КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ХАХРАКОЎ Фёдар Паўлавіч (1.3.1925. с. Югаўское Кунгурскага р-на Перм-скай вобл., Расія — 21.7.1944), удзель-нік баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (1944). Скончыў ар-тыл. вучылішча (1944). На фронце з 1944. Камандзір узвода знішчальна-про-цітанкавага артыл. палка малодшы лей-тэнант X. вызначыўся пры вызваленні Брэсцкай вобл: 18—21.7.1944 у баях ка-ля в. Відамля Камянецкага р-на яго ўзвод падбіў 4 танкі праціўніка, зні-шчыў 6 агнявых пунктаў. Калі гітлераў-цы акружылі сав. воінаў, X. прыкрыў адыход параненых. Загінуў у гэтым баі. ХАХУЛЯ (Desmana maschata), млека-кормячая жывёла сям. кратовых атр. насякомаедных (па інш. сістэматы-ках — падсям. або сям. хахулевых). Па-шырана ў бас. рэк Волга, Дон, Урал. Эндэмік. Жыве ў поймавых старыцах, затоках, па берагах невял. рэк і азёр у норах. На Беларусі ў 18 ст. траплялася ў р. Беседзь, з 1955 — у р. Асцёр на тэр. Клімавіцкага і Крычаўскага р-наў Магі-л.ёўскай вобл. У 1955—62 выпушчана 580 X. у рэкі Сож і Пціч. Занесена ў Чырв. кнігу МСАП. Даўж. цела 18—22. хваста 17—20 см. маса да 520 г. Фугра густое, мяккае, не намакае, спіна буравата-карычневая, бруха серабрыс-тае. Морда выцягнута ў хабаток. Заднія лапы большыя за пярэднія, паміж пальцамі пла-вальныя перапонкі. Хвост сціснуты з бакоў, укрыты лускавінкамі і рэдкімі валасамі. Кор-міцца малюскамі, лічынкамі насякомых, п’яўкамі, рыбай, расліннасцю. 2 прыплоды за год па 1—2 дзіцяняці. С.ВХахракоў Ф П Хахракоў ХАЦЕЖЫНА, вёска ў Мінскім р-не, на аўтадарозе Мінск—Валожын. Цэнтр сельсавета. За 16 км на 3 ад Мінска, 6 км ад чыг. ст. Ратамка. 936 ж., 318 два-роў (2002). Пач. школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Брацкая 'магіла сав. воінаў. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. ХАЦЕНЧЫЦКІ БОЙ 1943, бой парты-занскай брыгады імя М.Фрунзе (каман-дзір АМ.Захараў) па разгроме гарнізона ням. фашыстаў у в. Хаценчыцы Вілей-скага р-на Мінскай вобл. 23 чэрв. ў Вял. Айч. вайну. Гарнізон (каля 100 гіт-лераўцаў, узброеных гарматай, 2 міна-мётамі, 12 кулямётамі), умацаваны па-лосамі траншэй, калючым дротам і 5 дзотамі, глыбока ўкліньваўся ў партыз. зону, пастаянна праводзіў карныя і гра-бежніцкія ў адносінах да населвніцтва акцыі. Сілы партызан (480 байцоў) уве-чары, сканцэнтраваўшыся ў лесе, на- Хахуля неслі нечаканыя ўдары, падавілі агонь гарматы і дзотаў, поўнасцю разграмілі гарнізон. У выніку бою партызаны рас-чысцілі раён для дзеянняў брыгады на 120 км; гарнізон акупантамі так і не быў адноўлены. Літ.: Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне. 1941—1945: Энцыкл. Мн.. 1990. С. 613. У.С.Пасэ. ХАЦЕНЧЫЦЫ, вёска ў Вілейскім р-не Мінскай вобл. Цэнтр сельсавета. За 52 км на ПдУ ад г. Вілейка, 70 км ад Мін-ска, 23 км ад чыг. ст. Уша. 95 ж., 48 два-роў (2003). Ляснінтва.Сярэдняя школа, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Вядомы з 1470 як маёнтак М.Радзівіла Ста-рога, потым уладанне Рагозаў, Рымшаў, Вы-соцкіх і інш. У 1550 дзейнічала царква. У 1800 у вёсцы 63 ж., 8 двароў. У 1886 мястэч-ка, цэнтр воласці Вілейскага пав., 28 ж., царк.-прыходская школа, царква, млын. У пач. 20 ст. 17 ж.. нар. вучылішча. 3 1940 цэнтр сельсавета Ільянскага..з 1957 Вілейска-га р-наў Мінскай вобл. У Вял. Айч. вайну адбыўся Хаценчыцкі бой 1943. Знаходзіцца ў зоне пастаяннага радыяцыйнага кантролю. Н.А.Яфімава. ХАЦІНСКАЯ БІТВА 1621. Адбылася ў вер.