КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
532 ХАЛОДНАЯ чэнне. Варыянты Х.з. на тэр. Беларусі вядомы з каменнага веку да 18 ст. Найб. пашыраныя з іх былі дубіны. баявыя косы, гізармы, глевіі, кісцяні, кляўцы, корды, пярначы, пратазаны, скрамасаксы, цесакі, чаканы і інш. На ўзбраенні сучасных армій захаваліся штык, армейскі нож і корцік. Некаг. ві-ды Х.з. захаваліся як спарт. зброя (рапі-ра, шабля, шашка). ХАЛбДНАЯ ЗВАРКА. спосаб зваркі ма-тэрыялаў ціскам без іх нагрэву (пры хатняй т-ры і ніжэйшай за 0 °C). Робіц-ца за кошт пластычнага дэфармавання (цякучасці) паверхняў сутыкнення матэрыялаў пры іх сцісканні. Выка-рыстоўваецца для злучэння дэталей з пластычных металаў і сплаваў (у т.л. разнародных), пластмас і інш. Найб. пашырана Х.з. алюмінію. Халоднай на-зываюць таксама дугавую зварку чыгун-ных дэталей без папярэдняга нагрэву. Пры Х.з. дэталі з вял. зварным сячэннем сціскаюцца на прэсах (ціск 1 ГПа і больш), з невял. сячэннем — кляшчамі. Пры сцісканні матэрыялы цякуць (як вадкасць) уздоўж па-верхні раздзелу, паверхневыя слаі разбураюц-ца. а наступныя чыстыя слаі ўтвараюць злу-чэнне. Х.з. зварваюцца металы з гранецэнтра-ванай кубічнай рашоткай (алюміній, медзь, нікель, серабро), некаторыя пластмасы. смо-лы і інш. Х.з. разнародных металаў дае маг-чымасць пазбегнуць утварэння ў месцы злу-чэння крохкіх металідаў. Х.з. злучаюць права-ды, каркасы і абалонкі буйных канструкцый, танкасценныя алюмініевыя трубы і інш. ХАЛ6ДНАЯ ЭМІСІЯ тое, што аўта-электронная эмісія. ХАЛбДНЫЯ НЕЙТРбНЫ, нейтроны з энергіяй умоўна ад 510’3 эВ да 10’7 эВ. Выкарыстоўваюцца для вывучэння павольных дыфузійных рухаў атамаў і малекул у розных асяроддзях, даследа-вання бялковых макрамалекул, паліме-раў, мікрадэфектаў і мікранеаднастай-насцей у растворах, сплавах і інш. Гл. таксама Нейтронная фізіка. ХАЛбПЕНІЦКАЕ БАЛОТА. У Круп-скім р-не Мінскай вобл. і Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., у вадазборы р. Эса. Нізіннага тыпу. Пл. 6 тыс. га, у межах прамысл. пакладу 5,2 тыс. га. Глыб. торфу да 6,6 м, сярэдняя 2,4 м. Асуша-на, вырошчваюцца збожжавыя і карма-выя культуры, сеяныя травы і інш. ХАЛОПЕНІЦКІ РАЁН, адм.-тар. адзінка ў БССР у 1924—31 і 1935—60. Утвораны 17.7.1924 у складзе Барысаўскай акругі. Цэнтр — г.п. Халопенічы. 20.8.1924 падзелены на 11 сельсаветаў. 3 9.6.1927 у Мінскай акрузе. 8.7.1931 скасаваны. тэрыторыя размеркавана паміж Бары-саўскім, Крупскім і Лепельскім р-намі. 12.2.1935 адноўлены, падзяляўся на 13 сельсаветаў. 3 2О'.2.1938 у Мінскай вобл. 20.1.1960 раён скасаваны: 4 сельсаветы і г.п. Халопенічы перададзены ў Крупскі, астатнія — у Барысаўскі і Лепельскі р-ны. ХАЛОІІЕНІЧЫ. гарадскі пасёлак у Крупскім р-не Мінскай вобл. За 34 км ад г. Крупкі, 28 км ад чыг. ст. Крупкі на лініі Мінск—Орша, 134 км ад Мін-ска. 1,6 тыс. ж. (2002). Філіял Мінскага станкабудаўнічага завода імя С.М.Кіра-ва, прадпрыемствы харч. прам-сці. Ся-рэдняя і муз. школы, дзіцячы дом, Дом культуры, 2 б-кі, бальніца, аптэка, аддз. сувязі, 2 царквы. Брацкая магіла сав. воінаў, магілы ахвяр фашызму і сав. ва-еннапалонных. Вядомы з 1451. Уласнасць Ф.Даўгоўдавіча, М.Кезгайлы. Нонгартаў, Храптовічаў і інш. Ў 1669 у X. 260 дымоў, кляштар дамініканцаў. у 1708 пабудаваны касцёл. у 1712 царква, у 1775 адкрыта школа, з 1777 дзейнічаў кірмаш. 