КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ХАРТФАРД (Hartford), горад на ПнУ ЗША, на р. Канектыкут. Засн. ў 1633. 124 тыс. ж. (2000, з прыгарадамі 1,1 млн. ж.). Трансп. вузел. Буйны пра-мысл., фін. і культ. цэнтр Новай Англіі. Прам-сць: авіяц. рухавікоў, станкабуд., прамысл. абсталявання, металаапр., харч., папяровая; вытв-сць зброі, муз. інстру-ментаў. Ун-ты. Музей М.Твэна. ХАРТЫ, пароды паляўнічых сабак. Каля 20 парод (рускія псовыя і стэпавыя, та-зы, англійскі, афганскі, арабскі і інш.). Вядомы са старажытнасці. Выкарыстоў-ваюць у паляванні на зайцоў, лісоў, ваўкоў, дробных антылоп. X. даганя-юць, затрымліваюць ці душаць здабычу. Канстытуцыя сухая, моцная. Выш. ў карку 65—82 см. Галава доўгая і вузкая. вушы не-вял., моцна адцягнутыя назад. Спіна і паясні-ца ўтвараюць выгнуіую лінію (напружыну). Жывот моцна падцягнугы. Хвост шаблепа-добны. Масць (аднатонная ці плямістая) па-левая і шэрая розных адценняў. тыгровая, рыжая, чорная. Шэрсць мяккая. хвалістая або з буйнымі завіткамі. Тып паводзін ураў-наважаны з характэрнай рэзкай узбудлівасцю ў час палявання. ХАРТЫЯ (лац. charta ад грэч. chartes •папера, грамата), 1) старадаўні рукапіс, а таксама матэрыял (звычайна папірус або пергамент), на якім ён напісаны. 2) Назва дакументаў, канстытуцый і інш. акгаў, у якіх адлюстраваны паліт. патра-баванні сац. слаёў і класаў. Напр., Вялі-кая хартыя вольнасцей, X. Жаночай са-лідарнасці (падпісана 4.3.1997 у Мас-кве). ХАРТЫЯ-77 (Charta 77), дысідэнцкі праваабарончы рух і грамадз. ініцыяты-ва ў Чэхаславакіі ў 1970—80-я г. Засн. ў канцы 1976 — пач. 1977 групай апазі-цыйнай чэхаславацкай інтэлігенцыі (ся-род іх В.Гавел), якая падрыхтавала мані-фест руху. Узначальвалася 3 спікерамі. якіх выбіралі штогод. Апелявала да між-нар. гуманіт. пагадненняў, падпісаных чэхаславацкім урадам, у т.л. на сустрэ-чы прадстаўнікоў Нарады па бяспецы і супрацоўнііггве ў Еўропе (1980, Мад-рыд), заклікала чэхаславацкае кіраўніц-тва выконваць міжнар. пагадненні і прывесці ў адпаведнасць з імі ўнутр. за-канадаўства. Распаўсюджвала афіц. ма-тэрыялы і дакументы. якія зыходзілі ад Харты I — слугі (арабскі); 2 — рускі псовы; 3 — афганскі; 4 — грэйхаўнд (англійскі). урадавых струкіур, і падцэнзурныя, што ўтрымлівалі каментарыі да іх. Удзельні-чала ў «аксамітнай рэвалюцыі» 1989 і ўтварэнні Грамадзянскага форуму; пасля перамогі рэвалюцыі прэзідэнтам краіны выбраны Гавел. Дзейнічала да 1990—92. Літ:. Центрально-Восточная Европа во второй половнне XX в. Т. 2. От стабнллзацнн к крнзнсу, 1966—1989. М., 2002. У.Я.Калаткоў. ХАРУГВА (польскае chor^giew ад манг. оронго — знак, сцяг), I) прамавуголь-нае або трохвугольнае палотнішча (ра-дзей сцяг) з выявай Ісуса Хрыста або святых, замацаванае вертыкальна на доўгім дрэўку з дапамогай папярэчнай перакладзіны, — царк. сцяг, які носяць у час царк. свят. 2) Старадаўняя назва баявога вайск. сцяга. Мела пашырэнне ў слав. народаў шэрагу краін. у т.