КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Першы практычна прыдатны Т.а. (эл.-магн. тыпу) вынайшаў у 1832 ПЛ.Шылінг. Паведамленні запісваліся ў выглядзе ламанай лініі (пішучыя Т.а.) або кропак і працяжнікаў (у Морзе апаратах, распрацаваных у 1837). Больш дасканалымі сталі эл.-магн. літарадру-кавальныя апараты, створаныя Б.С.Якобі (1950), Д.Э.Юзам (1855), Ж.М.Э.йЛ> (1876, гл. Бадо апарат) і інш. 3 1960 у якасці літара-друкавальных выкарыстоўваюцца стартстоп-ныя Т.а. Іх перадатчык (уключае клавіятуру, шыфратар, размеркавальнік і інш.) фарміруе і пасылае ў канал сувязі тэлегр. сігналы ў ад-паведнасці з кодам тэлеграфным (МТК.-2); прыёмнік (мае прыёмны электрамагніт, дэ- Тэлеграфны апарат: a — наборныя лі-нейкі перадаваль-нага тэлетайпнага апарата (1 — літа-ры, якімі набіраецца тэкст; 2 — набор-ныя лінейкі, даты-канне ці недаты-канне да якіх ры-чагоў 3 дае код nay-Haft літары); б — прынцып дзеяння тэлетайпа (1 — кла-віша літары з рыча-гом; 2 — набор-ныя лінейкі; 3 — стужка, на якой адбіваецца націсну-тая літара ці лічба). шыфратар, друкавальны механізм) прымае сігналы і друкуе адпаведныя ім знакі. У тэ-леграфных сетках выкарыстоўваюцца старт-стопныя электроннамех. рулонныя Т.а. F2000, F2500 і інш. І.УКосціна. ТЭЛЕЙТАСПрРЫ (ад грэч. teleute Ka-Heu + споры), адзін з відаў спор (пера-важна, што зімуюць) іржаўных грыбоў. Бываюць адна- і мнагаклетачныя, адзінкавыя, свабодныя і зрошчаныя. Пасля перыяду спакою прарастаюць і ўтвараюць фрагмабазідыю з базідыяспо- рамі. Будова Т. — сістэм. адзнака ржаў-ных грыбоў. Часам Т. наз. таксама спо-ры галаўнёвых грыбоў. ТЭЛЕКАНТРрЛЬ, кантроль стану або рэжыму работы аб’екта на адлегласці тэлемех. сродкамі; галіна тэлемеханікі. Выкарыстоўваецца для назірання за ра-ботай установак, машын, механізмаў і апаратаў (у т.л. касм. караблёў, ракет, штучных спадарожнікаў Зямлі) у роз-ных галінах прам-сці, на транспарце, у энергетыцы і інш. Дыскрэтны Т. (тэлесігналізацыя) перадае 2 ці больш паведамленняў (напр., «уключана», «выключана»). Неперарыўны Т. перадае на адлегласць неперарыўныя змены якіх-н. фіз. велічынь (гл. Тэлевымярэнні). У сістэме Т. на падкантрольным аб’екце ўстанаўліваюцца ор-ганы кантролю (пераўтвараюць вымераную фіз. велічыню ў першасны сігнал), кадзіра-вальнае прыстасаванне (шыфруе першасны сігнал) і перадавальнае прыстасаванне (пе-раўтварае зашыфраваны сігнал у форму, зруч-ную для перадачы па лініях сувязі). Прыёмны бок сістэмы Т. мае прыёмнае прыстасаванне (пераўгварае прыняты сігнал у сігнал Т.), дэ-кадзіравальнае прыстасаванне (расшыфроўвае сігнал Т.) і індыкатары параметраў, якія кан-тралююцца. Замкнёная сістэма Т., выхадныя ланцугі якой уздзейнічаюць на сістэму рэгу-лявання зададзеным аб’ектам, утварае сістэму тэлерэгулявання. Гл. таксама Тэлекіраванне. Я. І.Анацкі, М. I. Сарока. ТЭЛЕКІРАВАННЕ, кіраванне аб’ектамі на адлегласці з дапамогай спец. теле-мех. сродкаў; састаўная частка тэлеме-ханікі. Выкарыстоўваецца ў прам-сці, на транспарце, у энергетыцы, ваен. справе і інш. Найб. пашыраны сістэмы Т. з перадачай дыскрэтных двух- (напр., тыпу «ўключа-на» — «выключана») і шматпазіцыйных ка- манд, а таксама з перадачай неперарыўных каманд (тэлерэгуляванне; напр., Т. касм. апа-ратамі). На дыспетчарскім пункце сістэмы Т. ўстаноўлены органы аўтам. ці ручнога кі-равання аб’ектамі, кадзіравальнае і перада-вальнае прыстасаванні. На аб’екце кіраван-ня — прыёмнае і дэкадзіравальнае прыстаса-ванні, выхадны сігнал з якіх праз пераўгва-ральнік уздзейнічае на адпаведны выхадны ланцуг Т. суправаджаецца кантролем выка-нання каманд сродкамі тэлесігналізацыі і тэ-левымярэння. Сістэма Т. ў спалучэнні са срод-камі аўтаматыкі дае магчымасць ажыццяў-ляць аўтам. кіраванне на адлегласці машына- мі і ўстаноўкамі без дзяжурнага персаналу і ствараць вытв. комплексы з цэнтралізаваным кіраваннем. Гл. таксама Тэлекантроль. Я./.