—кастр. 1621 каля замка Хацін на Днястры (цяпер г. Хацін Чарнавіцкай вобл., Украіна) паміж войскамі Рэчы Паспалітай з аднаго боку, Турцыі і Крымскага ханства — з другога. Вайну пачала ў 1620 Турцыя з мэтай захопу ўкр. і польск. зямель. У вер.-кастр. 1620 туркі разбілі пад Цацорай польскае вой-ска, у склад якога ўваходзілі ўкр. рэес-травыя казакі. Вясной 1621 тур. войска (каля 150 тыс. чал.) накіравалася ў Малдову, да яго далучылася каля 60 тыс. крымскіх татар. Насустрач ім ру-шыла аб’яднанае войска Польшчы і ВКЛ (каля 30 тыс. чал., у т.л. з ВКЛ ка-ля 11 тыс. чал-.) пад камандаваннем вял. гетмана ВКЛ Я.К.Хадкевіча (гл. ў арт. Хадкевічы). У вер. 1621 Хадкевіч раз-мясціў сваю армію ўмацаваным лагерам каля закінутага Хацінскага замка такім чынам, каб Днестр адрэзаў шляхі да ад-ступлення. Да яго далучыліся ўкр. каза-кі (каля 40 тыс. чал.) пад камандаван-нем гетмана П.Канашэвіча-Сагайдачна-га. 2.9.1621 пад Хацін падышла тур. ар-мія на чале з султанам Асманам II і адразу атакавала лагер. Штурмы паўга-раліся на працягу месяца, найб. знач-ныя адбыліся 2, 4, 7, 15, 28 верасня. Войскі Рэчы Паспалітай рабілі ўдалыя контратакі і вылазкі. 24.9.1621 Хадкевіч памёр. Перад смерцю камандаванне войскам ён перадаў СЛюбамірскаму. У баях, якія доўжыліся да 3.10.1621, туркі панеслі вялізныя страты (да 80 тыс. чал.) і былі вымушаны прызнаць пара-жэнне. 9.10.1621 заключаны мір, які ўстанавіў граніцу па Днястры і гаранта-ваў Рэчы Паспалітай бяспеку ад турэц-кіх і татарскіх нападаў. Літ.: Чарняўскі М. Правадыр крыла-тых вершнікаў:. Ян Кароль Хадкевіч. Мн., 1998. В.С.Пазднякоў. ХАЦІНСКАЯ БІТВА 1673. Адбылася 11 ліст. каля замка Хацін на Днястры (ця- ХАЦКЕВІЧ 565 nep г. Хацін Чарнавіцкай вобл., Украі-на) паміж войскам Рэчы Паспалітай пад камандаваннем вял. кароннага гет-мана Я.Сабескага (каля 40 тыс. чал.) і войскам Турцыі на чале з Гусейнам-па-шою (каля 35 тыс. чал.) у час вайны 1672—76 супраць Турцыі. У выніку біт-вы тур. армія знішчана (яна атабарыла-ся за ўмацаваннямі старога лагера вой-ска Рэчы Паспалітай, што застаўся з ча-соў Хацінскай бітвы 1621). Перамога са-дзейнічала абранню ў 1674 на трон Рэчы Паспалітай Сабескага (гл. Ян III Сабескі). В. С. Пазднякоў. ХАЦІСЛАЎ, вёска ў Маларыцкім р-не Брэсцкай вобл. Цэнтр сельсавета і кал-гаса. За 10 км на Пд ад г. Маларыта, 62 км ад Брэста, 4 км ад чыг. ст. Хаціслаў. 1027 ж., 362 двары (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулато-рыя, аддз. сувязі. Курган Славы на мес-цы бою 25.6.1941 воінаў 75-й стралк. дывізіі 4-й арміі з ням. фашыстамі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архітэкгуры — Ха-ціслаўская Спаса-Праабражэнская царква. ХАЦІСЛАЎСКАЯ СГІАСА-ПРААБРА-ЖЙНСКАЯ ЦАРКВА, помнік драўляна-га дойлідства з рысамі стылю барока ў в. Хаціслаў Маларыцкага р-на Брэсцкай вобл. Пабудавана ў 1799. Царква трох-зрубная. Асн. зруб, прамавугольны ў плане са зрэзанымі ў зах. ч. вутламі, і вузкг>3-гранны бабінец накрыты агуль-ным 2-схільным дахам з гранёным ба-рочным купалам у цэнтры. Такія ж ку-палкі ў цэнтры больш нізкага шмат-схільнага даху над 5-іраннай апсідай і над 3-яруснымі вежамі, якія фланкіру-юць гал. фасад. Сярэдняя ч. гал. 3-ярус-нага фасада завершана 3-вугольным франтонам, пакатыя бакавыя ч. нагад-ваюць валюты мураваных храмаў поз-няга барока і ракако. У 1867 да царквы прыбудавана 3-ярусная званіца (васьмя-рык на 2 чацверыках), завершаная шат-ровым дахам з дэкар. какошнікамі. ЮА.