КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ХАБЕАС КОРПУС AKI (Habeas Corpus Act), адзін з асн. канстытуцыйных актаў Вялікабрытаніі. Прыняты ў 1679. Назва ад лац. форхгулы Habeas С. ad subjiciendum — пачатковыя радю загаду суда аб дастаўцы арыштаванага. Гаран-туе недатыкальнасць асобы, вызначае працэсуальныя правы грамадзян, праві-лы арышту і прыцягнення абвінавача-ных да суда. ХАБЕРЛАНД (Haberland) Крыс'гаф (хрыш-чаны 17.1.1750. Рыга — 19.3.1803). ла-тышскі архітэктар; прадстаўшк класі- цызму. Вучыўся ў Берліне і Дрэздэне (1770—76). Сярод твораў: у Рызе — ча-тырохвугольная плошча з царквой Пят-ра і Паўла ў ансамблі цытадэлі (1780— 86, з С.Зеге), дамы Голендэра (1787), Крузе (1788) і інш., перабудова б. гар. б-кі ў Домскім манастыры (1778—87); цэрквы Яня ў Валку (1785), у Катлакал-не пад Рыгай (1791—92). ХАБЕРМАС, Габермас (Habermas) Юрген (н. 18.6.1929, г. Дзюсельдорф, Германія), нямецкі філосаф і сацыёлаг. Праф. Гайдэльбергскага (1962—64) і Франкфурцкага (1964—71, 1983—94) ун-таў. У 1971—83 садырэктар Ін-та даследаванняў жыццёвых умоў навук.-тэхн. свету (г. Штэрнберг). Аўтар прац «Струкгурныя змены грамадскасці» (1962), «Пазнанне і інтарэс», «Тэорыя і пра-кгыка» (абедзве 1963), «Тэорыя камуні-катыўнага дзеяння» (т. 1—2, 1981), «За-позненая рэвалюцыя» (1990) і інш. Ран-ні перыяд у эвалюцыі яго поглядаў ха-рактарызуецца ўплывам неамарксізму і франкфурцкай школы, позні — наблі-жэннем да традыц. лібералізму і гуманіз-му. Распрацаваў тэорыю камунікатыў-нага дзеяння, пад якім разумеў моўнае ўзаемадзеянне індывідаў, што ўпарад-коўваецца паводле абавязковых норм і накіроўваецца на дасягненне згоды ў фармальных і нефармальных структурах грамадства. Камунікатыўнае дзеянне ад-розніваў ад інсгрументальнага ці стратэ-гічнага, якое характэрна для сферы працы і адпавядае тэхн. нормам і праві-лам рацыянальнага выбару. Адрозніваў таксама нармалізаванае дзеянне, звяза-нае з устанаўленнем прававых норм і забеспячэннем іх выканання з выка-рыстаннем уладных паўнамоцтваў, і эк-спрэсіўнае («драматургічнае»), звязанае са стварэннем і разуменнем твораў мас-тацтва. Ядром грамадзянскай супольнасці лічыў сац. ўтварэнні, што ўзнікаюць па-за межамі дзейнасці дзяржавы і экано-мікі (культ. асацыяцыі, царква, спарт. клубы, сродкі масавай інфармацыі, па-літ. партыі і інш.), задача якіх — па-шырэнне сац. роўнасці і свабоды, пера-будова і дэмакратызацыя дзяржавы. Выступаў за стварэнне агульнаеўрап. канстытуцыі, якая б забяспечыла фар-міраванне агульнаеўрап. грамадзянскай супольнасці, паліт. культуры і грамадз. салідарнасці. Тв.: Рус. пер. — Демократня. Разум. Нрав-ственность: Московскне лекцнн н ннтервью. 2 нзд. М., 1995; Моральное сознанне п ком-мунмкатнвное действне. СПб., 2000; Вовлече-нне Другого: Очеркн полнт. теорнн. СПб., 2001; Почему Европе нужна констнтуцня? // Соцнологня. 2001. № 4' Фнлософня как ме-стоблюстмтель н ннтерпретатор // Путь в фй-лософню: Антологня. СПб., 2001. Літ.: Фурс В.Н. Фмлософня незавер-шенного модерна Юргена Хабермаса. Мн., 2000; Современная западная і еоретнческая соднологня. Вьш. 1. Юрпн Хабермас. М., 1992; Современные соцнолошческне теорнн обіцества. М., 1996. В.Дз.