КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
СССР. Навук. працы па рэгіянальнай тэктоніцы мацерыкоў, класіфікацыі асн. структурных элементаў зямной кары. Дзярж. прэмія СССР 1987. Тв.: Регнональная геотектоннка: Северная л Южная Амерлка. Антарктлда м Афрлка. М.. 1971; Обшая геотектонлка. 2 лзд. М.. 1973. Г.Хаецкі. Святая сям’я. ХАЙБЁРСКІ ПРАХОД, горны праход \ хр. Сафедкох (горы Парапаміз) на Пд ад цясніны р. Кабул, каля мяжы паміж Афганістанам і Пакістанам. Даўж. 53 км, шыр. 15—130 м. Выш. да 1030 м. Праз Х.п. праходзяць чыгунка (на тэр. Пакістана) і на розных узроўнях шаіпа і караванная дарога Пешавар—Кабул. ХАЙДАР AJH (1722—7.12.1782), праві-цель паўд.-інд. дзяржавы Майсур. Быў камандзірам ваен. атрада на службе ра-джы Майсура, у 1758—60 адхіліў раджу Горад Хайдарабад (Індыя). Статуя Буды на воз. Хусейн-Сагар. ХАЙДЭГЕР 521 ад рэальнай улады і стаў фактычным правіцелем дзяржавы. Рэарганізаваў вой-ска, узмацніў артылерыю. У войнах 1761—64 значна павялічыў тэр. Майсу-ра і зрабіў яго адной з наймацнейшых дзяржаў Індыі. У 1767—69 вёў вайну з англ. Ост-Індскай кампаніяй (гл. Англа-майсурскія войны). У 1770-я г. ваяваў з Маратхсхші княствамі і Хайдарабадам за гегемонію ў Паўд. Індыі. Памёр у час 2-й англа-майсурскай вайны 1780—84. ХАЙДАРАБАД, княства ў Індыі ў 18— 20 ст. Узнікла ў 1724, калі мясц. намес-нік Вялікіх Маголаў абвясціў сябе неза-лежным правіцелем (нізамам). У 1798 нізам X. падпісаў дагавор з англ. Ост-Індскай кампаніяй, паводле якога пры-знаў сябе васалам кампаніі (з 1858 — брыт. кароны). Найбуйнейшае васаль-нае княства ў складзе Брыт. імперыі. Пасля абвяшчэння ў 1947 незалежнасці Індыі правіцель-мусульманін працівіўся далучэнню X. да Індыі, але пад націс-кам індуісцкай большасці вымушаны быў гэта зрабіць. У 1950—56 аднайм. штат Індыі. У 1956 скасаваны, яго тэр. падзелена паміж штатамі Андхра-Прад-эш, Майсур і Бамбей. ХАЙДАРАБАД, горад у Індыіі, пры зліцці рэк Мусі і Усі. Адм. ц. штата Ан-дхра-Прадэш. 6,65 млн. ж. (2000). Важны эканам., гіст. і культ. цэнтр Паўд. Ін-дыі. Прам-сць: лёгкая, харч., хім.-фар-мацэўгычная, тьпунёвая, папяровая, шкля-ная; трансп., энергет., эл.-тэхн. маіпы-набудаванне, вытв-сць авіяц. абсталя-вання, авіяц. з-д. Саматужная вытв-сць прадметаў хатняга ўжытку, маст. выра-баў, тканін. Асманскі ун-т. Цэнтральнае геафіз. ўпраўленне. Засн. пасля 1589 як сталіца інд. дзяржавы Салконда. 3 1724 сталіца аднайм. княства і рэ-зідэнцыя нізамаў, потым адм. ц. штата Хай-дарабад, з 1956 — штата Андхра-Прадэш. ХАЙДАРАБАД. горад на ПнУ Пакіста-на, на р. Інд. 1,6 млн. ж. (1981, з пры-гарадамі). Трансп. вузел, рачны порт. Буйны гандл.