КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТЫРбНСКАЕ МОРА (Mare Тіпепо), паўзамкнёнае мора паміж Аленінскім п-вам і а-вамі Сіцылія, Сардзінія і Кор-сіка; частка Міжземнага мора. Злучана з ім пралівамі Карсіканскім, Баніфача, Туніскім, Сардзінскім і Месінскім. Пл. 214 тыс. км2. Найб. глыб. 3830 м. На ПдУ — Ліпарскія а-вы. Т-ра вады ле-там 22—24,5 °C, зімой 13—14 °C. Салё-насць 37,25—38,25%о. Прылівы паўсу-тачныя (да 0,5 м). Рыбалоўства (сардзі-ны, тунец, вугор, меч-рыба). Гал. пар-ты: Неапаль, Палерма, Кальяры (Італія), Бастыя (Францыя). ТЫРбСІЙ (Teiresios), у старажытнагрэ-часкай міфалогіі сляпы прадказальнік з Фіваў. Паводле адной версіі міфа, Т. аднойчы ўбачыў багіню Афіну ў час купання і быў за гэта асляплёны, але пазней замест страчанага зроку Афіна дала яму дар прадказання. Паводле дру-гой версіі, Т. убачыў дзвюх змей, забіў іх і ператварыўся ў жанчыну; вярнуў мужчынскае аблічча пасля таго, як зноў забіў іншых змей. У час спрэчкі паміж Зеўсам і Герай аб тым, каму каханне дае больш асалоды — мужчыне або жанчы-не, Т. адказаў, што жанчыне, і быў ас-ляплёны раззлаванай Герай. Аднак Зеўс даў Т. дар прадказання і доўгае жыццё. А.Г.Зельскі. ТЫСЕЛІУС, Тызеліус (Tiselius) Арне Вільгельм Каўрын (10.8.1902, Стакгольм — 29.10.1971), шведскі біяхі- мік. Чл. Шведскай каралеўскай АН (з 1956 яе прэзідэнт), Нац. АН ЗША (1949). Скончыў Упсальскі ун-т (1925), дзе і працаваў (з 1938 праф., з 1951 ды-рэктар Ін-та біяхіміі). У 1960—64 прэзі-дэнт Нобелеўскага к-та па хіміі. Навук. працы па даследаванні адсорбцыі і элек-трафарэзу. Распрацаваў метады электра-фарэтычнага і адсарбцыйна-храматагра-фічнага аналізу біяпалімераў, у тл. бял-коў сывараткі крыві. Даказаў комплекс-ную прыроду сываратачных бялкоў. Нобелеўская прэмія 1948. «ТЫСЯЧА», 1) апалчэнне на Русі ў 11 — сярэдзіне 15 ст. Падзялялася на сотні. Падпарадкоўвалася тысяцкаму, які адказваў за збор, арганізацыю і ва-ен. падрыхтоўку «Т.». 2) Тэрыторыя (воласць) у некат. княствах стараж. Ру-сі, напр., у Наўгародскай феадальнай рэспубліцы. якой кіраваў тысяцкі (пры-значаўся князем або выбіраўся на вечы з баяр). «ТЫСЯЧА», рэвалюцыйны атрад (1170 чал.) на чале з Цж.Гарыбальдзі, дзеянні якога прадвызначылі перамогу рэвалю-цыі 1859—60 у Італіі. Сфарміравана ў г. Генуя, 11.5.1860 высадзілася на в-ве Сіцылія, каб скінуць феад. рэжым Бур-бонаў у Сіцылій абедзвюх каралеўстве (Паўд. Італія). «Т.» стала ядром рэв. ар-міі, якая ў маі—ліп. 1860 разграміла войскі Бурбонаў на Сіцыліі, а ў жн.— кастр. — і ў мацерыковай частцы кара-леўства, улада ў якім перайшла да рэв. ўрада Гарыбальдзі. Паход «Т.» значна паскорыў аб’яднанне Італіі. ГЫСЯЧАГАЛОЎ (Vaccaria), род кветка-вых раслін сям. гваздзіковых. 