КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Да арт Тэатралізаваныя святы Праводзіны зімы. Мінск. аналізуюцца тэатр. рэформы, рэпертуар, спажывецкі рынак і інш. Пэўную каш-тоўнасць для распрацоўкі праблем раз-віцця нац. тэатр. культуры маюць пуб-лікацыі дакумент. матэрыялаў па гісто-рыі бел. мастацтва, бібліягр. даведнікі па драматургіі, рэжысуры і інш. Бел. Т. эвалюцыяніравала ад матэрыялаў пе-раважна апісальных і інфарм. да прац абагульняльнага характару, тэарэт. асэнсавання творчых працэсаў нац. сцэн. мастацтва, яго месца і значэння ў сістэме духоўнай культуры бел. народа. Вывучэнне гісторыі і тэорыі т-ра вя-дзецца ў Ін-це мастацтвазнаўства, эт-награфіі і фальклору Нац. АН Беларусі, Бел. акадэміі мастацтваў і інш. Літ:. Глебка ПФ Мастацтвазнаўства Савецкай Беларусі // Навука БССР за 50 год. Мн., 1968; Дорошевнч Э., Конон В. Очерк нсторнн эстетнческой мыслн Белоруссмм. М., 1972; Горобченко Т. Белорусскнй те-атр // Нстормя театроведення народов СССР: Очеркн, 1917—1941. М., 1985; Я е ж. Теат- ральная крнтнка // Очеркм нсторнн наукн н культуры Беларусн IX — начала XX в. Мн., 1996; Інстытут беларускай культуры. Мн., 1993. Т.Я.Гаробчанка. ТЭАТРАЛІЗАВАНЫЯ СВЯТЫ, калек-тыўныя мастацка-магічныя дзеі, прад-стаўленні, карнавалы, інсцэніроўкі і па-добныя да іх мастацкія формы, што ўзніклі на аснове міфалагічнага мыс-лення, сістэмы каляндарных рытуалаў і абрадаў стараж. эпохі. Вытокі Т.с. у першабытных скоках як ма-гічна-рытуальных прадстаўленнях да і пасля паляванняў, як адлюстраванне ўрачыстых родава-племянных падзей — радзін, ініцыя-цый, шлюбна-любоўных звычаяў і інш. Па-шыраны ў сярэдневякоўі на аснове абрадава-га фальклору. 3 прыняццем хрысціянства па-чаўся працэс уключэння ў структуру Т.с. хрысціянскіх элементаў. Некаторыя з іх (Ка-ляды — Раство Хрыстова, Вялікдзень — Пас-ха, Тройца — Селіуха) сталі арган. спалучэн- Тэатралізаванае свята «Звіняць цымбалы і гармонік». Паставы. 1992. нямі сімвалізуемых імі з’яў; другія ў большай ступені набылі хрысціянскі характар — Спас, Пакровы; многія захавалі прыродна-дахрыс-ціянскую сутнасць — Гуканне вясны, Юр’я, Дзяды і інш. Каляндарныя Т.с. беларусаў захавалі падпарадкаванасць гадавому колу сон-ца. Найважнейшыя з іх: в е с н a -в ы я — Стрэчанне-7фам«<чы, Маслені-ца, Гуканне вясны, Саракі, Камаедзіца, Звеставанне (ал. Дабравешчанне), Вялік-дзень, Юр’я, Ушэсце; л е т н і я — Зя-лёныя святкі, Купалле, Пятро, Зажынкі— Жніво—Дажынкі; восеньскія — Жаніцьба коміна, Багач, Пакровы, Дзя-ды; з і м о в ы я — Піліпаўка, Каляды, Жаніцьба Цярэшкі, Шчодрык, Вадо-хрышча. На аснове светапогляду белару-саў, быццам душы нябожчыкаў могуць уплываць на дабрабыт, здароўе і лёс кроўных родзічаў, узніклі штосуботнія ўшанаванні памерлых — Дзяды. 