КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Т.ц. наз. таксама цыкл складкавасці, эпоха складкавасці або складкавасць. Вылучаюць яшчэ Т.ц. як этапы развіцця складкавых паясоў (цыклы Вілсана): кантынентальнага рыфтаге-незу, раннюю, спелую, згасання, заключную і рэліктавую стадыі. На платформах на пач. цыкла кантынент. ўмовы змяняюцца транс-грэсіяй мора, потым рэгрэсіяй і ўстанаўлен-нем кантынент. рэжыму з утварэннем кор выветрывання. Вучэнне аб Т.ц. найб. распра-цавана для позняга пратэразою і фанеразою (байкальская, каледонская, герцынская, кіме-рыйская, альпійская складкавасці або Т.ц., гл. адпаведныя арт.). Сярэдняя працягласць Т.ц. 150—200 млн. г. Іх аб’ядноўваюць у вял. ме-гацыклы (каля 550 млн. г.). У дакембрыі вы-лучаецца не менш за 4 мегацыклы, фанеразой ахоплівае 1 мегацыкл. Уяўленні пра Т.ц. вы-карыстоўваюць пры складанні тэктанічных і металагенічных карт вял. тэрыторый (Еўро-пы, Еўразіі, Свету). Блізкія паняцці да Т.ц. — тэктона-магматычны цыкл, арагеніч-ны цыкл, эпоха тэктанічная. А.М.Каўхута. тэктанічныя гшбтэзы, навукова абгрунтаваныя меркаванні аб прычынах тэктанічных рухаў і дэфармацый зям-ной кары, што мяняюць яе структуру. Існуе шмат гіпотэз тэктанічнага развіц-ця Зямлі. Адна з першых Т.г., якая тлумачыла тэкта-нічныя рухі дзейнасцю землетрасенняў і вул-канаў, з’явілася ў 17 ст. (англ. вучоны Р.Гук, рас. Р.Рыхман). У гіпотэзе нептунізму зробле-на спроба тлумачэння дэфармацыі пластоў горных парод у выніку палводных апоўзняў і абвалаў (18 ст., ням. вучоны А.Г.Вернер). Гі-потэзу плутанізму прапанаваў шатл. вучоны Дж.Гетан у працы «Тэорыя Зямлі», 1795. Гі-потэза кратэраў падняцця (утварэнне горных складкавых збудаванняў у выніку пад’ёмаў магмы пры вулканічных і інтрузіўна-магма-тычных працэсах) развіта ў пач. 19 ст. ням. вучонымі Л.Бухам, А.Гумбальтам і Б.Штудэ-рам. Кантракцыйная гіпотэза прапанавана франц. вучоным Л.Элі дэ Бамонам (1829) на аснове ўяўлення аб першапачаткова расплаў-ленай Зямлі (касмаганічная гіпотэза Канта— Лапласа). Пры паступовым яе ахаладжэнні адбывалася сцісканне, слаі горных парод змі-наліся ў складкі, утвараліся горы. Распрацава-на ў 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. Гэта канцэп-цыя выкладзена ў кнізе аўстр. вучонага Э.Зю-са «Аблічча Зямлі» (т. 1—3, 1883—1909). У гэты ж час узніклі вучэнні аб геасінкліналях (амер. вучоны Дж.Дана) і платформах (рас. вучоныя А.П.Карпінскі, А.П.Паўлаў), ізастазіі (англ. вучоны Дж.Эры і інш.). У 1-й пал. 20 ст. з’явіліся гіпотэзы глыбіннай дыферэнцыя-цыі (галанд. вучоны Р.В. ван Бемелен, рас. У.У.Белавусаў), падкоравых цячэнняў (аўстр. вучоны О.Ампферэр, ням. Р.Швінер і Э.Краўс, галанд. Ф.