КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
роды Т.ш., якія адрозніваюцца памерамі, формай, колерам і структурай абалонкі коканаў, колькасцю пакаленняў за год і інш. У прамысл. шаўкаводстве выка-рыстоўваюць гібрыды парод, якія больш жыццяздольныя, даюць высокія ўраджаі коканаў з лепшымі тэхнал. якасцямі. Тутанхамон у свяшчэннай лодцы. Статуэтка з грабніцы Тутанхамона ў Фівах. XVIII дьшас-тыя. 1-я пал. 14 ст. да н.э. ТУТАЎ 63 Крылы ў размаху 4—6 см, белаватыя. Цела масіўнае. Ротавы апарат недаразвіты, дарос-лыя матылі не кормяцца. Спароўваюцца ад-разу пасля выхаду з коканаў. Самка адкладвае 500—700 яец (грэн) і гіне. Інкубацыя 10—12 сутак. Вусені за 25—28 сут праходзяць 5 уз-ростаў, кормяцца лісцем шаўкоўніцы і інш. Шоўкавыдзяляльная залоза складае да 26% ад масы вусеня і выдзяляе шаўкавіну — тонкую парную ніць. Кокан складаецца з беспера-пыннай шаўкавіннай ніці даўж. 1000—-1500 м. ГУТАНХАМбН (літар. — жывы вобраз Амона; троннае імя Небхепрура), егіпецкі фараон эпохі Новага царства (XVIII дынастыя), правіў каля 1400 — каля 1392 да н.э. Зяць Аменхатэпа IV (Эхнатона) і, магчыма, яго сын ці ма-лодшы брат. Уступіў на прастол у 12-га-довым узросце пад імем Тутанхатон, памёр, не дажыўшы да 20 год. Фактьгч-на ўлада знаходзілася ў руках візіра Эе і інш. вяльмож. Пры Т. адменены рэліг. рэформы Эхнатона, адноўлены культ бога Амона, сам Т. адмовіўся ад імя Ту-танхатон і вярнуў рэзідэнцыю фараона з Эхетатона ў г. Фівы. У 1922 выяўлена грабніца Т. — адзінае амаль не разра-баванае пахаванне фараона, дзе захава-ліся цудоўныя помнікі мастацтва. Літ.: К а р т е р Г. Гробннца Тутанхамона: Пер. с англ. М., 1959; Кацнельсон Й.С. Тутанхамон н сокровнша его гробннцы. 2 нзд. М., 1979; Ж а к К. Егнпет велнкнх фа-раонов: йсторня н легенда: Пер. с фр. М.. 1992. ТЎТАЎ Вадзім Іванавіч (2.5.1932, г. Ба-гучар Варонежскай вобл., Расія — 2.1.1999), бел. вучоны ў галіне металур-гіі. Д-р тэхн. н. (1989), праф. (1990). Скончыў Ленінградскі політэхн. ін-т (1955). 3 1960 у Фізіка-тэхн. ін-це АН Беларусі, з 1972 у БПА. Навук. працы па тэорыі і тэхналогіі бесперапыннага ліцця загатовак суцэльнага і полага ся-чэння рознага профілю з чорных і ка-ляровых сплаваў для машына- і станка-будавання. 64 ТУТКОЎСКІ Тв:. Непрерывное лнтье наморажнваннем. Мн.. 1979 (у сааўг.); Спецнальные способы лнтья: Справ. М., 1991 (у сааўт.). ТУІКбЎСКІ Павел Апалонавіч (1.3.1858, г.п. Ліпавец Вінніцкай вобл., Украі-на — 3.6.1930), украінскі геолаг. Акад. АН Украіны (1919). Акад. АН Беларусі (1928). Скончыў Кіеўскі ун-т (1882). У 1884—95 хавальнік мінералаг. і геал. nATyiKoJcid, кабінетаў Кіеўскага ун-та, з 1914 праф. гэтага ун-та, з 1924 заг. кафедры, з 1926 дырэктар Ін-та геалогіі АН Украіны. Навук. працы па мінералогіі, петрагра-фіі, гідралогіі, палеанталогіі, рэгіяналь-най чацвярцічнай геалогіі, геамарфало-гіі. Распрацаваў мікрапалеанталагічны метад вывучэння асадкавых горных па-род. Прапанаваў новую эолавую тэо-рыю паходжання лёсаў. Даследаваў геа-марфалогію Бел. Палесся і геал. будову Беларусі. Тв.: Геологнческнй очерк Мннской губер-ннн. Ч. 1. Кнев, 1915; Геологнческне нссле-довання на террнторнн быв. Мннской губер-нмн. Ч. 2. Внтебск, 1925. ТЎТМЕС, старажытнаегіпецкі скульп-тар 14 ст. да н.э. «Начальнік скульпта-раў» пры двары фараона Аменхатэпа IV — Эхнатона. Працаваў у сталіцы Егіпта пры Эхнатоне — стараж. г. Ахе-татон (сучасны Амарна). У 1912 ням. археолаг Л.