Анацкі, М.І.Сарока. ТЙЛЕКС [ад англ. tel(egraf) тэлеграф + ex(change) камутатар], міжнародная сет-ка абаненцкага тэлеграфавання. Абста-ляваны аўтам. тэлеграфнымі станцыямі. На найб. адказных участках Т. карыста-юцца каналамі частотнага тэлеграфа-вання. Прызначана для вядзення даку-мент. перагавораў. Замяняецца больш дасканалай факсімільнай сувяззю. ТЙЛЕМАН (Telemann) Георг Філіп (14.3.1681, г. Магдэбург, Германія — 25.6.1767), нямецкі кампазітар, ка-пельмайстар, муз. тэарэтык, адзін з буйнейшых кампазітараў 18 ст. Вучыўся музыцы ў гар. школе Магдэбурга і ў К.Кальвера. Працаваў арганістам, пісаў оперы для гар. т-ра ў Лейпцыгу. 3 1704 прыдворны капельмайстар пры герцаг-скім двары ў Польшчы, працаваў у Эй-зенаху, Франкфурце-на-Майне (Герма-нія), з 1721 музік-дырэктар 5 гал. цэркваў у Гамбургу. Адзін з першых пе-райшоў ад поліфаніі да гамафонна-гар-манічнага стылю кампазіцыі. Значнае месца ў яго творчасці займае інстр. му-зыка, у аснове якой праграмныя творы. Аўгар опер (больш за 40), араторый, кантат, пасіёнаў, мес, магніфікатаў, арк. сюіт, у т.л. праграмных («Дон Кіхот»), канцэртаў з саліруючымі інструментамі, камерна-інстр. і вак. твораў, больш як 700 песень. ТЭЛЕМАТЫКА, тэлематычная с л у ж б а, сукупнасць аператыўных сродкаў электрасувязі. Забяспечвае аб-мен дыскрэтнымі літарна-лічбавымі і відэаграфічнымі (чорна-белымі і каля-ровымі) паведамленнямі паміж абанен-тамі, а таксама атрыманне інфарм.-да-ведачных матэрыялаў з цэнтралізаваных банкаў даных, напр., з глабальнай сеткі Інтэрнет. Прыём-перадача паведамлен-няў ажыццяўляецца па каналах тэле-фоннай сеткі агульнага карыстання. Да Т. адносяць відэатэкс, розныя віды факсімільнай сувязі і інш. ТЭЛЕМЕТРЬІЯ (ад тэле. . + ...метрыя), тое, што тэлевымярэнне. Тэрмінам «Т.» традыцыйна карыстаюцца ў дачыненні да дыстанцыйных даследаванняў у бія-логіі (біятэлеметрыя), метэаралогіі (ме-тэаралагічная Т.), да інфармацыі, што перадаецца па радыёканалах, — радыё-тэлеметрьы. ТЭЛЕМЕХАНІКА (ад тэле.. + механі-ка), галіна навукі і тэхнікі, якая ахоплі-вае тэорьпо, спосабы і тэхн. сродкі аў-там. перадачы на адлегласць каманд кі-равання і інфармацыі аб стане кіраваль-ных аб’ектаў. Уключае тэлекіраванне, тэлесігналізацыю і тэлевымярэнні. Дазваляе ажыццяўляць каардынацыю работ вял. колькасці тэрытарыяльна аддаленых аг-рэгатаў, машын і інш. і звязваць іх у адзіную тэлемеханічную сістэму з цэнтралізаваным кі- 118 ТЭЛЕМЕХАНІЧНАЯ раваннем. Кіраванне і кантроль з дапамогай сродкаў Т. ажыццяўляецца з пункта кіраван-ня (дыспетчарскага пункта), дзе знаходзіцца аператар (дыспетчар). Для перадачы інфарма-цыі ў Т. карыстаюцца эл., аптычнымі, опта-валаконнымі, гідраакустычнымі і інш. лініямі сувязі. Ад інш. галін тэхнікі, дзе перадаюць інфармацыю на адлегласць (напр., тэлефаніі, тэлеграфіі, тэлебачання), Т. адрозніваецца патрабаваннямі высокай дакладнасці перада-чы вымераных