КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Літ.: Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача. Мн., 1957; Стэльмах У. Тэатр і час: Зап. дырэктара тэатра. Мн., 1973; С a -балеўскі А. Сучаснасць і гісторыя. Мн., 1985; Тэатру юнага гледача Рэспублікі Бела-русь — 40 гадоў // Тэатр. творчасць. 1996. № 2; Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача. Мн., 2000. Дз.У.Стэльмах. ТЭАТР ЮНАГА ГЛЕДАЧА БССР імя Н. К. Крупскай. Існаваў у 1931—41 у Мінску. У 1939 прысвоена імя Крупскай. Створаны пры Доме камсамола з удзельнікаў маст. самадзей-насці. Арганізатар і маст. кіраўнік М.Кавязін, маст. кіраўнікі: Е.Міровіч (з 1937), М.Сухараў (з 1940), М.Зораў (1941). Напачатку т-р карыстаўся рэ-пертуарам дзіцячых т-раў Масквы і Ле-нінграда, маст.-пед. прынцыпы якіх былі пакладзены ў аснову яго дзей-насці. Ставіліся пераважна тагачасныя п’есы: «Наш» М.Знык, «Вінтоўка № 492116» А.Крона, «Дружына» А.Бру-штэйн, франц. фарс 15 ст. «Адвакат Пат-лен». У 1936 пастаўлены бел. п’есы «Мікола Гоман» В.Сташэўскага, «Ная» М.Зарэцкага. У 1937 т-р рэарганізава-ны, яго ўзначаліў Міровіч. Трупа па-поўнілася выпускнікамі Бел. студыі пры Цэнтр. тэатр. вучылішчы ў Ленінградзе, акцёрамі з расфарміраваных т-раў: Бел. т-ра рабочай моладзі, Польскага ван-дроўнага т-ра БССР і інш. У ліку пер-шых створаны героіка-рамант. спек-такль «Як гартавалася сталь» паводле М.Астроўскага. 3 лепшых пастановак: «Ноч у верасні» І.Чэкіна, «Блакітнае і ружовае» Бруштэйн, казкі «Снежная ка-ралева» Я Шварца, створаная на бел. фальклоры «Цудоўная дудка» В.Вольс-кага (адзначана на Усесаюзным аглядзе т-раў ддя дзяцей у Маскве, 1940), кла-січныя «Даходнае месца» А.Астроўска-га, «Хітрыкі Скапэна» Мальера. Т-р 4. Бел. Эн. Т. 16. 98 ТЭАТРАЗНАЎСТВА спыніў дзейнасць з пачаткам Вял. Айч. вайны. Музыку да спектакляў пісалі бел. кампазітары П.Падкавыраў, Я.Ці-коцкі, Дз.Лукас, А.Багатыроў, М.Шчаг-лоў; сцэнаграфія — мастакі Ц.Кіпніс, К.Елісееў, А.Марыкс і інш. Сярод акцё-раў: П.Басінкевіч, С.Болітар, В.Брай-чэўская, Ю.Гальперына, С.Гурыч, З.Зя-ленка, В.Ігнацьеў, М.Кавязіна, А.Ка-шына, З.Курдзянок, Г.Лаўроў, П.Мас-цераў, А.Матусевіч, В.Окалаў, А.Ротар, З.Стома, У.Стэльмах, Л.Фрыдман, Л.Ці-мафеева, М.Цурбакоў, В.Чамялоў, А.Яку-цік; некат. час працавалі З.Браварская, М.Фрадкін (кампазітар), рэжысёр Ю.Па-лічынецкі. Ставілі спектаклі М.Маршак, Р.Сусловіч, В.Меяроўскі. Літ:. Тэатр юнага гледача БССР імені Н.К.Крупскай. Мн., 1940; П я т р о в і ч С.А. Дзіцячы тэатр БССР (1931—1941 гг ). Мн., 1983; Нефед В Н. Ннколай Ковязнн: Жмзнь н творчество. Мн., 1990. Дз.У.Стэлімах. яй, сацыялогіяй, эстэтыкай, псіхалогі-яй, фалькларыстыкай, літ.