Борхарт пры раскопках Ахе-татона адкрыў майстэрню Т. з шэрагам партрэтных работ, сярод якіх выявы Эхнатона, царыцы Неферціці і іх шасці дачок. Партрэты вылучаюцца выключ-най тонкасцю мадэліроўкі, трапяткой адухоўленасцю вобразаў. 1л. гл. да арт. Егіпет Старажытны. ТУТМбС III М е н х е п е р а, егіпецкі фараон [1521, факгычна 1503—1491 да н.э.]. Да 1503 да н.э. быў аддучаны ад улады сваёй мачахай і суправіцельніцай Хатшэпсут. 3 1503 да н.э. вёў войны, у выніку якіх адноўлена егіп. ўладаранне ў Сірыі і Палесціне. У 1492/91 да н.э. перамог цара Мітані і захапіў уладанні на 3 ад р. Еўфрат. На Пд межы Егіпта пашырыліся да 4-га парога Ніла. Егіпет стаў адной з найб. на той час дзяржаў. Т. III плаціла даніну Лівія; атрымліваў дары ад цароў Сірыі. Вавілоніі і Хецка-га царства, з в-ва Крыт. Вялізныя ба-гацці, назапашаныя храмамі ў час праўлення Т. III, узмацнілі жрэцтва, спрыялі пашырэнню культу бога Амо-на. У 1491—73 да н.э. правіў з сынам Аменхатэпам II. Літ.: Ж а к К. Егнпет велнкнх фараонов: Нсторня н легенда: Пер. с фр. М., 1992. ТЎТУ (Tutu) Дэсманд Мпіла (н. 7.10.1931, г. Клерксдарп, Паўд.-Афр. Рэспубліка), рэлігійны і грамадскі дзеяч Паўд.-Афр. Рэспублікі (ПАР). Скончыў Іаганесбургскі ун-т (1954), Тэалагічны каледж св. Пятра (1960), Лонданскі ка-ралеўскі каледж (1966). Магістр тэалогіі. У 1954—57 настаўнічаў. 3 1961 святар. 3 1975 настаяцель Іаганесбургскага са-бора, з 1976 біскуп Лесота, з 1978 ген. сакратар Паўд.-афр. савета цэркваў. Асуджаў палітыку апартэіду ўлад ПАР, стаяў за выключна мірныя сродкі ба-рацьбы; маральна і матэрыяльна пад-трымліваў ахвяр паліт. рэпрэсій і іх сем’і. Нобелеўская прэмія міру 1984. ТУТЧА, возера ў Расонскім р-не Віцеб-скай вобл., у бас. р. Свольна, за 25 км на ПнЗ ад г.п. Расоны. Пл. 0,75 км2, даўж. 1,2 км, найб. шыр. 900 м, пл. ва-дазбору 8,16 км2. Катлавіна знаходзіцца сярод часткова забалочанага лесу. Праз возера цячэ р. Нячэрская. «ТУТЭЙШЫЯ», добраахвотнае т-ва маладых бел. літаратараў у 1987—90. Аб’ядноўвала каля 80 чал., якія ўдзель-нічалі ў мерапрыемствах у падтрымку бел. культуры, мовы, у экалаг. акцыях. «Т.» наладзілі выпуск самавьшавецкаге бюлетэня «Кантроль», друкавалі літ. старонкі ў газ. «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», праводзілі літ. веча- Тутмос III Менхепера. XVIII дынастыя. 1-я пал. 15 ст. да н.э. рыны і інш. Творы членаў т-ва сабраны ў зб. «Тутэйшыя»; Творчасць сяброў та-варыства» (1989). ТУФ ВУЛКАНІЧНЫ. вулканічная гор-ная парода, утвораная ў выніку цэмен-тацыі цвёрдых прадуктаў вывяржэння вулкана. Адрозніваецца паводле складу (базальтавы, андэзітавы. ліпарытавы і інш.), паводле харакгару і памеру аб-ломкаў (літакластычны, крышталеклас-тычны, вітракластычны і мяшанага складу; груба-, буйна-, сярэдне- і тон-каабломкавыя). Колер жоўты, аранжа-,вы, ружова-фіялетавы, чырв., карычне-вы. шэры і чорны. Шчыльн. 1,22—2,25 г/см3, трываласць 140—820 кг/см2. Вы-сокія дэкаратыўныя якасці. Выкарыс-тоўваецца як абліцовачны і сценавы ма-тэрыял, напаўняльнік лёгкіх бетонаў і інш. Радовішчы ў Арменіі, Італіі, Іслан-дыі і інш. ТУФАБРЭКЧЫЯ. брэкчыя т у -ф а в а я, вулканагенна-асадкавая гор-ная парода, утвораная цэментацыяй і ўшчыльненнем буйнаабломкавага рых-лага вулканагеннага матэрыялу. Скла-дзена пераважна з вутлаватых абломкаў лавы, шлаку, вулканічных бомбаў, сцэ-ментаваных дробназярність м туфавым цэментам. Выкарыстоўваецца як