4 віды. Пашыраны ў Еўропе і ўмераным поясе Азіі. На Беларусі 1 від — Т. іспанскі, або пірамідальны, ці пасяўны (V. hispa-піса), нар. назва смолка. Трапляецца на палянах, схілах, часам як пустазелле ў пасевах. Аднагадовыя травяністыя расліны. Сцёблы прамыя, галінастыя, выш. да 70 см. Лісце супрадіўнае. суцэльнае. шызавата-зялёнае. Кветкі ружовыя, у рыхлым шчыткападобным суквецці. Плод — каробачка. Насенне ядаві-тае. ТЫТАН, спадарожнік планеты Сатурн, адзін з буйнейшых спадарожнікаў пла-нет. Дыяметр каля 5150 км. Адлегласць ад планеты каля 1221,86 тыс. км. Сідэ-рычны перыяд абарачэння 15 сут 23 гадз 15 мін. Mae атмасферу, якая складаецца з азоту з прымессю метану і інш. вугле-вадародаў. Адкрыты ў 1655 К.Гюйгенсам. ТЫТАН (лац. Titanium), Ті, хімічны элемент IV групы перыяд. сістэмы, ат. н. 22, ат. м. 47,87. Прыродны Т. — су-месь 5 стабільных нуклідаў з масавымі лікамі 46—50; найб. пашыраны 48Ті (73,45%). У зямной кары 0,57% па масе; у свабодным выглядзе не трапляецца (гл. Тытанавыя руды). Адкрыты ў 1791 англ. мінералогам У.Грэгарам у выгля-дзе дыаксіду; назва «Т.» (ад тытанаў) прапанавана ў 1795 ням. хімікам М.Клапратам. Серабрыста-белы лёгкі метал, шчыльн. 4505 кг/м3, tm 1671 °C. Існуе ў 2 крышт. ма-дыфікацыях: а-Ті з гексаганальнай шчыльна-ўпакаванай рашоткай (устойлівы да 883 °C) і р-Ті з кубічнай аб'ёмна-цэнтраванай рашот-кай (устойлівы пры t > 883 °C). Парамагне-тык. У паветры пакрываецца ахоўнай аксід-най плёнкай, чым абумоўлена высокая кара-зійная ўстойлівасць Т. ў паветры (да 500 °C), разбаўленых растворах кіслот і шчолачаў, марской вадзе, растворах хларыдаў і азотнай к-це. Пры пакаёвай т-ры раствараецца ў плаві-кавай, канцэнтраваных салянай і сернай к-тах. Стружка і парашок Т. пірафорныя. Пры наг-раванні Т. узаемадзейнічае з кіслародам (гл. Тытану аксіды), сухімі галагенамі (гл. Тытану галагеніды}. Атрымліваюць хлараваннем руд-ных канцэнтратаў (пры перапрацоўцы ільме-ніту шлаку, што аддзяляецца ад жалеза плаў-кай у электрапечах) з наступным аднаўлен-нем тэтрахларыду ТіС14 магніем (часам нат-рыем), здрабненнем і пераплаўкай атрыманага губчатага Т. ў зліткі. Выкарыстоўваюць пера-важна для атрымання тытанавых сплаваў, a таксама стужкі, дрот з чыстага Т. для вырабу анодаў, сетак і інш. дэталей у электравакуум-най тэхніцы, парашкападобны Т. — як гетэр. Літ:. Тнтан: Свойства, сырьевая база, фнз.