КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Хашымін Панарама горада. коўскую кансерваторыю (1934, кл. М.Мяскоўскага), з 1952 яе праф. і Муз.-пед. ін-та імя Гнесіных. Выступаў і як дырыжор. У меладычна шчырых, рыт-мічна імпульсіўных творах X. танальная сістэма еўрап. музыкі арганічна злілася з усх. ладавасцю. Сярод твораў: балеты «Шчасце» (паст. 1939), «Гаянэ» (паст. 1942, новая рэд. 1971), «Спартак» (паст. 1956; у Бел. т-ры оперы і балета 1964), сімф. паэма для хору і арк. (1938); 3 сімфоніі (1934, 1943, 1947), канцэрты для фп. (1936), скрыпкі (1940), віялан-чэлі (1946) з арк., канцэрты-рапсодыі для скрьшкі (1961), фп. (1968), віялан-чэлі (1963) з арк.; тэатр. музыка, у тл. да драмы «Маскарад» М.Лермантава (1941) і інш. Аўтар музыкі Дзярж. гімна Арм. ССР (1944). Дзярж. прэміі СССР 1941, 1943, 1946, 1950, 1971. Дзярж. прэмія Арменіі 1965. Літ.: Арам Хачатурян. Ереван, 1972; Юзефовнч В. АХачатурян. М., 1990. А.У.Валадковіч. ХАЧАТЎРАЎ Тыгран Сяргеевіч (6.10.1906, Масква — 1989), расійскі эканаміст. Акад. AH СССР (1966, чл.-кар. 1943), Ганаровы чл. Венгерскай АН (1970). Ў 1945—49 дырэктар Усесаюзнага НДІ чыг. транспарту, у 1954—59 — Ін-та комплексных трансп. праблем АН СССР. 3 1966 гал. рэдактар час. «Воп-росы экономнкн». Навук. працы па тэ-орыі сацыяліст. ўзнаўлення, эканам. эфекгыўнасці капітальных укладанняў, эканоміцы капітальнага буд-ва, тран-спарту, размяшчэння прадукц. сіл. Тв.: Экономнка транспорта. М., 1959; Эко-номнческая эффектнвность каплтальных вло-женнй. М., 1964; Советская экономнка на современном этапе. М.. 1975. Літ.'. Т.С.Хачатуров. 2 нзд. М.. 1977. ХАШЫМІН (Ho-Chi-Minh), горад на Пд В’етнама, на р. Сайгон, за 80 км ад 568 ХАШЬІМІТЫ упадзення яе ў Паўд.-Кітайскае мора. Засн. ў 1778. Да 1976 наз. Сайгон, Saigon, 3,6 млн. ж. (1996). Разам з пры-гарадамі складае асобную адм. адзінку. Трансп. вузел. Міжнар. аэрапорты Тан-шаннют і Б’енхаа. Марскі порт на р. Сайгон. Гал. прамысл. цэнтр В’етнама. Прам-сць: лёгкая, харч., піваварная, дрэваапр., хім. (у тл. каўчук), машына-і суднабуд., металаапр., цэментавая; зборачныя (эл.-тэхн., радыёэлектрон-ныя) прадпрыемствы. Маст. рамёствы. Цэнтр рыбалоўства. Ун-т. Музеі. Рэгу-лярная планіроўка, каналы. Будысцкія пагады Салой і Вінь-Нгіем і інш. арх. помнікі 18 ст. Першапачаткова на месцы X. было паселі-шча кхмераў. У 1675 гэту тэр. захапілі в’ет-намцы і засн. ў 1778 г. Сайгон. У час вайны з В'етнамам горад спалены франц. войскамі, у 1860 адбудаваны як франц. крэпасць. 3 1867 адм. цэнтр франц. калоніі Кахінхіна (паўд. вобласці В’етнама), еўрапеізаваны і стаў хутка развівацца. У 1941—45 акупірава-ны яп. войскамі. 