3 1793 у Рас. імперыі. мястэчка. цэнтр волас-ці Барысаўскага пав. У 1897 у X. 2254 ж., нар. вучылішча (з 1863), царква (з 1828); касцёл, бровар (з 1840), ільнопрадзільня (з 1865), бальніца, паштова-тэлегр. аддз., 15 крам, 2 кірмашы на год. 3 1920 у Мінскай губ. БССР, з 20.8.1924 цэнтр сельсавета; у 1924—31, 1935—60 цэнтр Халопеніцкага раёна. 3 27.9.1938 rap. пасёлак. У Вял. Айч. вайну ням. фашысты ў вер. 1941 расстралялі 800 ж.. стварылі лагер смерці (загублена 1600 чал.); дэейнічала падп. арг-цыя. ХАЛОПЫ асабіста залежная ад феада-лаў і найб. эксплуатуемая частка на-сельніцтва ў Кіеўскай Русі ў 9—13 ст. і ў Расіі да пач. 18 ст. Паводле прававога становішча набліжаліся да рабоў. Тэр-мін «X.» ўпершыню сустракаецца ў ле-тапісе пад 986. У 11—12 ст. ужываўся для абазначэння розных катэгорый за-лежнага насельніцтва. Паводле «Рускай праўды» поўнымі (абельнымі) X. стана-віліся: палонныя; самазапраданыя пры сведках; тыя, хто ажаніўся з халопкаю (рабою); свабодныя жанчыны, якія вы-ходзілі замуж за X.; дзеці X.; даўжнікі. Уладальнік мог неабмежавана распара-джацца асобай X.: забіць, прадаць, ад-даць за даўті і інш. Ён таксама нёс ад-казнасць за ўчынкі X.: знявагу вольнага чалавека, кражу і г.д. Асн. частка X. працавала ў сельскай гаспадарцы, некаторыя былі рамеснікамі, хатнімі і ваеннымі слугамі, выконвалі функцыі ніжэйшай адміністрацыі ў маёнтках. У Расіі ішоў працэс зліцця X. з асн. масай прыгонных. У ВКЛ найб. залежныя ад феадалаў людзі наз. чэлядзь нявольная. Літ.: Знмнн А.А Холопы на Русн. М.. 1973. Ф.Халс. Рэгенты прытулку для саста-рэлых. 1664. ХАЛС (Hulse) Расел Алан (н. 28.11.1950, Нью-Йорк), амерыканскі фізік і радыё-астраном. Скончыў Масачусецкі ун-т (1975). 3 1975 у Нац. радыёастр. абсер-ваторыі. 3 1977 у Прынстанскай лабара-торыі фізікі плазмы. Навук. працы па радыёаетраноміі, камп’ютэрным мадэлі-раванні паводзін высокатэмпературнай плазмы ва ўстаноўках для кантралюема-га тэрмаядз. сінтэзу. Адкрыў першы па-двойны пульсар (з Цж.Тзйларам, 1974: ра-дыётэлескоп абсерваторыі каля г. Арэсі-ба, Пуэрта-Рыка). Нобелеўская прэмія 1993 (з Тэйларам). Тв.: Рус. пер. — Открыгне двойного пуль-сара // Успехм фнз. наук. 1994. Т. 164, №7. М. М. Касцюкавіч. Р.А Халс. ХАЛС, Г а л ь с (Hals) Франц (паміж 1581 і 1585, г. Антверпен, Бельгія — 26.8.1666), галандскі жывапісец. Вучыў-ся у К. ван Мандэра (1600—03). Праца-ваў у Харлеме. Раннім партрэтам («Бан-кет афіцэраў стралковай роты св. Геор-гія», 1616), жанравым сцэнам («Муж і жонка ў парку», каля 1622), вобразам евангелістаў («Евангеліст Лука», «Еван-геліст Матфей». каля 1623—25) уласці-вы цёплыя тоны каларыту, дакладная мадэліроўка форм. Сталая манера, якая склалася ў канцы 1620-х г.. вылучаецца надзвычайнай лёгкасцю, свабодай і тэмпераментам. У гэты перыяд ствараў пераважна партрэты: «Цыганка». «Му-лат», «Мале Бабе» (усе каля 1630). «В. ван Хейтхейзен» (каля 1625—36), «Гру-павы партрэт стралковай роты св. Ад-рыяна» (1633). 3 1640-х г. у партрэтах узмацняюцца псіхал. характарыстыкі. у каларыце пераважаюць серабрыстыя то-ны, багатыя пераходамі адценняў: «Рэ-генты шпіталя св. Лізаветы» (16411 ХАЛЬКАПІРЫТ 533 ГІознія работы пабудаваны на строгіх. нанружаных кантрастах чорных і белых тонаў, адцененых рэдкімі чырвона-ка-рычневымі плямамі («Мужчына ў чор-ным адзенні», каля 1650—52), з’яўля-юцца і ноты безвыходнасці і песімізму («Рэгенты прытулку для састарэлых». 1664). Літ.-. С е н е н к о М.С. Франс Хальс. М.. 1965; Л а з а р е в В.Н. Франс Гальс // Лаза-рев В.