-прамысл. цэнтр. Прам-сць: тэкст., харч., хім.. гарбарна-абутковая, шкляная, тытунёвая; с.-г. і эл.-тэхн. ма-шынабудаванне, металаапрацоўка. Са-матужныя рамёствы (ткацкае, ювелір-нае, ганчарнае). Сіндхскі ун-т. ХАЙДЭГЕР. Гайдэгер (Heidegger) Марцін (26.9.1889, г. Мескірх, Герма-нія — 26.5.1976), нямецкі філосаф, адзін з заснавальнікаў нямецкага жзіс-тэнцыялізму. Вучыўся ў Фрайбургскім ун-це ў Г.Рыкерта. 3 1916 асістэнт Э.Гусерля. 3 1923 праф. Марбургскага, у 1928—51 Фрайбургскага (у 1933—34 рэктар) ун-таў. Светапогляд X. фармі-раваўся пад уплывам фенаменалогіі Гу-серля і М.Шэлера, філасофіі жыцця В.Дзільтэя, дыялектычнай тэалогіі. У сваёй асн. працы «Быццё і час» (1927) распрацаваў новае вучэнне аб быцці, якое ён назваў «фундаментальнай анта- 522 хайдэн логіяй». Паводле X., анталагічную асно-ву чалавечага існавання (Dasein) скла-дае яго канечнасць, часовасць. Алрыёр-нымі формамі такога існавання («экзіс-тэнцыяналамі») ён лічыў трывогу, неспакой, страх, часовасць, «закіну-тасць у свет», адкрытасць і да т.п. Ад-розніваў сумеснае быццё («быццё-ў-свеце») як здольнасць індывіда ўступаць у зносіны з інш. людзьмі і «самабыццё». Лічыў, што ў «быцці-ў-свеце» ёсць не-бяспека для чалавека згубіцца ў свеце рэчаў, інш. людзей і дэградзіраваць да абязлічання; з гэтага стану яго можа вывесці страх. Пазней X. разглядаў быц-цё як «быццё-ў-магчымасці», у творчай рэалізацыі асобы, у т.л. шляхам апрад-мечвання сваіх думак у стварэнні тэхні-кі («Час карціны свету», 1949). Каб зра-зумець сэнс быцця, чалавек, на яго думку, павінен вызваліцца ад «ідалаў грамадскага быцця» і ўсвядоміць сваю смяротнасць. Разглядаючы мову як «дом быцця», сапраўднае сканцэнтра-ванне культуры, X. распрацоўваў ідэі «спекулятыўнай філасофіі» з мэтай пра-яснення «ісцін быцця» (найперш у тво-рах паэтаў-рамантыкаў і сімвалістаў). Тв.: Рус. пер. — Работы н размышленяя разных лет. М., 1993; Кант м проблема мета-фнзнкм. М., 1997; Тождество н разлнчне. М., 1997; Введенне в метафнзнку. СПб., 1998; Основные проблемы феноменологнн. СПб.. 2001; Мартан Хайдеггер / Карл Ясперс: Пе-реплска 1920—1963. М.. 2001; Бытле н вре-мя. 2 нчд СПб.. 2002. Літ.: Мнхайлов Н.А. Ранннй Хайдег-rep. М.. 1999; Мартлн Хайдеггер н фллосо-фля XX в. Мн., 1997; Б л м е л ь В. Мартнн Хайдеггер...: Пер. с нем. Челябллск, 1998; Ставцев С.Н. Введенле в фллософлю Хайдеггера СПб., 2000; Сафранскн Р Хайдеггер: Германсклй мастер л его время: Пер. с нем. М., 2002. В.Дз.