Венінг Мейнес), пульса-цыйная (амер. вучоны У.Бачэр, рас. М.А.Усаў і У.А.Обручаў), расшырэння Зямлі (ням. вучоны О.Хільгенберг, венг. Л.Эдзьед, амер. Б.Хейзен і інш.), перамяшчэння маце-рыкоў (амер. вучоны Ф.Тэйлар, ням. А.Веге-нер; гл. Вегенера гіпотэза, Дрэйф кантынен-таў), якая дала пачатак новаму кірунку ў тэк-тоніцы мабілізму ў супрацьлегласць фіксізму (магчымасць толькі верт. рухаў у зямной ка-ры). У 1960—70-я г. ідэі мабілізму адроджаны ў выглядзе новай глабальнай тэктонікі (тэкто-нікі пліт) — геадынамічная тэорыя (тэорыя неамабілізму), якая тлумачыць рухі, дэфарма-цыі і сейсмічную актыўнасць тэктанасферы (амер. вучоныя В.Морган, К. Ле Пішон, Дж.Олівер, Дж.Айзекс, Л.Сайкс; 1967—68). Гэта тэорыя ўключала таксама ідэю расшы-рэння (спрэдзінгу) акіянічнага ложа (амер. ву-чоныя Г.Хес і Р.Дзіц, 1961—62). Згодна з ідэяй тэктонікі пліт літасфе-ра падзелена на 7 вялікіх і малыя цвёр-дыя маналітныя пліты, якія рухаюцца па подсцільным менш вязкім слоі (ас-тэнасферы), маюць гарыз. рухі: рассоў-ванне (з утварэннем рыфтаў, потым акіянаў), падсоўванне адной пліты пад інш. і гарыз. перамяшчэнне ўздоўж трансформных разломаў тыпу зруху. Гэ-та пацвярджаецца размеркаваннем на-пружанняў у ачагах землетрасенняў. Геа-дэзічныя даныя паказваюць рассоўван-не глыб (Паўн. Афрыка), іх гарыз. пера-мяшчэнне ўздоўж разломаў са скорасцю 0,5—3 см за год (Каліфорнія) або зблі-жэнне па насовах (Таджыкістан). Такія ж скорасці вызначаюцца па палеамаг-нітных даных, шырыні палос магн. ана-малій і па палеагеаграфічных рэкан-струкцыях. 3 канца 20 ст. распрацоўва-ецца гіпотэза гарачых кропак, якія звя-заны з праяўленнем вулканічнай актыўнасці на кантынентах і ў акіянах, і канцэпцыя 2-яруснай тэктонікі пліт, якая засн. на рэалагічнай расслоенасці літасферы і мантыі. Літ:. Хавн В.Е. Обшая геотектоннка. 2 нзд. М., 1973; Л е Пншон К, Ф р а н -ш т о Ж., Б о н н н н Ж. Тектоннка плнт: Пер. с англ. М., 1977. А.М.Каўхута, Р Р Паўлавец. ТЭКТАНІЧНЫЯ КАРТЫ, спецыяль-ныя геалагічныя карты, на якіх паказа-ны структура зямной кары і асн. этапы яе развіцця ў асобных рэгіёнах або на Зямлі. Паводле зместу Т.к. падзяляюц-ца на структурныя (марфалогія і тыпы тэктанічных структур), у т.л. п a -леаструктурныя (структура геал. паверхняў на пэўны гіст. час), і ў л а с -н a Т к . (марфалогія, таксама гісто-рыя фарміравання тэктанічных струк-тур, стадыі і этапы іх развіцця, сувязь магматызму з тэктонікай). Сярод уласна Т.