КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Т^НДЭ, Піка-дэ-Тэйдэ (Pico de Teide), дзеючы вулкан на в-ве Тэнеры-фе (Канарскія а-вы). Складзены пера-важна з базальтаў. У стараж. кальдэры Ла-Каньядас сфарміраваны маладыя конусы вулканаў Т. (выш. 3718 м) і Пі-ка-В’еха (3103 м), якія зліліся. Апошняе вывяржэнне Т. ў 1909. На схілах хваё-выя лясы, зараснікі ядлоўцу. Нац. парк. Т^ЙЛАР (Taylor) Брук (18.8.1685, Лон-дан — 29.12.1731), англійскі матэма-тык. Чл. Лонданскага каралеўскага т-ва (1712) і яго сакратар (1714—18). Скон-чыў Кембрыджскі ун-т (1709). Навук. працы па матэм. аналізе, механіцы, оп-тыцы і астраноміі. Даў пачатак матэм. вывучэнню задачы аб ваганнях струны, узаемадзеянні магнітаў, палёце снара-даў, вызначыў цэнтр хістанняў маятніка і інш. Вывеў агульную формулу для рас-кладання функцый у ступенны шэраг (гл. Тэйлара шэраг). Літ:. йстормя математнкн с древнейшнх времен до начала XIX столетня. Т. 2. М., 1970. Т^ЙЛАР (Taylor) Джозеф Хутан малод-шы (н. 29.3.1941, г. Філадэльфія, штат Пенсільванія, ЗША), амерыканскі фізік і радыёастраном. Чл. Нац. АН ЗША (1981), Амер. акадэміі мастацтваў і на-вук (1982). Скончыў Гарвардскі ун-т (1968). 3 1969 у Масачусецкім, з 1980 у Прынстанскім ун-тах. Навук. працы па пошуку і даследаванні пульсараў, эк-сперым. праверцы агульнай тэорыі ад-носнасці. Адкрыў першы падвойны пульсар (разам з 'Р.Халсам, 1974; радыё- 106 ТЭЙЛАР тэлескоп абсерваторыі каля г. Арэсіба, Пуэрта-Рыка), па выніках даследавання выпрамянення якога ўпершыню даў эк-сперым. пацвярджэнне існавання граві-тацыйнага выпрамянення (1978) і з вы-сокай дакладнасцю вымераў інш. эфек-ты агульнай тэорыі адноснасці. Нобе-леўская прэмія 1993 (разам з Халсам). Тв:. Рус. пер. — Пульсары. М., 1980 (разам з Р Манчэстэрам); Двойные пульсары я реля-тнвнстская гравятацяя // Успехн фнз. наук. 1994. Т. 164, № 7. М.М.Касцюковіч. Р.Э.Тэйлар. Э.Тэйлар. ТЭЙЛАР (Taylor) Рычард Эдвард (н. 2.11.1929, г. Медысін-Хат, Канада), ка-надскі фізік. Чл. Каралеўскага т-ва Ка-нады (1985), Амер. акадэміі мастацтваў і навук (1992), Лонданскага каралеўскага т-ва (1997). Скончыў ун-ты Альберты ў г. Эдмантан (Канада, 1952) і Станфард-скі (1962). 3 1962 у Станфардскім лі-нейным паскаральнікавым цэнтры (з 1970 праф., у 1982—86 нам. дырэктара). Навук. працы па эксперым. фізіцы эле-мептарных часціц, праблемах дэтэкты-равання гравітацыйнага выпрамянення, рэнтгенаўскай і гама-астраноміі. Разам з ЛжА.Фрыдманам і Г.У.Кендалам у се-рыі эксперыментаў пацвердзіў існаван-не кваркаў (1967—73). Нобелеўская прэмія 1990 (разам з Фрьшманам, Кен-далам). Тв. Рус. пер. — Глубоко-неупругое рассея-нне: раннве годы // Успехн фнз. наук. 1991. Т. 161, вып. 12. М.