўся шляхам аддзялення ад мора вус-ця р. М.Куяльнік. На дне Хл. глеевая гразь і хларыдна-натрыева-магніевая рапа, якія выкарыстоўваюць у лекавых мэтах. На беразе — вядомы бальнеагразевы Хаджыбейскі курорт з дзіцячымі сана-торыямі. ХАДЖЬІЕЎ Парашкеў (н. 14.4.1912, Са-фія), балгарскі кампазітар, педагог, муз. тэарэтык. Нар. арт. Балгарыі (1965). Ге-рой Сац. Працы (1979). 3 1940 выкладаў ў Балг. кансерваторыі (з 1947 праф.). Яго творы вылучаюцца меладычнай на-пеўнасцю, маляўнічасцю гармоніі, рэа-лізмам характараў: оперы «Альбена» (паст. 1963), «Мільянер» (паст. 1965), «Марыя Дзесіслава» (паст. 1978) і інш.; аперэты, мюзіклы, балеты, хары, песні для дзяцей (больш за 1000) і інш. Аўтар падручнікаў па гармоніі. Дзімітроўская прэмія 1962. ХАДЖЬІ-МУРАТ (1790-я г., Хунзах, Дагестан, Расія — 5.5.1852), адзін з кі-раўнікоў каўказскіх горцаў у час Каў-казскай вайны 1817—64. У 1834 захапіў уладу ў васальным Расіі Аварскім хан-стве. У 1836 арыштаваны рас. ўладамі па абвінавачанні ў сувязях з Шамілем, уцёк з турмы і стаў адным з яго бліжэй-шых паплечнікаў. Пасля далучэння ў 1843 Аварыі да імамата Шаміля, пры-значаны яе намеснікам (наібам). У снеж. 1851 Х.-М. парваў з Шамілем і перайшоў на бок Расіі. У крас. 1852 уцёк у горы, загінуў у сутычцы з рас. войскамі. Папулярны герой горскага фальклору. Яму прысвечана аповесць Л.М.Талстога «Хаджы-Мурат». ХАДЖЭННЕ, сярэдневяковы літаратур-ны жанр. Узнік у выніку паломніцтва на Б.Усход да святынь Палесціны і Ві-зантыі. Апісанне гэтых падарожжаў, асо'бных падзей грамадска-паліт. і культ. жыцця таго часу складае аснову зместу X. Найб. ранні помнік жанру ў стараж -рус. л-ры — «Хаджэнне ігумена Данііла» (пач. 12 ст.). Пазней узніклі складзеныя выхадцамі з Беларусі X. Аграфенія (ка-нец 14 ст.) і Варсанофія (2-я пал. 15 ст.), «Хаджэнне ў Царград» Ігнація Сма-ляніна (канец 14 — пач. 15 ст.). У эпоху Вял. геагр. адкрыццяў акгывізава-ліся разнастайныя ўзаемасувязі паміж наро-дамі, многія літ. жанры набылі новыя якасці, X сталі больш свецкімі і ператварыліся ў апі-санні падарожжаў за мяжу наогул («Хаджэнне за тры моры» АНІкіціма). Адным з апошніх твораў, які не страціў жанравай сувязі з X.. было «Перагрынацыя, або паломніцтва... у Святую зямлю» М.К.Радзівіла (1590-я г.). Ча-сам X. называліся асобныя творы інш. жан-раў, напр., апокрыф «Хаджэнне багародзіцы па пакутах». 518 ХАДЖЭННЕ Літ:. Г а р а н і н С.Л. Шляхамі даўніх вандраванняў: Гіст.-тэарэт. нарыс развіцця бел. паломніцкай літ. XII—XVI стст. Мн., 1999. В.А.Чамярыцкі. «ХАДЖЭННЕ БАГАРбДЗІЦЫ ПА ПА-КУТАХ», помнік стараж.-рус. пераклад-ной літаратуры апакрыфічнага жанру (гл. Апокрыфы). Трапіла на Русь праз паўд.-слав. пасрэдніцтва; зместам бліз-кае да візант. тэксту помніка. Найб. стараж. рус. спіс датуецца 12 ст. У тво-ры апавядаецца пра падарожжа гал. ге-раіні па замагільным свеце. Апокрыф прасякнуты рэліг. канцэпцыяй аб суро-васці, але справядлівасці боскага суда, паводле якой душа чалавека асуджаецца пасля яго смерці на пакуты за зямныя грахі. Тэндэнцыя запалохвання немінучымі пя-кельнымі жахамі за парушэнне прынцыпаў хрысціянства, боскіх запаведзяў некалькі змякчаецца ў творы спачуваннем грэшнікам, суперажываннем за іх пакуты. Гэта ідэя ўва-соблена ў вобразе Багародзіцы — чулай жан-чыны, заступніцы людзей. Моцна ўражаная ўбачаным у пекле, яна звяртаецца да Бога з просьбай злітавацца над грэшнікамі і палег-чыць ім пакуты. Незвычайнасць зместу твора, важнасць закранугых праблем. гуманіст. ідэя спачування чалавеку спрыялі папулярнасці твора сярод чытачоў. Бел. рэд. твора — «Аб дванаццаці пакугах». В.А.Чамярыцкі. «ХАДЖЙННЕ ІГЎМЕНА ДАНІІЛА», помнік стараж.-рус. літаратуры пач. 12 ст. Напісана не пазней 1113 выхадцам з Чарнігаўшчыны ігуменам Даніілам. які ў пач. 1104—06 (паводле інш. мерка-ванняў, 1106—08) падарожнічаў у «свя-тую зямлю» праз Канстанцінопаль і Кіпр. Там цікавіўся мясцінамі, звязаны-мі з біблейскімі падзеямі і героямі, асабліва захапляўся Іерусалімам. Аўтар дэталёва апісаў цэрквы і манастыры, хрысціянскія святыні Палесціны. Буду-чы на чужыне, Данііл маліўся за рус. князёў, баяр, духавенства, за ўвесь на-род, сярод імён згадвае і мінскага князя Глеба Усяславіча. Твор карыстаўся вял. папулярнасцю на Русі (захавалася больш за 100 спісаў, самы ранні — 15 ст.), служыў узорам для інш. твораў гэ-тага жанру. На Беларусі твор быў вядо-мы ў рукапісе 16 ст. (зберагаўся ў б-цы Красінскіх у Варшаве, загінуў у 2-ю сусв. вайну) побач з «Хронікай Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага», бел. перакладамі «Аповесці пра Таўдала» і біблейскай кнігі Товіт. ВА.Чамярыцкі.