25.8.1945 у Сайгоне пера-магла Жнівеньская рэвалюцыя 1945, у выніку якой скінуга ўлада японцаў. У вер. 1945 заня-ты англа-франц. дэсантам. У 1954—75 тут знаходзілся рэзідэнцыя паўд.-в'етн. ўрада. 30.4.1974 Сайгон вызвалены ўзбр. сіламі Ча-совага рэв. ўрада Рэспублікі ІІаўд. В’етнам. 3 1976 у Сацыялістычнай Рэспубліцы В’етнам, перайменаваны ў X. у гонар Хо Шы Міна. ХАШЫМІТЫ (ад імя легендарнага Ха-шыма, сына родапачынальніка племя курэйш, да якога належаў Мухамед), дынастыя правіцеляў у некат. дзяржавах Араб. Усходу. Заснавальнік дынастыі шэрыф Меккі Хусейн ібн Алі аль-Ха-шымі, у 1916 абвешчаны каралём Хі-джаза. X. ў Хіджазе: Хусейн ібн Алі [1916—24), Алі ібн Хусейн [1924—25]; у Сірыі: Фейсал ібн Хусейн [1920[; у Іра- ку: Фейсал ібн Хусейн, Фейсал I [1921—23], Газі ібн Фейсал [1933—39], Фейсал ібн Газі, Фейсал II [1939—58]; у Іарданіі: Абдалах ібн Хусейн [1921 — 46 эмір, 1946—51 кароль], Талал ібн Абдалах [1951—52], Хусейн бен Талал [1952—99], Абдалах II [з 1999]. ХАШЭМІ-РАФСАНДЖАНІ Алі Акбар (н. 1934, г. Рэфсенджан, Іран), дзяржаў-ны і паліт. дзеяч Ірана. Агрымаў іслам-скую духоўную адукацыю ў г.Кум (Іран), мае духоўны тытул хаджат-улі,-іслама. У 1960—70-я г. удзельнік руху іранскага духавенства супраць рэжыму шаха Мухамеда Рэза Пехлеві, іранскай рэвалюцыі 1978—79. У 1980—89 стар-шыня іранскага парламента (меджліса). у 1989—97 прэзідэнт Ісламскай Рэспуб-лікі Іран. Ініцыіраваў шэраг лібераль-ных рэформ, звязаных з павелічэннем ролі прыватнага сектара ў эканоміцы. ХАЯМ УМАР, гл. Умар Хаям. ХВАЁВЫ АЛЕЙ, эфірны алей, які ат-рымліваюць з ігліцы і маладых галінак хвоі звычайнай. Празрыстая масляністая вадкасць жоўга-зялёнага колеру з прыемным пахам. Шчыль-насць 880—920 кг/м’, дрэнна раствараецца у вадзе, добра — у этаноле, эфіры. бензіне. Mae ў сабе пераважна монатэрпенавыя спір-ты і іх складаныя эфіры. Выкарыстоўваецца ў сінтэзе лек. сродкаў, пры вырабе мыла. дэза-дарантаў і інш. прэпаратаў быт. хіміі. ХВАЁВЫЯ ЛЯСЫ, хвойнікі, с а с -новыя лясы, саснякі, фарма-цыя карэнных хвойных лясоў, у дрэва-стоі якіх пераважае хвоя. Пашыраны ва ўмераным поясе Паўн. паўшар’я, такса-ма ў гарах Паўд. паўшар’я'. У свеце зай-маюць плошчу каля 325 млн. га На Беларусі займаюць 3940 тыс. га. або 50,2% плошчы лясоў. Пашыраны ва ўсіх геабат. падзонах, акругах і раёнах. Амплітуда глебавых умоў шырокая — ад сухіх пясчаных глеб да вярховых ба-лот. Дрэвастоі Хл. складаюцца з хвоі звычайнай з нязначным дамешкам бя-розы павіслай, асіны і елкі. Прадукцый-насць насаджэнняў ад Іа да Va класаў банітэту. Сярэдні запас спелага (80-га-довага) дрэвастою 200—220 м3/га. У ме-жах фармацыі Х.