л. ВКЛ. а таксама ў казацкіх войсках (ха-рунка). 3) Арганізацыйна-такгычная вайск. адзінка рыцарскага войска ў сярэдневя-ковых ВКЛ і Польшчы. Існавалі X. зем-скія (складаліся з рыцарства пэўнай зямлі), родавыя (аб’ядноўвалі прадстаў-нікоў аднаго роду) і надворныя, што выконвалі ролю гвардыі манархаў і маг-натаў. У 16 ст. ў шляхецкай кавалерыі X. называлі роту (звычайна складалася са 100—200 чал. на чале з ротмістрам). У X. ўваходзілі кап’ёўшчыкі і стральцы; пазней з’явіліся X. гусарскія, панцыр-ныя, пяцігорскія, лёгкія (тат., валош-скія). У 16—17 ст. X. часам называлі пях. роты польскага і венг. тыпу. ХАРУЖАЯ Вера Захараўна (парт. і літ. псеўд. Верка, Вераніка К а р -чэўская, Алеся Шыпшына, Анатолька, Падпольнік, ГС.Кар -нілава; 27.9.1903, г. Бабруйск Магі-лёўскай вобл. — 4.12.1942), дзеяч рэв.-вызв. руху ў Зах. Беларусі, арганізатар патрыят. падполля ў Віцебску ў Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (I960). Скончыла Цэнтр. сав.-парт. школу (1922). Удзельніца грамадз. вайны 1918— 20. Настаўнічала, працавала ў Мазыр- ХАРЧАНКА 553 скім і Бабруйскім пав. к-тах КСМБ. У 1922—23 у апараце ЦК КСМБ. 3 лют. 1924 на падп. рабоце ў Зах. Беларусі: кааптавана ў склад ЦК КСМЗБ, з чэрв. 1924 сакратар ЦК КСМЗБ, чл. ЦК КПЗБ, ЦК КСМ Польшчы. Адзін з ар-ганізатараў і 1-ы рэдакгар органа ЦК КСМЗБ газ. «Малады камуніст». 15.9.1925 арыштавана польскімі ўладамі. На па-літ. працэсе 31-го (студз. 1927, Брэст) прыгаворана да 6 гадоў, на працэсе 133-х (крас.—май 1928, Беласток) — да 8 га-доў зняволення. У вер. 1932 у ліку 40 абмененых палітвязняў Польшчы пры-ехала ў Мінск. Працавала ў замежнай частцы Цэнтр. рэдакцыі КПЗБ, Мінскай школе КПЗБ. У 1935 арыштавана АДПУ БССР і выслана на «Балхашбуд» (Ся-рэдняя Азія). Пасля вызвалення Зах. Беларусі на парт. рабоце ў Целяханах, Пінску. У першыя дні Вял. Айч. вайны партызанка атрада В.З.Каржа. 3 вясны 1942 у апараце ЦК КП(б)Б у Маскве. У вер. 1942 на чале групы з 17 чал. накі-равана ў Віцебск для арганізац. ўмаца-вання Віцебскага патрыятычнага nad-полля. Збірала і перадавала камандаван-ню Чырв. Арміі і партызанам каштоў-ныя звесткі пра ворага. 13.11.1942 арыштавана ням фашыстамі разам з С.С.Панковай і інш. і пасля жорсткіх катаванняў расстраляна. Тв.: Лісты на волю. Мн., 1932; Пнсьма на волю. 3 нзд. М.. 1957. Літ.: Слаўная дачка беларускага народа: Лісты, арт. В.Харужай і ўспаміны аб ёй. Мн., 1960; Н о в н к о в Н.Г. Вера Хоружая. 2 нзд. М., 1973; Ласковнч В.П. Нз племенн не-покоренных. Брест, 1999. І.П.Хаўрапювіч. ХАРЎЗІН Аляксей Мікалаевіч (12.3.1864. Масква — 1933), расійскі этнограф, ар-хеолаг і антраполаг. Вывучаў побыт паўд. славян, народаў Каўказа, Крыма і Сярэдняй Азіі, удзельнічаў у распрацоў-цы навук. асноў этнагр. аддзела Рус. музея ў С.