Марозаў. ХАЙДЭН (Heiden) Эрык Артур (н. 14.6.1958, г. Мадысан, ЗША), амеры-канскі спартсмен (скорасны бег на каньках). Абс. чэмпіён XII1 зімовых Алімп. гульняў (1980, г. Лейк-Плэсід, ЗША; алімп. рэкардсмен на дыстанцы-ях 500, 1000, 1500, 5000 і 10 000 м). Чэм-піён свету (1977—80), рэкардсмен свету (1980) на дыстанцыі 10 000 м. Чэмпіён свету па спрынтэрскім мнагабор’і (1977— 79). Пасля Алімпіяды (1980) пакінуў спарт. выступленні. ХАЙКІН Барыс Эмануілавіч (26.10.1904. Мінск — 10.5.1978), расійскі дырыжор. педагог. Брат С.Э.Хайкіна. Нар. арт. СССР (1972). Скончыў Маскоўскую кансерваторыю (1928). 3 1928 дырыжор. гал. дырыжор Опернага т-ра імя К.Ста-ніслаўскага, з 1936 маст. кіраўнік і гал. дырыжор ленінградскіх Малога т-ра оперы і балета і т-ра оперы і балета імя С.М.Кірава, з 1954 дырыжор Вял. т-ра ў Маскве. 3 1935 праф. Ленінградскай, з 1954 — Маскоўскай кансерваторый. Яго мастацтву ўласцівы высокая культу-ра, тэмперамент, вытанчаная апрацоўка дэталей партытуры. Паставіў оперы; «Барыс Гадуноў» М.Мусаргскага (1939, 1949), «Іаланта» (1943), «Арлеанская дзева» (1945) П.Чайкоўскага, «Дуэння» С.Пра-коф’ева (1946), «Сям’я Тараса» Дз.Ка-балеўскага (1950), «Лятучы галандзец» Р.Вагнера (1963) і інш. Дзярж. прэміі СССР 1946 (двойчы), 1951. Тв.-. Беседы о длрлжерском мастерстве: Статьл. М., 1984. М.Хайдэгер. С.Э.Хайкін. ХАЙКІН Сямён Эмануілавіч (21.8.1901, Мінск — 30.7.1968), расійскі фізік і ра-дыёастраном; заснавальнік эксперым. радыёастраноміі ў СССР. Брат Б.Э.Хай-кіна. Д-р фіз.-матэм. н., праф. (1935). Скончыў Маскоўскі ун-т (1928), дзе і працаваў у 1930—47 (у 1934—37 дэкан ф-та). 3 1945 у Фіз. ін-це AH СССР (заг. лабараторыі). 3 1953 кіраўнік аддзе-ла радыёастраноміі ў Гал. астр. абсерва-торыі AH СССР (г. Пулкава). Навук. працы па нелінейнай тэорыі ваганняў. тэорыі вязкасці і трэння, радыётэхніцы, радыёфізіцы, радыёастраноміі. Упершыню назіраў поўнае сонечнае зацьменне ў ра-дыёдыяпазоне, разам з інш. адкрыў ра-дыёвыпрамяненне сонечнай кароны (1947; зарэгістравана як адкрыццё ў 1970). Вы-найшаў і пабудаваў новы тып радыётэ-лескопа (з антэнай пераменнага профі-лю, 1956). Кіраваў стварэннем першай у СССР радыёастр. станцыі (1948—49. Крым), праектаваннем радыётэлескопа РАТАН-600. Залаты медаль імя А.С.Па-пова AH СССР (1965). Тв:. Электромагннтные колебанля л вол-ны. 2 лзд. М.; Л., 1964; Сллы лнерцлл л не-весомость. М., 1967; Флзлческле основы ме-ханнкп. 2 лзд. М., 1971; Теорля колебанлй. 2 нзд. М., 1981 (разам з А.А.Андронавым. АА.Вітам). Літ.: С.Э.Хайклн // Успехл флз. наук. 1969. Т. 97, вып. 2; Кайдаловсклй Н.Л. Профессор С.Э.Хайкнн. 1901—1968. СПб., 1995.. М.М.Касцюковіч. ХАЙКбЎ, горад у Кітаі. Адм. ц, правін-цыі Хайнань. 291 тыс. ж. (1990). Порт на ПнУ в-ва Хайнань і яго эканам. цэнтр, вузел шашэйных дарог. Прам-сць: машына-, у т.