буд. матэрыял. Гл. таксама Вуяканагенна-асадкавыя пароды. ТУФЕЛЬКІ, род прасцейшых жывёл, гл. Парамецыі. ТУФІТ, асадкава-вулканагенная горная парода, складзеная на 50—90% з вулка-нагеннага матэрыялу (шлак, попел, пемза, абломкі парод) і асадкавага ма-тэрыялу (50—10%). Паводле памераў часцінак (пераважйа піракластычных) адрозніваюць Т. псефітавы, псамітавы, алеўрытавы, пелітавы. Цэмент карба-натны або гліністы. Колер стракаты, шэры, бураваты або зеленаваты. Выка-рыстоўваецца як буд. матэрыял. Гл. так-сама Вулканагенна-асадкавыя пароды. ТЎФТАЎ Іван Мікітавіч (24.12.1912, в. Гарадзінец Лепельскага р-на Віцебскай вобл. — 21.7.1974), Герой Сав. Саюза (1944). У Вял. Айч. вайну з 1941 на фронце. Кулямётчык радавы Т. вызна-чыўся ў сак. 1944 у Вінніцкай вобл. (Украіна) пры фарсіраванні Паўд. Буга і Днястра, дзе агнём з кулямёта прыкры-ваў пераправу сав. воінаў і падтрымлі-ваў наступленне Чырв. Арміі. Пасля вайны на гасп. рабоце. ТУФЦІНА Галіна Афанасьеўна (н. 14.10.1933, г. Новасібірск, Расія), укра-інская спявачка (мецца-сапрана). Нар. арт. СССР (1980). Скончыла Ленінград-скую кансерваторыю (1960). У 1961—93 салістка Кіеўскага т-ра оперы і балета. 3 1981 выкладае ў Кіеўскай кансервато-рыі. У рэпертуары партыі укр., рус. і за-межных кампазітараў: Насця («Тарас Бульба» М.Лысенкі), Аксана («Пбель эскадры» В.Губарэнкі), Кармэн («Кар-мэн» Ж.Бізэ) і інш. ТЎФЫ (ад лац. tofus), група горных па-род асадкавага і вулканагеннага пахо-джання. Маюць порыстую структуру, невысокую шчыльнасць, добра апра-цоўваюцца. Адрозніваюць Т. вапнавы (траверцін), туф вулканічны і Т. крамя-ністы (апалавыя адклады з крыніц). ВЕкарыстоўваюцца як буд. матэрыялы. ТУХАЧ^ЎСКІ Міхаіл Мікалаевіч (16.2.1893, в. Сляднёва Сафонаўскага р-на Смаленскай вобл., Расія — І.М.Туфтаў М.М.Тухачэўскі. 12.6.1937), савецкі ваенны дзеяч, палка-водзец, адзін з першых Маршалаў Сав. Саюза (1935). Скончыў Аляксандраў-скае ваен. вучылішча (1914). 3 1912 у арміі, з 1918 у Чырв. Арміі. Удзельнік 1-й сусв. 1914—18 і грамадз. 1918—20 войнаў. 3 чэрв. 1918 камандуючы 1-й ар-міяй Ўсх. фронту, са студз. 1919 — 8-й арміяй Паўд. фронту, з крас. 1919 — 5-й арміяй Усх. фронту. У лют.—крас. 1920 камандаваў войскамі Каўк. фронту. 3 крас. 1920 камандуючы войскамі Зах. фронту: у час савецка-польскай вайны 1920 распрацаваў і кіраваў Ігуменска-Мінскай і Варшаўскай аперацыямі. Удзельнік падаўлення антыбальшавіц-кага кранштацкага паўстання 1921, сял. ўзбр. паўстання ў Тамбоўскай і Варо-нежскай губ. 1920—21. У 1921 нач. Ва-ен. акадэміі РСЧА, у 1922—24 каманду-ючы войскамі Зах. фронту. 3 1925 нач. штаба РСЧА, з 1928 камандуючы Ле-нінградскай ваен. акругай, з 1931 нам. наркома ваенна-марскіх спраў СССР і старшыні РВС, нач. узбраенняў РСЧА, з 1934 нам. наркома абароны СССР, з 1936 1-ы нам. наркома абароны і нач. упраўлення баявой падрыхтоўкі. У 1937 камандуючы войскамі Прыволжскай ваен. акругі. Канд. у чл. ЦК ВКП(б) у 1934—37. Праводзіў работу па рэаргані-зацыі Чырв. Арміі, распрацоўцы ваен. навукі і практыкі ваен. будаўніцтва. 22.5.1937 арыштаваны па справе т.зв. «антысав. трацкісцкай ваен. арг-цыі» ў Чырв. Арміі і прыгавораны да пакаран-ня смерцю. Паводле рашэння ваен. ка-легіі Вярх. суда СССР прыгавор скаса-ваны і ў 1957 Т. рэабілітаваны. Тв.'. Нзбр. пронзв. Т. 1—2. М., 1964. Літ.: Гуль Р.Б. Красные маршалы. М., 1990; С о к о л о в Б. Ммханл Тухачевсклй: Жмзнь н смерть красного маршала. Смо-ленск, 1999.