к. вылучаюць звычайныя тэктаніч-ныя, палеатэктанічныя, тэматычныя і спец. (карты неатэктонікі, нафтагаза-носных абласцей, глыбіннай будовы, сейсмічна небяспечных раёнаў і інш.). Кожны з гэтых тыпаў падзяляецца на карты а гул ь н ы я, або аглядныя (ахопліваюць вял. тэрыторыі), і р э -гіянальныя (тэктанічныя формы асобных рэгіёнаў і іх развіццё). Паводле маштабу бываюць дробна-, сярэдне- і буйнамаштабныя. Карты з’яўляюцца асновай прагнозных карт на пошукі ка-рысных выкапняў. У 1976 выдадзена Тэктанічная карта Беларусі ў маштабе 1 : 1 000 000, у 1977 — 1 : 500 000 (Ін-т геал. навук АН і Бел. н.-д. геолагаразве-дачны ін-т ВА «Белгеалогія». У аснову карты пакладзены прынцыпы рэгія-нальнага тэктанічнага раянавання (па-водле ўзросту асн. этапу фарміравання платформавых структур). За складанне карты і манаграфію «Тэктоніка Беларусі» (1976) аўтарам Р.Г.Гарэцкаму, Г.У.Зіна-венка, В.С.Конішчаву, Б.В.Бандарэнку, Р.Я.Айзбергу, У.М.Макарэвічу, У.А.Ба-гіну, В.І.Пасюкевічу прысуджана Дзярж. прэмія Беларусі 1978. Літ.: Бархатов Б.П. Тектоннческне карты. Л., 1979; Гарецкнй Р.Г. Тектоня-ческне карты. М., 1973; Нстормя геологнчес-кпх наук в Белорусской ССР. Мн., 1978. А.М.Каўхута. ТЭКТАНІЧНЫЯ РЎХІ, механічныя ру-хі блокаў тэктанасферы. Абумоўлены фіз.-хім. працэсамі ў нетрах Зямлі, пад-коравымі канвекцыйнымі цячэннямі, перыядычнымі зменамі скорасці вяр-чэння Зямлі і інш. Крыніцы энергіі Т.р. — радыягеннае ўнутр. цяпло нет-раў і гравітацыйная энергія Зямлі і інш. планет. Прыводзяць да парушэн-няў у заляганні горных парод і адлюс-троўваюцца ў рэльефе зямной паверхні. Адрозніваюць Т.р.: павольныя эпейра-генічныя (утвараюць мацерыкі) і хуткія арагенічныя (горы), верт. (нармальныя; дадатныя і адмоўныя) і гарыз. (танген-цыйныя), накіраваныя і вагальныя, хва-левыя (паслядоўныя падняцці і прагі-ны — мегаундацыі), глыбавыя (у межах пэўных тэктанічных структур); паводле часу праяўлення — стараж., найноўшыя, сучасныя. Старажытныя Т.р. (да-алігацэнавыя) даследуюцца пераважна метадам фацый і магутнасцей асадка-вых і вулканагенных тоўшчаў, выкарыс-тоўваюцца таксама палеамагнітныя да-ныя, а для апошніх 180—160 млн. г. (час існавання сучасных акіянаў) — лі-нейныя магнітныя анамаліі (адпавяда-юць ізахронам акіянічнага ложа). Най-н о ў ш ы я Т.р. даследуюцца геамарфал. метадамі, метадам фацый і магутнасцей асадкавых тоўшчаў. Сучасныя Т.р. даследуюцца геад. метадамі (паўторнае нівеліраванне, трыянгуляцыя, трылатэ-рацыя, лазерныя вымярэнні, метады касм. геадэзіі). Скорасць верт. рухаў ад доляў да першых дзесяткаў міліметраў за год (на Беларусі ±2 мм), гарыз. — да некалькіх сантыметраў за год. Літ:. Гл. да арт. Тэктоніка. А М Каўхута, Р.Р.