-знаўствам, усімі мастацтвазнаўчымі навукамі. Зарадзілася ў Стараж. Грэцыі і Рыме. Пер-шыя тэатразнаўчыя творы паявіліся ў 16 ст. ў Францыі, Англіі, Германіі. 3 17 ст. пачалося сістэматычнае вывучэнне гісторыі і тэорыі т-ра. У Расіі Т. ўзнікла ў 18 ст. Значную ролю ў яго станаўленні адыгралі творы А.Пушкіна, М.Гогаля, А.Астроўскага, артыкулы В.Бялін-скага, А.Грыгор’ева і інш. Вял. ўклад у яго развіццё зрабілі працы К.Станіслаўскага, У.Неміровіча-Данчанкі, У.Меерхольда, У.Усе-валадскага-Гернгроса, М.Марозава, П.Марка-ва, С.Данілава, Г.Гаяна і інш. тэарэтыкаў і практыкаў т-ра. На Беларусі першыя звесткі пра з’явы паратэатральнай культуры, а таксама пра спектаклі Нясвіжскага т-ра Ф.У.Ра-дзівіл у 1720—61 занатаваны ў «Дыяры-ушы князя Міхала Казіміра Радзівіла, ваяводы віленскага, гетмана Вялікага княства Літоўскага». У 17—18 ст. пер-шыя спробы асэнсаваць тэатр. працэсы зроблены ў працах М.К.Сарбеўскага («Пра трагедыю і камедыю, або Сенека пач. 20 ст. дзеячы культуры востра ставілі пытанне пра бел. нац. т-р (арт. М.Гарэцкага «Наш тэатр», 1913). Шмат увагі ідэі яго стварэння, асвятленню яго нар. і прафес. форм аддавалі газе-ты «Наша ніва» (1906—15), «Гоман» (1916—18), «Беларусь» (1919—20) і інш. У пачатку 20 ст. Т. вылучылася ў самас-тойную галіну навукі. Паяўленне пра-фес. дзярж. т-раў на Беларусі і шырокае развіццё аматарскай творчасці вызна-чылі задачы бел. Т. на новым этапе, асн. з якіх было вывучэнне гісторыі нац. сцэн. культуры; Ф.Аляхновіч «Бе-ларускі тэатр» (1924), С.Грынкевіч «Аб тэатры» (1927), А.Некрашэвіч «Беларускі першы Дзяржаўны тэатр, 1920—1930» (1930) і інш. Значная ўвага ў канцы 1920-х — 1930-я г. аддавалася аналізу бел. драматургіі. У зб. «Драматургія: Першы дыскусійны зборнік аўтаномнай секйыі драматургаў...» (1934) змешчаны кры-тычныя выступленні па праблемах дра-матургіі пісьменнікаў Я.Коласа, К.Чор- Тэатр юнага гледача БССР Сцэна са спектакля «Адвакат Патлен». Тэатр юнага гледача БССР Сцэна са спектакля «Цудоўная дудка» В.Вольскага. ТЭАТРАЗНАЎСТВА, навука, якая вы-вучае тэатр як самастойны від мастац-тва, яго паходжанне і развіццё, месца і ролю ў грамадстве, маст. і тэхнал. структуру, працэсы творчасці і ўспры-мання; галіна мастацтвазнаўства. Зы-ходзячы з таго, што т-р складаецца з драматургіі, сцэн. мастацтва і гледача, то кожная з гэтых галін з’яўляецца прадметам вывучэння адпаведных раз-дзелаў Т. Яго асн. структурныя часткі: агульная тэорыя і гісторыя т-ра, тэатр. крытыка, сацыялогія т-ра, тэорыя дра-мы, рэжысура, акцёрскае мастацтва, псіхалогія і фізіялогія творчасці і гля-дацкага ўспрымання, сцэнаграфія, муз. афармленне спектакляў, тэатр. адука-цыя і педагогіка, тэхніка сцэны, экано-міка і арг-цыя тэатр. справы, крыніца-знаўства, бібліяграфія і інш. Звязана з гісторыяй культуры і побыту, філасофі- і Тэрэнцый»), Я.