Якімовіч. Хацінская бітва 1621. Гравюра. ХАЦКЕВІЧ Аляксандр Ісакавіч (28.1.1895, в. Навасёлкі Барысаўскага р-на Мінскай вобл. —24.11.1937), дзяр-жаўны дзеяч Беларусі. Працаваў на ле-сапільных з-дах Барысава і Рэчыцы. 3 1915 у арміі, пасля ранення з 1918 на радзіме. Удзельнічаў ва ўстанаўленні сав. улады на Барысаўшчыне. Са снеж. 1918 старшыня Лошніцкіх валасных вы-канкома і рэўкома. У час польскай аку-пацыі кіраваў партыз. групамі на Бары-саўшчыне. У 1920 старшыня Барысаў-скай пав. PCI, са снеж. — Барысаўска-га пав. выканкома. У 1921 узначальваў камісію па барацьбе з бандытызмам, спекуляцыяй і дэзерцірствам. У снеж. 1922 як чл. паўнамоцнай дэлегацыі БССР падпісаў Дэкларацыю аб утва-рэнні СССР. 3 мая 1924 старшыня Магілёўскага акр. выканкома, з крас. 1925 нарком унутр. спраў БССР. У 1926—27 пастаянны прадстаўнік урада БССР пры ўрадзе СССР. 3 мая 1927 сакратар ЦВК БССР, адначасова стар-шыня Нац. камісіі пры ЦВК БССР, на гады дзейнасці якой на чале з X. пры-паў пік праводзімай у рэспубліцы палі-тыкі бе/іарусізацыі. У 1928 узначаліў урадавую Камісію па рэарганізацыі Ін-та бел. культуры ў Бел. АН. 3 лют. 1931 нарком фінансаў БССР. У 1935—37 сак- Хаціслаўская Спаса-Праабражэнская царква ратар Савета Нацыянальнасцей ЦВК СССР. Уваходзіў у склад рэдакцыйнай камісіі па выпрацоўцы Канстытуцыі СССР 1936, узначальваў Камісію па ам-ністыі і сав. грамадзянстве. Быў рэдак-тарам час. «Революцня н нацнональ-ностн», чл. рэдакцыйнага савета Вял. сав. атласа свету. Выступаў у друку па пытаннях сав. будаўніцтва. Чл. ЦВК БССР у 1920—37 і яго Прэзідыума ў 1925—36. Чл. ЦВК СССР у 1922—24, 1925—37 і яго Прэзідыума ў 1927—35. Чл. Кантрольнай Камісіі ЦБ КП(б)Б у 1920—21, ЦБ КП(б)Б у 1922—24. Чл. ЦК КП(б)Б у 1927—37. Канд. у чл. Бю-ро ЦК КП(б)Б у 1929—34. 25.7.1937 арыштаваны ў Маскве, этапіраваны ў Мінск. Неабгрунтавана абвінавачаны ў прыналежнасці да «Арганізацыі правых» і кіраўнштве ёй (гл. «Аб’яднанае анты-савецкае падполле») і прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Рэабіліта-ваны ў 1956. М.А.Бандарэнка. ХАЦКЕВІЧ Аляксандр Фёдаравіч (14.3.1923, в. Тартак Барысаўскага р-на Мінскай вобл. — 19.11.1995), бел. гіс-торык. Д-р гіст. н. (1969), праф. (1970). Засл. работнік Вышэйшай школы Бела-русі (1980). Скончыў Рэсп. школу пра-пагандыстаў пры ЦК КП(б)Б (1946), БДУ (1950). У 1946—58 на камсам. і парт. рабоце ў Івянецкім р-не, Барана-віцкім, Маладзечанскім абкомах КП(б)Б, заг. аддзела абл. газ. «Красное знамя» (г. Маладзечна). 3 1961 навук. супра-цоўнік Ін-та гісторыі АН БССР. 3 1965 выкладчык Мінскага радыётэхнічнага, з 1973 заг. кафедры Бел. тэатр.-мастацка-га, з 1977 — Бел. політэхн. ін-таў. Дас-ледаваў гісторыю Кастр. рэвалюцыі 1917, польска-сав. вайну 1919—20, ан-тыфаш. і партыз. рух у Вял. Айч. вайну, рэпрэсіі' 1930—50-х г. Тв.: Польскне ннтернацноналмсты в борь-бе за власть Советов в Белорусснн. Мн., 1967; Становленяе партазанского двнження в Белорусснн н дружба народов СССР. Мн., 1980 (разам з Р.Р.Кручком); Вдохновятель н органмзатор велнкой Победы. Мн., 1985 (ра-зам з Г.ААлдакушыным); Солдат велнкмх бо-ев: Жмзнь н деятельность Ф.Э.Дзержннского. 5 нзд. Мн., 1987; Арышты і дэпартацыі ў за-ходніх абласцях Беларусі (1939—1941 гг.) // Бел. гіст. часоп. 1994. Ns 1—2; Аб раззбраен-ні груповак Арміі Краёвай у Нарачанскай і Налібоцкай пушчах (1943—І944) // Там жа. 1996. № 1, 3. В.Ф.Кушнер.