М.Касцюковіч. ТЭЙЛАР (Taylor) Фрэдэрык Уінслаў (20.3.1856, г. Філадэльфія, штат Пен-сільванія, ЗША — 21.3.1915), амеры-канскі інжынер-вынаходнік, эканаміст; стваральнік адной з першых сістэм на-вук. арганізацыі працы (гл. Тэйларызм); заснавальнік навук. менеджменту і ме-неджэрызму. Прац. дзейнасць Т. пачы-наў рабочым у мех. майстэрні ў Філа-дэльфіі, потым працаваў малодшым служачым, інжынерам, гал. інжынерам металургічнага з-да; з 1890 гал. мене-джэр Прамысл. інвестыцыйнай кампа-ніі, інжынер-кансультант па мене-джменце шматлікіх фірм і кампаній. Т. — аўтар каля 100 вынаходніцтваў, якія знайшлі шырокае выкарыстанне ў металургічнай і маш.-буд. прам-сці ЗША. 3 1906 прэзідэнт Амер. т-ва ін-жынераў-механікаў. У 1911 арганізаваў Т-ва навук. менеджменту, якое пасля яго смерці стала наз. «Таварыства Тэй-лар». Аўтар прац: «Здзельная сістэма» (1895), «Кіраванне вытворчасцю» (1903), «Майстэрства рэзання металу» (1906), «Прынцыпы навуковай арганізацыі вы-творчасці» (1911) і інш. Тв.: Рус. пер. — Прннцнпы научного ме-неджмента. М., 1991; Літ.'. Кравченко А.М Класснкя соцно-логнн менеджмента: Ф.Тейлор, А.Гастев. СПб., 1999. Менеджмент. М., 1992. 1 В.Катляроў. Т^ЙЛАР (Taylor) Элізабет (н. 27.2.1932, Лондан), амерыканская кінаактрыса. У кіно з 1943. Атрымала вядомасць ў фільмах «Месца пад сонцам» (1951), «Рапсодыя» (1953), «Гігант» (1956) і інш. Раскрылася як актрыса псіхал. і драм складу ў фільмах «Кошка на рас-паленым даху» (1958), «Батэрфілд, 8» (1960, прэмія «Оскар»), «Хто баіцца Вірджыніі Вулф?» (1966, «Оскар»), «Бум!» (1968), «Тайная цырымонія» (1969), «Хамерсміт выйшаў на волю» (1972, прыз Міжнар. кінафестывалю ў Зах. Берліне), «Люстэрка трэснула» (1980). Знялася таксама ў фільмах «Клеапатра» (1963), «Камедыянты», «Утаймаванне свавольнай» (абодва 1967), «Сіняя птушка» (СССР—3U1A, 1976) і інш. Выступае на тэлебачанні. ТЭЙЛАРА ШЭРАГ. ступеневы шэраг, у які ў наваколлі зададзенага пункта х = a раскладаецца аналітычная функцыя. Значэнне функцыі / (х) выражаецца праз значэнні яе і яе вытворных ў пункце х = а: f(x) =f(a) + —fx - a) + ■ af + ——Vx - a)^ . Прапанавана Б.Тэйла-n ! рам (апублікавана ў 1715). У многіх важных для практыкі выпадках Т.ш. збягаецца да /(х) на некаторым інтэрвале з цэнтрам у пункце а. Для набліжаных вылі-чэнняў карыстаюцца формулай Тэйлара: f(x)=Pn(x) + R^x), дзе Рп(х) — частковая су-ма Т.ш. (мнагасклад Тэйлара), R (х) — астат-кавы член (ацэнка дакладнасці вылічэнняў). Пры a =0 Т.ш. пераўтвараецца ў Маклорэна шэраг. Т.