-Пецярбургу. У пач. '20 ст. працаваў у канцылярыі Віленскага ген,-губернатара, рэдагаваў перыяд. зб. «Вн-ленскнй временннк» і вывучаў бел. нар. жыллё. Сабраў значныя матэрыялы па традыц. жыллі беларусаў, пераважна з Гродзенскай, Віленскай і Ковенскай губ. Аўгар працы «Славянскае жыллё ў Паўночна-Заходнім краі» (Вільня, 1907), у якой з пазіцый эвалюцыянізму раз-глядаў бел. жыллё ў кантэксце з жыл-лём інш. слав. народаў, гал. чынам паўд. і зах. славян. Тв.: Матерналы по нпорш развнтмя сла-вянскях жп.ішц Жллшце словннца Верхней Крайны // Жмвая старнна. М., 1902. Вып. Літ.: Т о к а р е в С.А Нсторня русской зтнографнн. М.. 1966; Бандарчык В.К. Псторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст. Мн., 1970. В.К.Бандарчык. ХАРЎН АР-РАШЫД, Гарун ар-Р а ш ы д (766, г. Рэй, Іран — 24.3.809), арабскі халіф [786—809] з дынастыі Абасідаў. Прыйшоў да ўлады з дапамо-гай сям’і іранскай знаці Бармакідаў, што павялічыла ролю іранцаў у дзярж. справах. Пры ім араб. Халіфат 'дасягнуў найб. магутнасці. Дзякуючы яго асабіс- таму апякунству, Багдад ператварыўся ў найважн. цэнтр навукі, л-ры і мастац-тва мусульм. свету. Памёр у час паходу супраць паўстаўшых жыхароў Мавера-нахра. Папулярны герой араб. фалькло-РУ- ХАРЎНЖЫ (польск. chorqzy ад сііоц-giew сцяг), 1) камандзір харугвы ў сярэд-невяковай Польшчы і ВКЛ, з 14 ст. прыдворная пасада і званне. Існавалі вял. каронны [насіў велікакняжацкую харугву (сцяг) у час вял. цырымоній і знаходзіўся з ёю пры манарху ў час вай-сковых дзеянняў] і надворны X. (яго намеснік), а таксама земскі X. (кіраўнік шляхецкага апалчэння ваяводства — ганаровае званне). 2) У Запарожскай Сечы вайсковая пасада: вайсковы гене-ральны X., палкавыя і соценныя X., якія ўваходзілі ў склад старшыны. 3) У казацкіх войсках рус. арміі першапачат-кова сцяганосец, пазней — малодшы афіцэрскі чын, што адпавядаў чыну падпаручніка ў пяхоце, карнета ў кава-лерыі. ХАРЦІЦА вёска ў Мастоўскім р-не Гродзенскай вобл., на аўтадарозе Мас-ты—Скідзель. Цэнтр сельсавета і калга-са. За 23 км на ПнЗ ад г. Масты, 37 км ад Гродна, 7 км ад чыг. ст. Чарлёна. 469 ж., 164 двары (2002). Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, камбінат быт. абслугоў-вання, аддз. сувязі. ХАРЧАВАННЕ, сукупнасць працэсаў паступлення, ператраўлівання, усмок-твання і засваення арганізмам харч. рэ-чываў; састаўная ч. абмену рэчываў. Ат-рыманыя хім. злучэнні ўжываюцца ар-ганізмам для росту, жывдядзейнасці і ўзнаўлення. X ж ы в ё л. Усе жывёлы (а таксама грыбы і большасць бактэрый) гетэратрофы і ў сваім X. прама або ўскосна залежаць ад арган. рэ-чыва, што ўгвараецца аўтатрофамі. Патрэб-насць у ежы вызначаецца энергет. затратамі арганізма, якія залежаць ад розных фактараў навакольнага асяроддзя (напр., т-ра, біял. рыгмы), памераў цела, стадыі развіцця ці ўзросту, наяўнасці харч. канкурэнтаў і