3 тра-дыцыі Дзядоў на Беларусі ўзніклі раз-настайныя па змесце сямейныя Т.с. ра- 100 ТЭАТРАЛЬНА дзін, вяселля, памінак. У сярэдневякоўі на іх аснове ўзніклі прадстаўленні мес-тачкоўцаў, гараджан, шляхты, паноў, баяр, пазней рэкругаў, салдат, прыгон-ных і інш. Сучасныя святы — гіста-рычныя, прафесійныя, ваенныя, узрос-тавыя ініцыяцыі (пасвячэнні, юбілеі) — набываюць тэатралізаваны характар. Папулярнымі ўсенароднымі карнавала-мі на Беларусі застаюцца Каляды і Ку-палле. Сучасныя народныя Т.с. захавалі элементы фалькл. спадчыны. Самае рас-паўсюджанае — Навагодняе (1 студз. і 14 студз. ў праваслаўі). Сярод сучасных Т.с. дзяржаўных: Свята працы, Дзень Перамогі, Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі), Дзень Кастр. рэвалюцыі, а таксама Дажынкі (гл. Святы і святочныя дні); ю б і л е й н ы х: рэспубліканскія, аблас-ныя, раённыя, гарадскія. (напр., 900-годдзе Барысава — 29.6.2002), пасёлкаў і вё-сак, прадпрыемстваў, калгасаў, саўга-саў, ВНУ, сярэдніх спец. навуч. уста-ноў, школ, гімназій, ліцэяў; дзеячаў на-вукі, мастацтваў, культуры. Зараджаюц-ца і развіваюцца і інш. Т.с.: «Багрымава восень» у Крошыне, «Звіняць цымбалы і гармонік» у Паставах, «Траецкі Kip-Mam» у Мінску, «Славянскі базар у Ві-цебску», «Тэатральная вясна» ў Мала-дзечне, рэгіянальнае свята «Пявучае по-ле» на возеры Нарач; ваенныя, гістарыч-ныя, дзіцячыя, юнацкія; усталявалася свята Дзень бел. пісьменства і друку. У сучасных Т.с. назіраецца тэндэнцыя выкарыстання ўсіх відаў нар. і прафес. мастацтваў і паяднанне прафес. і ама-тарскага тэатр. мастацтваў. Сярод бел. рэжысёраў—стваральнікаў сучасных на-родных Т.с. вылучаюцца М.Макарцоў, П.Гуд, В.Ліцьвінка. Літ.: Аляхновіч А , Л о з к a А. Зімо-выя святы Мн., 1999; I х ж а. Веснавыя свя-ты. Мн , 2000; Л о з к a А. Восеньскія святы. Мн.. 1995; Я го ж Летнія святы. Мн., 2001; Л і ц ь в і н к а В. Святы і абрады беларусаў 3 выд. Мн., 2001; Адамовіч Я. Рана на Івана ... 2 выд. Мн., 2002; Z у g u I s k і K. Swi^to і kultura. Warszawa, 1981 В.Дз.Ліцьвінка, Я.К.Адамовіч. ТЭАТРАЛЬНА-ДЭКАРАЦЬІЙНАЕ МАСТАЦТВА. гл. Сцэнаграфія. ТЭАТРАЛЬНАЕ ВУЧЬІЛІШЧА Рэс-публіканскае. Існавала ў Мінску ў 1938—41. Мела 2 аддзяленні: драма-тычнае і харэаграфічнае (з 1939). Рых-тавала кадры для т-раў рэспублікі. Ажыццяўляла кароткатэрміновую вучо-бу акцёраў калгасна-саўгасных т-раў (у 1939 Заслаўскага і Рагачоўскага, у 1940 Рэчыцкага і Слуцкага; педагогі К.