л. суднабудаванне, xlm. і гумавыя вырабы, тэкст., харч. (чай, цу-кар, какосавы алей, кансервы); вытв-сць буд. матэрыялаў. ХАЙЛЕ МАРЫЯМ Менгісту, М е н -гісту Хайле Марыям (1941, Адыс-Абеба), дзяржаўны і паліт. дзеяч Эфіопіі. Герой Сацыяліст. Эфіопіі (1979), падпалкоўнік (1976). Скончыў Ваен. акадэмію і ун-т у Адыс-Абебе. Служыў у арміі. Адзін з кіраўнікоў ваен. перавароту (вер. 1974), у выніку якога скінуты імператар Хайле Селасіе I. 3 1974 1-ы нам. старшыні Часовага ваен.-адм. к-та (савета) Эфіопіі, у 1977—87 яго старшыня і старшыня CM Эфіопіі, галоўнакамандуючы Рэв. арміяй. Ген. сакратар ЦК кіруючай Рабочай партыі (1984—91), прэзідэнт і старшыня Дзярж. Савета Эфіопіі (1987—91). Пра-водзіў курс на пабудову сацыялізму, у знешняй палітыцы арыентаваўся на СССР. Пасля паражэння ў шматгадовай грамадз. вайне (май 1991) эмігрыраваў. ХАЙЛЕ СЕЛАСІЕ I, да 1930 Тафа-ры Маконен (23.7.1892, Ыджэр-са-Гора, правінцыя Харэр, Эфіопія — 27.8.1975), імператар Эфіопіі [1930— 74[. 3 сям’і дзярж. дзеяча Маконена, стрыечнага брата імператара Менеліка II. У 1916 абвешчаны рэгентам пры імпе-ратрыцы Заўдыту. Пасля яе смерці кара-наваны імператарам Эфіопіі (2.11.1930) пад імем Х.С. I. Увёў цэнтралізаванае кіраванне краінай, адмяніў рабства і гандаль рабамі, ажыццявіў некат. пра-грэсіўныя мерапрыемствы ў галіне аду-кацыі і аховы здароўя, абвясціў (1931) першую ў Эфіопіі канстытуцыю і інш. У 1923 дамогся прыняцця Эфіопіі ў Лі-гу Нацый. У час італа-эфіопскай вайны 1935—36 узначаліў барацьбу супраць італьян. захопнікаў. Адзін з ініцыятараў стварэння Арганізацыі Афрыканскага Адзінства. У выніку перавароту з-за са-цыяльна-эканам. і паліт. крызісу ў кра-іне 12.9.1974 скінуты, у жн. 1975 забіты. Літ.: Ягья В.С. Хайле Селассне I // Вопр. нсторян. 1990. №10; Капусцлн-скм й Р. Ймператор: Пер. с пол. М.. 1992. ХАЙЛЬ (Неуі) Соня (н. 8.11.1952, Кропштэт, Германія), нямецкі мовазна-вец. Д-р філалогіі (1980). Скончыла Гумбальдскі ун-т (1975). Дацэнт Ін-та славістыкі Гумбальдскага ун-та (з 1981 выкладае ў ім бел. мову). У 1980—81 і 1987 стажыравалася на кафедры бел. мовы БДУ (даследавала праблемы ўіва-рэння сінтакс. норм бел. мовы ў канцы 19 — пач. 20 ст.). Аўгар навук. прац па бел. мовазнаўстве, рэцэнзій на кнігі бел. аўтараў В.Баркоўскага, П.Сцяцко, Л.Шакуна, М.Яўневіча, У.Сакалоўскага і інш. (на ням. і бел. мовах). Сааўтар зб-каў «Моўная палітыка і пісьмовыя мовы ў 2-й палове 19 ст.» (1989),. «Між-славянскія і славяна-нямецкія моўныя паралелі» (1995), «Славянскі і германскі моўны свет» (1996). Пераклала на ням. мову творы В.Быкава, С.Яновіча і інш.