Марозаў. ХАБЛ (Hubble) Эдвін Паўэл (20.11.1889, г. Маршфілд, ЗША — 28.9.1953), аме-рыканскі астраном. Чл. Нац. АН ЗША ХАВАНСКІЯ 515 (192 7). Вучыўся ў Чыкагскім ун-це. У 1914—17 у Йоркскай, з 1919 у Маўнт-Вілсанаўскай абсерваторыях. Навук. пра-цы па вывучэнні галактык. Прапанаваў класіфікацыю туманнасцей на галак-тычныя і пазагалактычныя (1922). Да-казаў, што блізкія да Зямлі галактыкі з’яўляюцца зорнымі сістэмамі, падоб-нымі да нашай Галактыкі. Устанавіў за-канамернасць «разбягання» галакгык (гл. Хабла закон, Хабла пастаянная). Яго імем названы касм. тэлескоп (гл. Хабла тэлескоп). ХАБЛА ЗАКОН, закон, які ўстанаўлівае прапарцыянальнасць скорасці касмала-гічнага «разбягання» пазагалактычных аб’ектаў (скопішчаў галактык) ад ад-легласці да іх. Выражаецца формулай: v = Н • г, дзе v — скорасць «разбягання»; г — аддегласць да аб’екга; Н — Хабла пас-таянная. Адкрыты Э.П.Хаблам (1929). Гл. таксама Касмалагічнае расшырэнне. ХАБЛА ІІАСТАЯННАЯ. каэфіцыент пра-парцыянальнасці ў Хабла законе. Абаз-начаецца Н. N = 50—100 км/(с-Мпк). Названа імем Э.ПХабла. ХАБЛА ТЭЛЕКСКОП, к а с м і ч н ы тэлескоп імя Э.Хабла, тэ-лескоп (рэфлектар) для назіранняў і даследаванняў касм. аб’ектаў з арбіты ШСЗ. Распрацаваны НАСА з удзелам Еўрап. касм. агенцтва. Названы імем Э.П.Іойм. Люстра дыям. 2,4 м, агуль-ная маса 12 т. Выведзены на арбіту выш. 610 км амер. пілатуемым касм. ка-раблём «Дыскаверы». Даследаванні пра-водзяцца з 20.5.1990. Выкарыстоўваецца для вывучэння далёкіх планет, зорак, туманнасцей і галактык, пошуку чор-ных дзір і інш. У.С.Ларыёнаў. ХАВАНСКІЯ, расійскі княжацкі род у 15—19 ст., прадстаўнікі якога займалі буйныя дзярж. і ваен. пасады. Пахо-дзяць ад кн. Нарымонта (1294—1348), 2-га сына вял. кн. ВКЛ Гедзіміна. Сын Нарымонта Патрыкей у 1408 перайшоў на службу да Маскоўскага вял. князя Васілія I. Унук Патрыкея Васіль Фёда-равіч па празванні Хаванскі — непас-рэдны родапачынальнік X., з якіх найб. вядомыя; I в а н Андрэевіч X. (?—1621), у час «Смуты» з 1607 акгыўны ўдзельнік ваен. дзе-янняў супраць Ілжэдзмітрыя II, ад прыхільні-каў якога ў 1609 вызваліў гарады Ржэў 1 Ста-рыца; адзін з кіраўнікоў народнага апаічэння 1612'. ваявода ў Яраслаўлі (1613—14) і Ноўга-радзе (1617—19); Іван Мікітавіч X (? — каля1671), баярын, ваявода; кіраваў задушэн-нем Наўгародскага і Пскоўскага паўстанняў 1650, у вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654— 67удзельнік узяцця Смаленска (1654) і потым ваявода ўім;Іван Андрэевіч X. (мя-нушка Таратуй —пустамеля; ?—1682). баярын, ваявода; у вайну 1654—67 і рус,-швед. вайну 1654—57 ваявода ў Магілёве (з 1656) і Пскове (1657—61); у 1657 разбіў каля г. Гдоў швед. войска; у 1659—60 узначаліў рэйд царскіх войск па Беларусі, які суправа-джаўся вял. спусташэннямі і забойствамі мір- 516 ХАВАНШЧЫНА ных жыхароў; у снеж. 1659 захапіў г. Гродна. у студз. 1660 — Брэст, пазней неаднаразова разбіты войскамі Рэчы Паспалітай; кіраваў падаўленнем Маскоўскага паўстання 1662; кі-раўнік Маскоўскага паўстання 1682, т.зв. «Ха-ваншчьшы», у час якога ўзначальваў Стра-лецкі іГрыказ; пакараны смерцю; Аляк-сандр Мікалаевіч X. (1771—1857). сенатар, кіраўнік Дзярж. асігнацыйнага банка і экспедыцыі нарыхтоўкі каштоўных палер (з 1818); М ік а л ай М і к а л а е в і ч X. (1777— 1837), ген. ад інфантэрыі, сенатар. чл. Дзярж. савета (з 1836); у 1823—37 бел. генерал-гу-бернатар. М.Г.Нікіцін. «ХАВАНШЧЫНА», пашыраная ў л-ры назва Маскоўскага паўстання 1682, ад прозвішча кіраўніка стралецкага руху кн. І.А.Хаванскага. ХАГАНІ ШЫРВАНІ Афзаладдзін Ібра-гім Алі аглы (каля 1120, г. Шэмаха, Азербайджан — 1199), азербайджанскі паэт, мысліцель. Вывучаў тэалогію, ас-траномію, філасофію, логіку, юрыспру-дэнцыю, араб. і перс. мовы. Служыў пры двары шырваншаха Манучэхра II. Вандраваў па краінах Б.