інш. Павелічэнне памераў арганізма вядзе да ад-носнага паніжэння агульнага абмену рэчываў і колькасці корму, што ўжываецца, на адзінку масы арганізма. Напр., сутачная патрэбнасць у ежы, выражаная ў працэнтах ад масы цела спажыўца, складае 20% для мышы-палёўкі і 1% для слана. У прыродных умовах адбыва-ецца частае чаргаванне залішняга X (гіпер-фагія) і галадання. Многія жывёлы здольны ўжываць значна болыпую колькасць ежы, чым неабходна для папаўнення энергазатрат. Лішкі назапашваюцца ў выглядзе тлушчу, які траціцца ў неспрыяльныя перыяды ці для вы-кормлівання дзіцянят. У залежнасці ад віду ежы, іпто ўжываецца, адрозніваюць фітафа-гаў (расліннаедныя), заафагаў (драпежныя) і сапрафагаў (дэтрытафагі, капрафагі, некра-фагі}. Мноства кармоў спрыяе вузкай спецы-ялізацыі X. — стэнафагія (алігафагі і манафа-гі). У зонах з няўстойлівай кармавой базай пераважаюць віды, што харчуюцца разнастай-най ежай, — паліфагі або эўрыфагі (крайняя ступень усёеднасці). Будова органаў захопу і здрабнення ежы, асабліваеці функцыянаван-ня стрававальнага апарату ў большасці вы-падкаў строга прыстасаваны да спосабу X. і харакгару даступнай ежы. 3 харакгарам X звязана таксама спецыфічная рэфлектор-ная дзейнасць (напр., назапашванне корму некат. ірызунамі, ссальны рэфлекс у млека-кормячых). У працэсе індывід. развіцця на аснове безумоўных рэфлексаў фарміруюцца шматлікія харч. ўмоўныя рэфлексы. Харч. ад-носіны, што складваюцца паміж відамі з роз-ным тыпам X. (фітафагія, драпежніцгва, сап-рафагія), утвараюць трафічныя ланцугі, якія вызначаюць структуру згуртаванняў, рэгулю-юць колькасць арганізмаў, упльшаюць на асаблівасці іх размнажэння, рассялення і інш. Хчалавека ў значнай меры вызначае яго здароўе, працаздольнасць і працягласць жыцця. Сугачная патрэбнасць у калорыях і асн. харч. рэчывах залежыць ад узросгу, полу, фіз. нагрузкі і ў сярэднім складае 2500—-3000 ккал. Рацыянальнае X. вызначаешіа правіль-нымі суадносінамі кампанентаў ежы, што ап-тымальна забяспечваюць патрэбнасць арга-нізма ў пластычных і энергет. рэчывах: суад-носіны бялкоў, тлушчаў і вугляводаў павінны быць 1:1:4. Рацыён X ўключае бялкі, што за-бяспечваюць 15% сутачнай каларыйнасці (э іх палавіна жьшёльнага паходжання), тлу-шчы — 30% (да 80% жывёльнага паходжан-ня), вугляводы — 55%. У норме рацыён X. ўключае мяса, рыбу. малочныя прадукты (асн. крыніцы бялкоў і тлушчаў), агародніну 1 фрукты (асн. крыніцы вугляводаў, мінер. рэ-чываў і вітамінаў). Непаўнацэннае, неадэк-ватнае X прыводзіць да парушэння функцый асобных органаў і сістэм, знясільвання арга-нізма, паніжэння супраціўляльнасці да хва-роб. Недастатковасць X ў дзіцячым узросце суправаджаецца затрымкай росту, фіз. і псі-хічнага развіцця. Залішняе X. — прычына парушэння абмену рэчываў, развіцця атлус-цення і інш. паталаг. станаў. Гл. таксама Ля-чэбнае харчаванне, Страваванне.