ш. дазваляе зводзіць вывўчэнне не-каторых ўласцівасцей функцый (вылічэнне лімітных значэнняў функцый, даследаванне іх экстрэмумаў, пунктаў перагіну і інш.) да больш простай задачы вывучэння такіх улас-цівасцей адпаведнага мнагаскладу Тэйлара. А.А.Гусак. ТЭЙЛАРЫЗМ, сістэма арганізацыі працы, заснаваная на спецыялізацыі і рацыяналізацыі прац. аперацый; адзін з кірункаў амер. тэорыі менеджменту. Уз-нік у ЗІІІА ў пач. 20 ст. Назва ад про-звішча яе аўтара Ф.У.Тэйлара, які ў кн. «Кіраванне вытворчасцю» (1903) і «Прынцыпы навуковай арганізацыі вытворчасці» (1911) сфармуляваў асно-вы прынцыпова новай арганізацыі пра-цы. Т. — гэта сукупнасць метадаў арга-нізацыі і нарміравання працы, кіраван-ня вытв. працэсамі, падбору, расстаноў-кі і аплаты працаўнікоў, якія накіраваны на значнае павышэнне прадукцыйнасці працы і інтэнсіўнасці працы. Пры нарміраванні працы ўсе прац. аперацыі падзяляліся на простыя прац. дзеянні і прыёмы, устараняліся залішнія і марныя, ажыццяўляўся хро-наметраж выканання самым кваліфіка-ваным рабочым асобных элементаў ра-боты. Паказчыкі выпрацоўкі гэтага ра-бочага браліся за норму, якая станавіла-ся абавязковай для выканання ўсімі рабочымі. Каб стымуляваць выкананне гэтай нормы, была распрацавана спец. сістэма здзельна-прагрэсіўнай аплаты працы. Яна прадугледжвала прэміраван-не за выкананне і перавыкананне нор-мы і штрафы для тых, хто не выконваў. Рэгламентавалася таксама чаргаванне працы з адпачынкам. Крытыкі Т. адзначалі яго дваісты і супярэчлівы характар: ён узмацняў эксплуатацыю рабочых, аднак павышаў прадукцый-насць працы. Пад уплывам навукова-тэхнічнай рэвалюцыі Т. эвалюцыяніра-ваўся; ён у многіх краінах з’яўляецца асновай арганізацыі працы і павышэн-ня эфектыўнасці вытв-сці. Літ.: Украннец П.П. Менеджмент: но-вые технологнй. Мн., 2001. І.В.Катляроў. ТЙЙЛЕР (Theiler) Макс (30.1.1899, Прэторыя — 11.8.1972), амерыканскі ўрач і мікрабіёлаг. Скончыў Кейптаўн-скі ун-т (1918). 3 1951 кіраўнік лабара-торыі аддзела медыцыны і аховы зда-роўя Ракфелераўскага фонду (Нью-Йорк) і адначасова (з 1964) праф. мед. школы Іельскага ун-та. Навук. працы па вывучэнні этыялогіі амёбнай дызен-тэрыі, лептаспірозаў, яп. энцэфаліту, малпавага энцэфаламіэліту, даследаваў вірус жоўтай ліхаманкі і стварыў 2 спе-цыфічныя вакцыны для імунізадыі ча-лавека супраць гэтай хваробы. Нобелеў-ская прэмія 1951. В.Ф.Ермакоў. ТЭЙЛЕРЫЁЗЫ. інвазійныя трансмісіў-ныя хваробы жвачных жывёл групы пі-раплазмідозаў, якія выклікаюцца ўнут-рыклетачнымі паразітамі, прасцейшымі з роду тэйлярыя. Пашыраны ў Афры-цы, трапічных і субтрапічных краінах Азіі і інш. Узбуджальнікі лакалізуюцца ў клетках імуннай сістэмы, эрытрацы-тах, лімфацытах, гістыяцытах. Перанос-чыкі — іксодавыя кляшчы. Хваробы суправаджаюцца анеміяй, ліхаманкай, шматлікімі кровазліццямі і дэгенера-тыўнымі аняменнямі органаў. Смярот-насць сярод маладняку да 90%, дарос-лых жывёл — 60—70%. ТЙЙСЕРА—ТрРНКВІСТА ЛІНІЯ, Тэйсер a —Торнквіста зона, краявое шво Усходне-Еўрапейскай плат-формы. Адмяжоўвае Заходне-Еўрапей-скую маладую платформу ад Балтыйска-Прыднястроўскай зоны перыкратонных прагінаў на 3 стараж. Усх.