Усходу. Развіў і ўдасканаліў жанры газелі і касыды, у якіх услаўляў прыгажосць і розум чала-века. Жыццю народаў Б.Усходу прысве-чана адна з лепшых яго паэм «Падару-нак двух Іракаў». Твор у многім аўта-біяграфічны, адлюстроўвае некат. сац.-паліт. абставіны эпохі. Аўтар цыкла філас. элегій «Турэмныя», панегірыч-ных касыд. Тв.: Рус. пер. — Лпрнка. Баку, 1982. Літ.: Рзакулнзаде С.Д. Обіцествен-но-полнтмческле н фнлософскне взгляды Ха-ганп Шнрванп. Баку, 1962. ХАГАРД (Haggard) Генры Райдэр (22.6.1856, Брадэнем, Вялікабрыта-нія — 14.5.1925), англійскі пісьменнік. Па адукацыі юрыст. Шмат падарожні-чаў. Аўгар прыгодніцкіх і гіст. раманаў «Капальні цара Саламона» (1885, экра-нізаваны ў 1938), «Клеапатра» (1889, экранізаваны ў 1939 і 1964), «Дачка Мантэсумы» (1893), «Цудоўная Марга-рэт» (1907), у якіх прагматызму суп-рацьпаставіў свет экзотыкі, далёкага мі-нулага. У позніх творах «Пярсцёнак ца-рыцы Саўскай» (1910), «Дзіця буры» (1913), «Свяшчэнная кветка» (1915) і інш. паэтызаваў «моцную асобу», апраў-дваў каланіялізм. Тв.: Рус. пер. — Копн царя Соломона; Прекрасная Маргарет. Мн., 1990; Клеопатра; Владычвда Зарн. М., 1991; Хозяйка Блосхол-ма. Мн., 1991; Бенята: Романы. Мн., 1994; Дочь Монтесумы. Мн., 1995; Она; Ледяные богн; Аэша. Мн., 1995. ХАГЕН (Hagen), горад на 3 ФРГ, у зям-лі Паўн. Рэйн-Вестфалія, на р. Фольме, паблізу яе ўпадзення ў р. Рур. Вядомы з 8 ст. 214 тыс. ж. (1991). Трансп. вузел. Прам-сць: чорная і каляровая металур-гія, машынабудаванне (у т.л. с.-г., эл.-тэхн.), металаапр., тэкст., папяровая, мэблевая. ХАГІНС (Huggins) Чарлз Брэнтан (22.9.1901, г. Галіфакс, Канада — 1997), амерыканскі хірург і анколаг. Чл. Нац. АН ЗША (1949). Скончыў Гарвардскі ун-т (1924). У 1936—62 праф. хірургіі Чыкагскага ун-та. У 1951—69 у лабара-торыі па даследаванні раку клінікі Бен-Мей (дырэктар). Навук. працы па гар-монатэрапіі раку, біяхіміі ферментаў. Нобелеўская прэмія 1966 (з Ф.Роўсам). В.Ф.Ермакоў. ХАДАВАЯ ЧАСТКА транспартнай м а ш ы н ы, сукупнасць элементаў ша-сі, што ўтвараюць цялежку машыны, якая забяспечвае яе перамяшчэнне. Напр., Х.ч. аўтамабіля ўключае раму, масты, колы з шынамі і падвеску (злучае колы з рамай ці нясучым кузавам). На ця-лежку Х.ч. змяшчаюць кузаў, кабіну і інш. вузлы. ХАДАВЕЦКІ (Chodowiecki) Даніэль Ні-калаус (16.10.1726, г. Гданьск, Поль-шча — 7.2.1801), нямецкі графік і жы-вапісец; адзін з вядучых майстроў ням. асветніцкага рэалізму. 3 1743 вучыўся і працаваў у Берліне. 3 1790 віцэ-дырэк-тар, з 1797 дырэктар Берлінскай AM. У творах перадаваў побыт бюргераў («Та-варыства ў берлінскім Тыргартэне»), сцэны з жыцця рамеснікаў («У столя-ра», «У краўца», «У кнігадрукара»; усе каля 1790), стварыў жывапісныя і гра-фічныя партрэты («Аўтапартрэт з сям’-ёй», 1771). Аўтар шматлікіх (каля 2 тыс.) ілюстрацый да твораў І.Гётэ, Г.Ле-сінга, Ж.Ж.Русо і інш.. выкананых у тэхніцы мініяцюрна-тонкага афорта. Літ:. Bauer J.-H. D.N. Chodowiecki. Hannover, 1982. ХАДАЙНІЦТВА. 1) афіцыйная просьба або прадстаўленне, накіраванае дзярж. органам або грамадскім арг-цыям вы-шэйшай інстанцыі. 2) Афіц. просьба пра выкананне працэсуальных дзеянняў або прыняцце рашэння. накіраваная органу дазнання, следчаму, пракурору, суддзі або суду. Права на заяву X. даец-ца пэўным удзельнікам працэсу, а так-сама ўпаўнаважаным органам дзярж. кі-равання, прафсаюзаў, грамадскіх арг-цый. X. аб апратэставанні прыгавораў і інш. суд. пастаноў, якія набылі законную сі-лу, могуць быць пададзены любой асо-бай, установай або арг-цыяй.