Сан-нікаў, С.Бірыла). Пры вучылішчы дзей-нічалі аднагадовыя курсы для ўдзельні-каў аматарскіх тэатр. гурткоў (педагогі Л.Асенкава, Б.Тамарын), на базе якіх у 1940 створаны Дзяржынскі калгасна-саўгасны т-р. Дырэктар і заг. кафедры майстэрства акйё-ра Е.МІровіч. Педагогі: Асенкава, В.Галіна, З.Васільева (кіраўнік харэаірафічнай групы), В.Галаўчынер, М.Зораў, В.Леангарт, ЛЛтві-наў, І.Рапапорт, Л.Рахленка, Дз.Румянцаў, Г.Тушманава, М.Юдэлевіч і інш. Сярод наву-чэнцаў: М.Колас, М.Мірончык, Г.Рыжкова, Л.Стасевіч, Б.Уладамірскі, У.Станкевіч. Літ.: Гісторыя беларускага тэатра. Т. 2. Мн., 1985; Мастацтва Савецкай Беларусі: 36. дак. і матэрыялаў. Т. 1. Мн., 1976. Ю.М.Сохар. ТЭАТРАЛЬНАЯ АДУКАЦЫЯ, сістэма прафесійнай падрыхтоўкі акцёраў, рэ-жысёраў, мастакоў, тэатразнаўцаў і інш. работнікаў у галіне тэатр. мастацтва. Mae розныя формы (курсы, студыі, школы, вучылішчы, тэхнікумы,' ін-ты, акадэміі). Зарадзілася ў т-ры Стараж. Рыма. Асобую пед. сістэму падрыхтоўкі акцё-раў выпрацаваў школьны тэатр (у Зах. Еўропе ў 15—18 ст., на Беларусі ў 16— 18 ст.). У канцы 19 ст. пед. характар на-была работа рэжысёра. У Расіі першая тэатр. школа засн. ў 1673 у Маскве. У 18 ст. арганізавана пастаянная тэатр. школа ў Пецярбургу і драмклас у Мас-кве. Уклад у Т.а. зрабілі А.Астроўскі, І.Дзмітрэўскі, АЛенскі, У.Неміровіч-Данчанка, К.Станіслаўскі, А.Сумарокаў, А.Шахаўской, М.Шчэпкін. На Беларусі Т.а. бярэ пачатак у на-родным тэатры. Існавалі спец. школы бел. скамарохаў, школы дрэсіроўкі мя-дзведзяў у наваколлях Гродна, Нясвіжа, Мінска, в. Ракаў (Валожынскі р-н), на Палессі, «Смаргонская акадэмія», школа вераўчаных скакуноў у в. Семежава (Капыльскі р-н, 19 ст.). Развіццё Т.а. ў 19 — пач. 20 ст. звязана з дзейнасцю В.Дуніна-Марцінкевіча, I. Буйніцкага, Ф.Ждановіча, У.Фальскага. У 1919 арга-нізаваны вучэбныя акцёрскія курсы, студыі па падрыхтоўцы інструктараў па т-ры ў Гомелі, Віцебску, Магілёве, Ма-зыры; яны ж — пашыраныя формы Т.а. і ў 1920—30-я г. Студыі існавалі амаль пры ўсіх т-рах Беларусі. Падрых-тоўка акцёраў ажыццяўлялася таксама ў Беларускай драматычнай студыі ў Мас-кве (маст. кіраўнік В.Смышляеў, існа-вала на правах ВНУ) і Беларускай сту-дыі пры Цэнтр. тэатр. вучылішчы ў Ле-нінградзе (кіраўнік Б.Жукоўскі), а так-сама Дзярж. ін-це тэатр. мастацтва ў Маскве (1939, кіраўнікі курсаў М.Тар-ханаў, Л.Леанідаў). Павышэнню пра-фес. падрыхтоўкі акцёрскіх кадраў са-дзейнічалі Інбелкульт (1925), 3-месяч-ныя курсы для Бел. трама пры Ленін-градскім тэатр. тэхнікуме і для БДТ-3 у Маскве (1934). У 1931—33 у Мінску працаваў Беларускі тэхнікум сцэнічнага мастацтва, у 1938—41 — Рэсп. Тэат-ральнае вучылішча. Уклдд у Т.