Н. Старые европейскне мастера. М.. 1974. Т.В.Пешына. ХАЛТЎРЫН Сцяпан Мікалаевіч (2.1.1857, в. Верхнія Жураўлі Кіраўскай вобл., Расія — 3.4.1882), расійскі рабо-чы-рэвалюцыянер. Арганізатар (1878) і кіраўнік (з В.П.Абнорскім) «Паўночнага саюза рускіх рабочых». 3 1879 у «Народ-най волі». У лют. 1880, каб здзейсніць замах на цара Аляксандра 11, учыніў вы-бух у Зімнім палацы (цар уцалеў), дзе працаваў сталяром. 3 сак. 1881 чл. Вы-канкома «Нар. волі». Пакараны смерцю (павешаны) за ўдзел у забойстве (сак. 1882) адэскага ваен. пракурора. ХАЛУПНІКІ. беззямельныя і малазя-мельныя сяляне на Беларусі ў 16—19 ст. Іх маёмасць найчасцей складалася з хаты (халупы) і невял. колькасці жывё-лы. У ВКЛ X. не адраблялі паншчыны і не плацілі аброку, але штогод плацілі феадалу, на зямлі якога жылі, т.зв. па-седзінкі (2—4 злотых). Малазямельныя X. ў 17 ст. зліліся з цяглымі сялянамі. У 19 ст. плацілі падушны падатак. ХАЛХА (ад манг. халх — шчыт), з 16 ст. назва тэр. Паўн. Манголіі (замацава-лася як этнонім за яе насельніцтвам). У канцы 17 — пач. 20 ст. — ч. імперыі Цын пад назвай Манголія Знешняя; ця-пер асн. тэр. Мангольскай Рэспублікі. ХАЛХІН-ГОЛ, рака ў Манголіі і Кітаі. Даўж. 233 км, пл. бас. 17 тыс. км2. Па-чынаецца на зах. схілах Вял. Хінгана, цячэ па раўнінах Баргі, упадае 2 рукава-мі ў воз. Буір-Нур і р. Арчун-Гол, што злучае азёры Буір-Нур і Далайнор. Ся-рэдні расход вады 25 м3/с. У раёне Х.-Г. адбыўся Халхін-Гольскі канфлікт 1939. ХАЛХІН-ГбЛЬСКІ КАНФЛІКТ 1939, ваенныя дзеянні паміж сав.-манг. і яп. войскамі ў раёне р. Халхін-Гол у маі—вер. 1939. 3 пач. 1939 яп. войскі неаднаразова парушалі граніцу Ман-гольскай Нар. Рэспублікі (МНР). Калі яны 28.5.1939 у чарговы раз парушылі мяжу, манг. і сав. войскі (знаходзіліся там у адпаведнасці з пратаколам аб уза-емнай дапамозе па.між МНР і СССР ад 12.3.1936) адкінулі іх да манг.-кіт. мя-жы. У канцы чэрв. 1939 японцы па-спрабавалі захапіць плацдарм на зах. бе-разе ракі, але 3—5.7.1939 былі разбіты сав.-манг. войскамі каля гары Баін-Ца-ган. У жн. 1939 на правым беразе Хал-хін-Гола была разгорнута 6-я яп. армія (75 тыс. чал., 182 танкі, 500 гармат), якую падтрымлівалі 300 самалётаў. Сав.-манг. войскі былі аб’яднаны ў 1 -ю армейскую групу (57 тыс. чал., 498 тан- каў, 542 гарматы, 385 бронемашын, ка-мандуючы камкор [К.Жукаў). якую падтрымлівалі 515 самалётаў. Манг. войскі ўзначаліў маршал Х.Чайбалсан. Дзейнасць сав.-манг. войск каардына-ваў камандарм 2-га рангу Р.М.Штэрн. У ходзе наступлення сав.-манг. войскі 20—31.8.1939 акружылі і ліквідавалі яп. групоўку. 4 і 8.9.1939 яп. войскі зноў спрабавалі прасунуцца на тэр. МНР, але былі адкінуты і тэр. Манголіі была ачышчана ад захопнікаў. Паветр. баі працягваліся да 15.9.1939. У ходзе Х.-г.к. сав. авіядыя ўпершыню вы-карыстала ракетную зброю і ўпершыню танкі перайшлі раку па яе дне. Па просьбе Японіі 16.9.1939 баявыя дзеянні спынены. Страты праціўніка склалі 61 тыс. забітымі, паранены-мі і палоннымі, 660 самалётаў. Страты сав.-манг. боку склалі 18.5 тыс. чал. забітымі і па-раненымі. 207 самалётаў. За мужнасць 70 удзельнікам баёў прысвоена званне Героя Сав. Саюза, у т.л. СЛ.Грыцаўцу, які атрымаў гэта званне другі раз. Сярод узнагароджаных ордэнамі і медалямі былі беларусы 1 ўраджэнцы Беларусі І.М.Багушэвіч, В.М.Бібікаў, ХЯ.Варан-чук, ЯА.Ганчароў, СА.Любарскі. ІАз.К. Марозаў. .\ЦзІІерашкоў. М.К.Шут, А.К.Антоненка, Ф.Я.Жгіраў, А.Я.Марчанка, А.С.Пажарскі і інш.