-хнм. основы н способы получення. М., 1983. «ТЫТАН», серыя амер. ракет-носьбітаў для запуску касм. карабля «Джэміні», ШСЗ і аўтам. міжпланетных станцый; праграма іх распрацоўкі. Створаны на базе аднайм. міжкантынентальнай ба-лістычнай ракеты. Распрацаваны 2-, 3-і 4-ступеньчатыя варыянты; выкарыс-тоўваецца вадкае і цвёрдае паліва. Стар-тавая маса 150—640 т, маса карыснага грузу, які выводзіцца на каляземную арбіту, да 10 т, на высокаэлііггычную або геастацыянарную арбіту — да 5,8 т. У. С.Ларыёнаў. ТЫТАНАВЫЯ РЎДЫ, прыродныя мі-неральныя ўтварэнні для прамысл. зда-бычы тытану. Вядома больш за 80 мі-нералаў, у якіх ёсць тытан, гал. з іх: іль-меніт, рутыл, анастаз, брукіт, лейкаксен, лапарыт, тытаніт, пераўскіт. Большасць 82 ТЫТАНАВЫЯ Т.р. комплексныя, з іх таксама здабыва-юць жалеза, ванадый, цырконій, скан-дый, фосфар і інш. Прамысл. радові-шчы падзяляюцца на магматычныя, эк-загенныя (кор выветрывання і россы-пы) і метамарфагенныя. Колькасць ТіО2 У РУДах 0,5—35%. Радовішчы ў Аў-страліі, Канадзе, Нарвегіі, ЗША, Расіі, Індыі, Бразіліі і інш. ТЫТАНАВЫЯ СІІЛАВЫ, сшіавы на аснове тытану. Характарызуюцца вы-сокай мех. трываласцю, нізкай цепла-праводнасцю, невялікім каэф. лінейнага расшырэння, высокай каразійнай ус-тойлівасцю ў некат. (мінер. к-ты, раз-баўленыя растворы шчолачаў) хім. ася-роддзях і марской вадзе (перавышаюць усе тэхн. сплавы); добра сумяшчальныя з жывой тканкай. Паводле структуры большасць Т.с. — цвёрдыя растворы на аснове крышт. мадыфі-кацый тьтгану ( а і р-Ті); бываюць адна- і двухфазныя. Найб. пашыраны даухфазныя сплавы з ( a + р )-структурай, якія вызна-чаюцца найб. высокімі ў параўнанні з усімі метал. сплавамі значэннямі ўдзельнай трыва-ласці. Агрымліваюць Т.с. легіраваннем тьггану алюмініем, ванадыем, малібдэнам, марган-цам, хромам і інш. элементамі. Выкарыстоў-ваюць пераважна ў авія-, ракета- і суднабуда-ванні, крыягеннай тэхніды, для вырабу хім. і металургічнага абсталявання, пратэзаў у хі-рургіі. Літ.: Цвнккер У. Тнтан н его сплавы: Пер. с нем. М.. 1979: Металлографня тнтано-вых сплавов. М.. 1980. ТЫТАНАМАГНЕТЫТ, мінерал пад-класа складаных аксідаў; тытаназмя-шчальная разнавіднасць магнетыту (Fe, Ti)Fe2O4; таксама магнетыт з ук-лючэннямі ульвашпінелі (гл. Шпінель) або ільменіту. Комплексная руда на жа-леза (да 50%), тьпан (7—15, да 50%), ванадый (8—9%). Утварае скопішчы ў кантактавых зонах масіваў габра, пірак-сенітаў, лабрадарытаў. Радовішчы ў Ра-сіі, ЗША, Канадзе, Швецыі, Нарвегіі, Танзаніі і інш. ТЫТАНАТЫ. солі метатытанавай Н2ТіО3 і ортатытанавай Н4ТіО4 кіслот. Трапляюцца ў прыродзе ў выглядзе мі-нералаў (ільменіт FeTiO3, пераўскіт СаТіО3, гейкіліт MgTiO3 і інш.). Ат-рымліваюць Т. сплаўленнем або спя-каннем дыаксіду тытану (гл. Тытану