л. вылучаюць 4 асн. эдафічна спалучаныя субфармацыі: мо-надамінантныя хвойнікі (бары), ялова-хваёвыя лясы (субары), дубова-хваёвыя і балотныя хвойнікі. Вылучаюць 12 ты-паў Х.л.: імшыстыя (42,1% пл. Х.л.), верасовыя (19,7%), чарнічныя (12,8%), даўгамошныя (5,1%), арляковыя (4,1%), бруснічныя (2,9%), багуновыя (2.6%). сфагнавыя (2,4%), лішайнікавыя (2,4%), асакова-сфагнавыя (2,2%), кіслічныя (2,1%), асаковыя (1,6%). Даюць высака-якасную драўніну, выкарыстоўваюцца для атрымання жывіцы, з’яўляюцца месцам пражывання дзікіх звяроў і пту-шак. Маюць важнае вода- і глебаахоў-нае, санітарна-гігіенічнае значэнне. Літ:. Юркевнч Й.Д., Ловчнй Н.Ф. Сосновые леса Белорусснн. Мн., 1984; Л о в -ч н й Н.Ф. Экологнческнй аналнз структуры н продуктнвностн сосновых лесов Беларусн. Мн., 1999. М.Ф.Лоўчы. ХВАЛЕВАЕ СУПРАЦІЎЛЁННЕ. 1) у акустыцы — удзельны акустычны імпеданс (комплекснае супраціўленне) асяроддзя для плоскіх хваль. Вызначае ўмовы адбіцця і пераламлення хваль на мяжы асяроддзя. Для газападобнага ці вадкага асяроддзя Хс. роўнае адносінам гукавога ціску ў бягучай плоскай хвалі да вагальнай скорасці — ско-расці (адносна асяроддая) часціц, якія пры праходжанні хвалі вагаюцца каля становішча раўнавагі. Для неабмежаванага цвёрдага ася-роддзя або стрыжня Хс. выражаецца праз ад-носіны напружання механічнага да вагальнай скорасці часціц асяроддзя. Хваёвыя лясы: I — імшысты; 2 — верасовы; 3 — арляковы 2) У газавай дынаміцы — аэрагідрадынамічнае супраціўленне (гл. Гідрадынамічнае супраціўленне), якое ўзнік-ла пры звышгукавым цячэнні газу адносна цела. Абумоўлена стратамі энергіі на ўтварэнне ўдарных хваль..Х.с. для цяж-кай вадкасці — складальныя сілы суп-раціўяення вадкасці руху цела. Узнікае, калі цела рухаецца каля свабоднай па-верхні вадкасці ці паверхні падзелу вад-касцей з рознымі шчыльнасцямі. Абу-моўлена ўтварэннем рухомым целам па-верхневых хваль. 3) У электра-т э х н і ц ы — адносіны напружання да сілы току ў пункгах лініі (напр., доўгай лініі), па якой распаўсюджваюцца эл,-магн. хвалі. Для павелічэння ккдз такой лініі яе нагрузку робяць роўнай (ці бліз-кай) да Х.с. ХВАЛЕВАЕ ЎРАЎНЁННЕ, лінейнае ад-народнае дыферэнцыяльнае ўраўненне з частковымі вытворньгмі, якое апісвае распаўсюджванне хваль у асяроддзі. Для аднароднага і ізатропнага асяроддзя і ма-лых (гарманічных) узбурэнняў Хў. мае выглад: \ д2 й п . д2 5 2 Э2 SU ; ■ T-Г = о, ДО Д= -—s + -—і + -—; — с2 dt2 дх2 By2 д z2 Лапласа аператар, X, у, Z — прасторавыя дэ-картавы каардьшаты, u = й (х, у, z, 0 — фун-кцыя, якая характарызуе ўзбурэнне асяроддзя ў пункце з каардьшатамі х, у, zy момант часу t, с — параметр з размернасцю скорасці. Х.