а. зрабілі рэжысёры-педагогі Е.Міровіч, У.Галу-бок, М.Кавязін, М.Зораў, кіраўнікі сту-дый Л.Літвінаў, М.Міцкевіч, Л.Рахлен-ка, Ц.Сяргейчык. Сістэматычная пад-рыхтоўка прафес. кадраў пачалася ў 1945, калі быў створаны Бел. тэатр. ін-т (з 1953 Бел. тэатр.-мастацкі ін-т, з 1991 — Беларуская акадэмія мастац-тваў). Важнае значэнне для развіцця Т.а. мела і мае пед. практыка Б.Мардві-нава, Дз.Арлова, Л.Мазалеўскай, В.Рэд- ліх, У.Маланкіна, У.Няфёда, А.Сабалеў-скага і інш. У акадэміі рыхтуюць акцё-раў т-ра і кіно, т-ра лялек, рэжысёраў, тэатр. мастакоў, тэатразнаўцаў. Рэжысё-раў для аматарскіх т-раў рыхтуе Бела-рускі універсітэт культуры (створаны ў 1975), кіраўнікоў тэатр. аматараў — культ.-асв. вучылішчы, каледж мастац-тваў у Мінску. Артыстаў для муз. т-раў на Беларусі пачалі рыхтаваць ў 18 ст. ў прыватна-ўласніцкіх т-рах і школах. У 2-й пал. 18 ст. існавалі Гродзенская музычна-тэат-ральная школа Тызенгаўза, Нясвіжская балетная школа, Слонімская балетная школа, Слуцкая балетная школа, Шклоў-ская балетная школа. Уклад у падрых-тоўку муз.-тэатр. кадраў зрабілі балет-ная студыя пры БДТ (створана ў 1921, кіраўнік К.Алексютовіч), Мінскі муз. тэхнікум (створаны ў 1924) і адкрытыя пры ім вышэйшая балетныя (у 1925— 26) і оперныя (у 1927—28) класы, на базе якіх у 1930 створана Беларуская студыя оперы і балета, а ў 1943 — ба-летная школа пры Дзярж. т-ры оперы і балета Беларусі. У 1939 па ініцыятыве З.Васільевай у Рэсп. тэатр. вучылішчы адкрыта спец. харэаграфічнае аддзялен-не, якое працавала па праграме харэа-графічных вучылішчаў. У 1945 арганіза-вана Дзярж. харэаграфічнае вучылішча Беларусі (гл. Дзяржаўны харэаграфічны каледж Рэспублікі Беларусь). Цэласную сістэму муз.-тэатр. адукацыі завяршала стварэнне ў 1932 Бел. кансерваторыі (гл. Беларуская акадэмія музыкі), дзе рыхтуюць артыстаў оперы і аперэты, оперных дырыжораў вышэйшай квалі-фікацыі. Кіраўнікоў аматарскіх муз.-тэ-атр. калектываў рыхтуюць у Бел. ун-це культурьг і культ.-асв. вучылішчах. Літ.: Гісторыя беларускага тэатра. Т. 2—3. Мн., 1985—87; С о х а р Ю. Беларуская тэат-ральная адукацыя: зараджэнне, станаўленне, прабл. развіцця // Мастацтва Беларусі. 1985. № 1; Гісторыя беларускай савецкай музыкі. Мн., 1971; Мальдзіс А. Таямніцы стара-жытных сховішчаў. Мн., 1974; Маслені-к а в а В.П Музычная адукацыя ў Беларусі. Мн., 1980; Музыкальный театр Белорусснн: Дооктябрьскнй пернод. Мн., 1990.