Фалькоўскага («Збор розных твораў», т.З), Г.Каніскага («Пра-вілы паэтычнага мастацтва») і ф.Га-лянскага («Пра красамоўства і паэзію»), У 19 ст. на Беларусі і за яе межамі з’я-віліся друкаваныя працы на польскай мове, у якіх разглядалася дзейнасць Гродзенскага і Нясвіжскага т-раў, змяш-чаліся звесткі пра тэатралізаваныя дыялогі, якія праводзіліся ў езуіцкіх школах Гродна, Нясвіжа, Пінска, По-лацка, Слоніма і Свіслачы, бел. інтэр-медыі 17 ст. і інш. Вял. значэнне для вывучэння гісторыі і практыкі бел. т-ра мелі запісы яго нар. форм, зробленыя ў 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. Е.Раманавым, П.Шэйнам, К.Гукоўскім, Я.Карскім, Дз.Даўгялам, К.Харламповічам, А.Кір-корам і інш. У публікацыях канца 19 ст. Ў гіст. плане асвятлялася жыццё, у т.л. і тэатр., Мінска, Віцебска і Гродна. У нага, В.Вольскага, У.Галубка, М.Клім-ковіча, Б.Мікуліча, І.Гурскага, Я.Рама-новіча і інш. Сярод інш. прац па гэтай праблеме: «Сучасныя праблемы бела-рускай савецкай драматургіі» В.Вольс-кага (1934), «Тэатр і драматургія: Кры-тычныя артыкулы» М.Модэля (1935), якія, аднак, не пазбеглі суб’ектывізму ў ацэнках з’яў мастацтва. У пасляваен. перыяд бел. Т. прадоўжыла распрацоўку праблем сцэн. мастацтва і драматургіі. 3 арганізацыяй у Ін-це мастацтвазнаў-ства, этнаграфіі і фальклору АН Белару-сі ў 1957 сектара т-ра і кіно (з 1977 сек-тар, з 1986 аддзел т-ра) пачалося сістэ-матычнае вывучэнне гісторыі, тэорыі і сучасных працэсаў развіцця бел. т-ра. Гэтыя праблемы распрацоўваліся ў пра-цах У.Няфёда «Беларускі тэатр: Нарыс гісторыі» і «Тэатр у вогненныя гады» (1959), «Сучасны беларускі тэатр (1946—1959» (1961), «Станаўленне бе- ТЭАТРАЛІЗАВАНЫЯ 99 ларускага савецкага тэатра, 1917—1941» (1965), калектыўнай «Гісторыі беларус-кага тэатра» (т. 1—3, 1983—87), мана-графіях «У тэатр іду як у храм» ІЛіснеў-скага (1997), «На скрыжаванні» Р.Смольскага (1999), «На мяжы стагод-дзяў: Сучасны беларускі драматычны тэатр» Т.Гаробчанка (2002). У шэрагу тэарэт. прац разглядаюцца праблемы драматургічнага канфлікту («Роздум пра драматычны канфлікт» Няфёда, 1970); сцэн. інтэрпрэтацыі прозы («Ра-док, прачытаны тэатрам» У.Халіпа, 1973); узаемадзеянне і ўзаемаўзбагачэнне тэатр. культур розных народаў («Шляхі беларускага тэатра» У.Стэльмаха, 1964; «Беларуская драматургія ў тэатрах наро-даў СССР» А.Сабалеўскага, 1972, і інш.); эвалюцыі канцэпцыі гераічнага ў бел. тэатр. мастацтве («На сцэне — бессмяротнасць подзвігу», 1982; «Ства-рэнне лёсу: Гістарычная і героіка-рэва-люцыйная тэма ў тэатрах Беларусі 70— 80 гг.», 1987, Смольскага); сучаснай бел. рэжысуры («Пазначана часам: По-шукі сучаснай беларускай рэжысуры» Смольскага, 1984; «Рэжысура Беларусі: праблемы канцэптуальнасці спектак-ляў» Р.