аксіды) з аксідамі, карбанатамі ці гід-раксідамі адпаведных металаў. Т. двух- і трохвалентных металаў — сегнетаэлек-трыкі, найб. шырока выкарыстоўваюць Т. барыю ВаТіО3 (бясколерныя крыш-талі, tM 1616 °C), Т. свінцу РЬТіО3 (крыппалі цёмна- або светла-жоўтага колеру, 1пл 818 °C), Т. стронцыю SrTiO3 (бясколерныя крышталі, Іпл 2040 °C). ТЫТАНІДЫ, у старажытнагрэчаскай міфалогіі: 1) сёстры тытанаў, народжа-ныя Геяй і Уранам. 6 сясцёр-тытанід (Тэфіда, Феба, Мнемасіна, Тэя, Феміда, Рэя) сталі жонкамі сваіх братоў і нара-дзілі новае пакаленне багоў: Праметэя, Эас (багіня ранішняй зары), Геліяса, Муз, Лета, Гестыю, Геру і інш. 2) Дзеці і ўнукі (муЖч. род «тьгтанід») тьпанаў і тьпанід. А.Г.Зельскі. ТЫТАНІСТЫ ЖАЛЯЗНЯК, друтая наз-ва мінералу ільменіт. ТЫТАНІТ, с ф е н, мінерал падкласа астраўных сілікатаў, CaTi[SiO4](O, OH, F). Змяшчае да 40,8% аксіду тытану, пры-месі жалеза, марганцу, ітрыю, герма-нію, волава, танталу, ніобію і інш. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Утварае крышталі канвертападобныя, пласціністыя, прызматычныя да іголь-чатых і ніткападобных, крыжападобныя двайнікі, зярністыя, радыяльна-прамя-нёвыя і лямцападобныя агрэгаты. Ko-Bep мядова-жоўгы, залаціста-карычне-вы, буры, ружовы, зялёны, сіні або бяс-колерны. Цв. 5—5,5. Шчыльн. 3,45— 3,6 г/см3. Т. — акцэсорны мінерал кіслых, сярэдніх і шчолачных магма-тычных, а таксама метамарфічных па-род. Сыравіна на тытан, тантал, ніобій, ітрый, вырабны камень. Радовііпчы ў Расіі, Швейцарыі, Італіі, на Украіне і інш. ТЫТАНІЯ. спадарожнік планеты Уран. Дыяметр каля 1600 км. Адлегласць ад планеты 434,3 тыс. км. Сідэрычны пе-рыяд абарачэння 8 сут 17 гадз. Плос-касць арбіты Т. амаль перпендыкуляр-ная плоскасці арбіты Урана. Адкрыты ў 1787 У.Гершэлем. Тытаніт. ТЫТАНУ АКСІДЫ, аксіды, якія ўтва-рае тытан. Вядома каля 15 Т.а., най-важн. з іх монааксід ТіО, сэсквіаксід Ті2О3 і дыаксід ТіО2 (найб. пашыраны ў тэхніцы). Тытану дыаксід, ці аксід тытану (IV) — бясколерныя крышталі. tm 1870 °C. He раствараецца ў вадзе, разбаўленых мінер. к-тах (акрамя плавікавай). Пры сплаўленні або спяканні з аксідамі і карбанатамі металаў утварае тытанаты. У прыродзе трапляецца ў 3 мадыфікацыях — мінералы рутыл. анатаз і брукіт. Атрымліваюць: з рутылу; ільменіту FeTiO, і інш. руд сернакіслотным метадам; епальваннем тэтрахларыду TiCL (гл. Тытану галагеніды) у кіслародзе пры 1200—1700 °C. Выкарыстоўваюць як пігменты (гл. Бялілы) і напаўняльнік у лакафарбавай прам-сці. вытв-сці паперы, пластмас, гумавых вырабаў. а таксама ў вьггв-сці керамічных дыэлекгры-каў і аптычнага шкла. як кампанент белай