-Еўрапейскай платформы. Скдадаецца з серыі глыбін-ных (мантыйных) разломаў, уваходзіць у больш працяглы Дабруджска-Паўноч-наморскі лініямент зямной кары. ТЭЙТЭЛЬБбЙМ (Teitelboim) Валодзя (н. 19.3.1916, г. Чыльян, Чылі), чылійскі пісьменнік, грамадскі дзеяч. Скончыў юрыдычны ф-т ун-та Чылі (1938). У 1961—65 чл. палаты дэпутатаў, з 1965 сенатар. 3 1973 у эміграцыі. Дэбютаваў гіст. нарысам «Заранак капіталізму і за-ваяванне Амерыкі» (1943). У раманах «Сын салетры» (1952), «Насенне на пяску» (1957), «Унутраная вайна» (1979) тэмы рабочага руху, існавання людзей ва ўмовах канцлагера, супрацьстаяння чылійцаў дыкгатуры. Аўтар літ.-кры-тычных прац «Чалавек і чалавек» (1969, з гісторыі рус. і сав. л-ры), «Нэруда» (1984), публіцыстыкі, у т.л. кн «Чылі: барацьба працягваецца» (1976). Тв.: Рус. пер. — Семя на песке. М., 1959; Снова о событнях в Чнлн. М., 1977; Чнлм: борьба продолжается. М., 1979; Внутренняя война. М., 1982; Неруда. М., 1988. Ліш:. Кутейшмкова В Н. Роман Ла-тннской Амернкй в XX в. М., 1964. Е.АЛявонава. Т^ЙТЭМ, Тэтам, Татум (Tatum) Эдуард (14.12.1909, г. Боўлдэр, ЗША — 5.11.1975), амерыканскі вучоны ў галіне біяхіміі і генетыкі. Чл. Нац. АН ЗША (1952). Д-р біяхіміі (1934). Скончыў Вісконсінскі ун-т (1931). У 1937—45, 1948—56 у Станфардскім і Іельскім (1945—48) ун-тах (з 1946 праф.). 3 1957 праф. Ракфелераўскага ін-та мед. дасле-даванняў у Нью-Йорку. Разам з Цж.У.Біджш (1944) распрацаваў кан-цэпцыю: адзін ген вызначае структуру аднаго ферменту. Гэта канцэпцыя стала асновай біяхім. генетыкі. Разам з ЛжЛедэрбергам (1947) адкрыў у бактэ-рый генет. рэкамбінацыю. Нобелеўская прэмія 1958 (з Бідлам і Ледэрбергам). Ь Ф.Ермакоў. ТЭЙФ Майсей Саламонавіч (4.9.1904, Мінск — 23.12.1966), яўрэйскі пісьмен-нік. Вучыўся ў БДУ, скончыў 2-і Мас-коўскі ун-т (1933). У 1961—64 супра-цоўнік час. «Савеціш Геймланд» («Са-вецкая Радзіма»). Друкаваўся з 1920. У кнігах «Вершы і паэмы» (1933), «Прале-тарка, сястра мая» (1935), «Смерць або перамога» (1936) і інш. падзеі грамадз. вайны, тэмы барацьбы народаў супраць ня.м. фашызму, памяці пра вайну. Пісаў пра Беларусь (вершы «Беларусь», «Па-лессе», «Лявоніха», «Калі ласка», «Бела-рускі вакзал»), верш «Добры сусед» прысвяціў Я.Купалу. На бел. мову яго асобныя вершы пераклаў А.Зарыцкі.