Баравіка, 2000) і інш. У манаграфіях тэатразнаўчага і літа-ратуразнаўчага характару аналізуецца творчасць драматургаў: Я.Купалы (М.Ярош, У.Карпаў, П.Васючэнка), К.Крапівы (Я.Усікаў, А.Макарэвіч, У.Карабан, С.Лаўшук, Сабалеўскі), Га-лубка (Л.Карабанава), А.Макаёнка (Усі-каў), вывучаецца драматургія і прабле-мы яе развіцця, аналізуецца сцэн. ўва-сабленне твораў бел., рус. і зарубежных драматургаў. Выдадзены манаграфіі, прысвечаныя асобным тэатр. калекты-вам Беларусі: «Першы тэатр» Раманові-ча (1946), «Беларускі акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы» (1970) і «Беларускі тэатр імя Якуба Коласа» (1976) Няфёда, «Дзіцячы тэатр БССР (1931—1941 гг.)» Пятровіча (1983), «На тэатральных скрыжаваннях» Б.Бур’яна і Ліснеўскага (1967, пра Дзярж. рус. драм. т-р Белару-сі), «Лёс аднаго тэатра» Г.Герштэйн (2000, пра Дзярж. яўр. т-р БССР), «Тэ-атр лялек» Ан.Ляляўскага (1974) і інш. Нар. формы тэатр. мастацтва, дзей-насць прафес. і аматарскіх калектываў у гіст. і сучасных аспектах даследуюцца ў працах Г.Барышава, У.Іскрыка, М.Ка-ладзінскага, Ю.Пашкіна, Ю.Сохара, А.Лабовіча, А.Есакова, А.Асташова, Пятровіча і інш. Выдадзены навуч. да-паможнікі для студэнтаў тэатр. факуль-тэтаў ВНУ, для школьных і дашколь-ных устаноў: «Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі» (склад. Сабалеўскі, т. 1—2, 1975; т. 1—3, 2-е выд. 1997—2000), «Гісторыя беларуска-га тэатра» Няфёда (1982), «Лялечны тэ-атр у школе» Ан. Ляляўскага (1967), «Школьны тэатр Беларусі XVI—XVIII стст.» С.Міско (2000) і інш. Творчасць найб. буйных акцёраў, рэжысёраў, мас-такоў, тэатр. дзеячаў асвятляецца ў крытыка-бібліягр. нарысах. 3 2-й пал. 1960-х г. выдаюцца працы мемуарнага характару: «Нататкі акцёра» Ц.Сяргей-чыка, «Тэатр і час» Стэльмаха (абедзве 1973), «Тэатр — жыццё маё» П.Малча-нава (1984), «Паўстагоддзя на сцэне» Г.Абуховіч (1987), «I кожны вечар у час прызначаны...: Паводле ўспамінаў З.І.Браварскай» І.Кірылюк (2001) і інш. Бел. Т. папулярызуе мастацтва т-ра: кнігі-альбомы «Тэатральна-дэкарацый-нае мастацтва Савецкай Беларусі» (1958), «Мастацтва беларускіх дэкарата-раў» (1989), «Тэатры Беларусі» (1998, на бел. і англ. мовах) і буклеты пра асоб-ныя т-ры. Аб нараджэнні новых раздзе-лаў Т. сведчаць працы «Тэатральны эк-сперымент: праблемы, пошукі, рашэн-ні» В.Навуменкі і «Тэатральныя даляг-ляды» Р.Бузука (абедзве 1990), «Дзяржава, культура, рынак» (1996, су-месна з Ін-там Гётэ), «Сучасны бела-рускі тэатр: (Сацыялагічны замер)» Г.Юдчыц (1998) і інш., у якіх разгляда-юцца пытанні фінансавання тэатр. справы, планавання творчага працэсу,