Паўлавец. ТЭКТбНІКА (ад грэч. tektonikos які ад-носіцца да будаўніцтва), геатэкто-н і к а, галіна геалогіі, якая даследуе 112 ТЭКУМСЕ структуру, рухі і дэфармацыі літасферы ва ўзаемасувязі з глыбіннымі працэсамі і развіццём Зямлі. Цесна звязана са стратыграфіяй, літалогіяй, петраграфі-яй, палеагеаграфіяй, геамарфалогіяй, геафізікай, геахіміяй, касм. геалогіяй і інш. Падзяляецца на марфалагічную Т. (гл. Геалогія структурная), рэгіяналь-ную (тэктанічныя структуры асобных рэгіёнаў, краін, кантынентаў, акіянаў), гістарычную (гісторыя тэктаніч-ных рухаў, этапы і стадыі іх развіцця, гл. Тэктанічны цыкл), агульную або тэарэтычную Т. (заканамернасці развіцця літасферы і яе структуры), гля-цыятэктоніку, неатэктоніку, петратэк-тоніку, сейсматэктоніку, тэктанафізіку, параўнальную Т., тэктанічную картагра-фію, актуатэкгоніку (сучасныя тэкта-нічныя рухі), эксперыментальную (ма-дэліраванне механізмаў тэктанічных дэ-фармацый). У самаст. галіну вылучылася ў пач. 20 ст. Гал. этапы развіцця супадаюць з гіст. этапамі геалогіі (гл. таксама Тжтанічныя гіпотэзы) Вял. ўклад зрабілі рус. і сав. вучоныя А.П.Карпінскі, АДз.Архангельскі, М.М.Ця-цяеў, У.А.Обручаў, М.С.Шацкі, А.В.Пейве, Ю.А.Касыгін, А.Л.Яншын, У.У.Белавусаў, М.У.Муратаў, В.Я.Хаін і інш., шатл. Дж.Ге-тан, аўстр. Э.Зюс, швейц. Э.Арган, франц. Г.Э.Ог, Р.Обуэн, галанд. Р.В. ван Бемелен, ням. Г.Штыле, С.М.Бубнаў, амер. Дж.М.Кей, Ф.Кінг і інш. На Беларусі даследаванні ў галіне Т. праводзяцца ў Ін-це геал. навук Нац. АН, Бел. н.-д. геолагаразведачным ін-це ВА «Белгеалогія», ВА «Беларусьнафта» і інш. Праведзена тэктанічнае раянаванне тэр. краіны, устаноўлена будова фунда-мента і чахла, платформавы чахол па-дзелены на структурныя комплексы і паверхі, вылучаны гал. тыпы структур і фармацый, класіфікаваны разломы, са-ляныя структуры Прыпяцкага прагіну, вызначаны асн. рысы тэктанічнага раз-віцця тэрыторыі, глыбіннай будовы лі-тасферы і навейшых тэктанічных рухаў, у т.л. галацэнавых, вывучаны гляцыя-тэктанічныя з’явы, распрацавана тэкта-нічная аснова пошукаў карысных вы-капняў. Вял. ўклад зрабілі Р Я.Айзберг, УА.Багіна, Б.В>. Бандарэнка, ЗА.Гарэлік, Р.Г.Гарэцкі, Г.У.Зінавенка, Б.С.Канішчаў, ГУКаратаеў, ЭАЛяўкоў, УМ.Макарэвіч, AC Махнач, Ж.П.Лацько і інш. Літ.: Тектоннка Белорусскн. Мн., 1976; Палеотектоннка Белорусснн. Мн., 1983; X а м н В.Е. Обшая геотектонмка. 2 нм. М., 1973; Яго ж. Регмональная геотектоннка: Внеальпнйская Европа н Западная Азня. М., 1977. Р.Г.Гарэцкі, А.М.Каўхута. ТЭКЎМСЕ (Tecumseh, Tecumthe; каля 1768 — 5.10.1813), адзін з лідэраў нац.-вызв. руху індзейцаў Паўн. Амерыкі. Правадыр племя шоні. Брыгадны ген. брыт. арміі (1812). Прыбл. з 1805 узна-чальваў супраціўленне індзейскіх пля-мён на Пн ад р. Агайо каланізацыі іх зямель амер. пасяленцамі. Распрацаваў план стварэння саюза зах. і паўд. ін-дзейскіх плямён. Але ў 1811 у адсут-насць Т. амер. ваен. экспедыцыя разбі-