ў. апісвае амаль усе малыя ваганні ў размерка-ваных мех. сістэмах (падоўжныя гукавыя ва-ганні ў газе, вадкасці і цвёрдым целе, папя-рочныя ваганні струны, хвалі на паверхні ва-ды), а таксама многія эл.-магн. і аптычныя з’явы. У квантавай механіцы Х.ў. наз. Шро-дынгера ўраўненнем. А.І.Болсун. ХВАЛЕВАЯ МЕХАНІКА, адна з назваў квантавай механікі, звязаная з інтэр-прэтацыяй яе асн. вынікаў з пазіцый рашэнняў Шродынгера ўраўнення: ХВАЛЕВАЯ 6ПТЫКА, раздзел фізічнай оптыкі, у якім вывучаюцца аптычныя з’явы, абумоўленыя хвалевай прыродай святла. Уяўленні аб хвалевым характары распаўсю-джвання святла з’явіліся ў работах К.Гюйген-са, далей развіты ў даследаваннях ТЮнга, А Фрэнеля, Ц.Араго і інш., што дазволіла тлу-мачыць інтэрферэнцыю святла, дыфракцыю святла, вызначыць даўжыню яго хвалі, уста-навіць папярочнасць светлавых хваль і інш. Эл.-магн. тэорыя святла, створаная ДжМак-свелам, расглумачыла палярызацыю святла і колькасныя суадносіны пры пераходзе святла з аднаго празрыстага дыэлектрыка ў другі (гл.Фрэнеля формулы). Спалучэнне гэтай тэо-рыі з мадэльнымі ўяўленнямі электроннай тэорыі растлумачыла дысперсію хваль і ініп. эфекты. Абмежаванні дастасаванняў Хо. вы-явіліся ў даследаваннях па раўнаважным цеп-лавым выпрамяненні і фотаэфекце, што пры-вяло да стварэння квантавай механікі і ўста-наўлення карпускулярна-хвалевага дуалізму. Літ:. Степанов Б.й. Введенне в сов-ременную оптнку: Основные представлення оптнч. наукн на пороге XX в. Мн., 1989. ХВАЛЕВАЯ ПАВЁРХНЯ, паверхня. ва ўсіх пунктах якой хваля мае ў дадзены момант часу аднолькавую фазу. У іза-тропным асяроддзі напрамак распаўсюдж-вання патоку энергіі (гл. Умава век-тар) супадае з нармаллю да Х.п. Форма Х.п. залежыць ад умоў узнікнення і рас- паўсюджвання хваль. У найпрасцейшых выпадках — плоскасці (гл. Плоская хваля), сферы (гл. Сферычная хваля) ці цыліндры (гл. Цыліндрычная хваля). У оптыцы Х.п. наз. фронтам хвалі. ХВАЛЕВАЯ ПЕРАДАЧА. механічная перадача, у якой вярчэнне ад аднаго звяна да другога перадаецца з дапамо-гай хваль дэфармацыі, што ўзбуджаюц-ца ў гібкім элеменце. Бываюць зубчас-тыя, фрыкцыйныя, вінтавыя і інш. У найб. пашыраных зубчастых Х.п. пры вярчэнні т. зв. генератара ў гнугкім зубчас-тым коле ўзбуджаюіша бягучыя хвалі дэфар-мацыі, у вяршынях якіх зубы гнугкага кола ўваходзяць у зачапленне з зубамі жорсткага. У фрыкцыйных Х.п. перадача ўздзеяння ажыццяўляецца з выкарыстаннем сіл трэння. Пашыраны двуххвалевыя (з дэфармаваннсм гнуткага элемента ў 2 месцах), а таксама ад-на-, трох- і мнагахвалевыя перадачы. Выка-рыстоўваюцца ў авіяц. тэхніцы, буд. і груза-падымальных машынах, станках, канвеерах і інш.