велічынь, недапушчальнасцю вял. запазненняў сігналаў, высокай надзей-насцю перадачы каманд (імавернасць узнік-нення памылковай каманды не больш за 10'6), высокай ступенню аўтаматызацыі працэсаў збораў і перапрацоўкі інфармацыі і інш. Найб. пашырана ў электраэнергетыцы, на нафтавых і газавых промыслах і магісграль-ных трубаправодах, горнай прам-сці, чыгун-цы, радзей — у камунальнай гаспадарцы. Сродкамі Т. карыстаюцца таксама для кіра-вання палётамі ракет і касм. апаратаў, метэа-ралогіі і інш. Літ:. Н л ь н н В.А. Телеуправленне н те-лензмеренне. 3 нзд. М., 1982; Тутевнч В.Н. Телемеханнка. 2 нзд. М., 1985. Я. І.Анацкі, М. I. Сарока. ТЭЛЕМЕХАНІЧНАЯ СКТЭМА ком-плекс сродкаў тэлемеханікі для перада-чы на адлегласць каманд ад аператара (ці кіроўнай ЭВМ) да аб’ектаў кіраван-ня, а таксама кантрольнай, вымяраль-най і інш. інфармацыі — у адваротным напрамку. Складаецца з пункта кіра-вання (ПК), дзе знаходзіцца аператар (дыспетчар), пунктаў, дзе размяшчаюц-ца аб’екты кіравання (кантролю), і лі-ній сувязі паміж імі. Складаная Т.с. мо-жа мець некалькі ПК, раўнапраўных ці падпарадкаваных адзін аднаму ў адпа-веднасці з іерархічным прынцыпам. ТЭЛЕНЙМУСЫ (Telenomus), род на-сякомых сям. сцэліянідаў атр. перапон-чатакрылых. 7 відаў. Пашыраны ў Еўра-зіі, Паўн. Амерыцы. Паразітуюць у яй-цах (яйцаеды) матылёў, клапоў, мух. Т. зграбнага (Т. gracilis), роўнага (Т. Іае-viusculus), шарнірнага (Т. verticillatus) выкары'стоўваюць для барацьбы з хваё-вым і кольчатым коканапрадамі. Цела даўж. 0,7—1,5 мм, чорнае. Брушка з яййакладам на канцы. Развіццё з поўным пе- логіях бог урадлівасці. Лічыўся сынам бога навальніцы Тару. Т. — гал. герой цыкла хецкіх і хацкіх міфаў пра бога, які знікае і вяртаецца. Знікненне Т. звязваецца з яго гневам: у гэты час настае засуха, свойская жывёла пера-стае даваць патомства. Калі ўлагоджаны багіняй Камрусепай Т. вяртаецца, на зямлю зноў зыходзіць урадлівасць, а на жывёлу — плоднасць. ТЭЛЕРГбНЫ (ад тэле... + грэч. ergon работа, уздзеянне), рэчывы, якія выдзя-ляюцца жывёламі ў навакольнае ася-роддзе і ўздзейнічаюць на жывёл таго ж (ферамоны) ці інш. віду (кайрамоны, аламоны). ТЭЛЕРЭГУЛЯВАННЕ, рэгуляванне па-раметраў аб’екта кіравання на адлеглас-ці сродкамі тэлемеханікі; від тэлекіра-вання. Вымяральная інфармацыя аб бягучым значэнні падкантрольнага па-раметра па канале тэлевымярэння пера-даецца на пункт кіравання, дзе параў-ноўваецца з зададзеным значэннем, сіг-нал разузгаднення (вынік параўнання) перадаецца на аб’ект кіравання, дзе пе-раўгвараецца ў кіроўнае ўздзеянне. ТЭЛЕСІГНАЛІЗАЦЫЯ, перадача на адлегласці дыскрэтнай інфармацыі аб стане падкантрольнага аб’екта (напр., «адкрыта» — «закрыта», «уключана» — «выключана») сродкамі тэлемеханікі; від тэлекантролю. Прызначана для апе-ратыўнага кантролю за выкананнем Ka-Mana аператара, перадачы сігналу аб выхадзе параметраў аб’екта па-за дапу-шчальныя межы ці пра аварыю на аб’екце, а таксама для перадачы дыс-крэтнай вымяральнай інфармацыі (гл. Тэлевымярэнні). ТЭЛЕСКбП (ад тэле... + ...скоп) а п -т ы ч н ы, прылада для назірання ня-бесных цел; адзін з найб. важных ас-транамічных інструментаў і прылад. Пранікальная сіла (зорная велічыня найб. слабых зорак, бачных пры дапа-мозе Т.) прапарцыянальная плошчы аб’ектыва, моцна залежыць ад якасці оптыкі, яркасці неба, стану атмасферы і інш. Уяўляе сабой трубу, устаноўленую на ман-ціроўцы з восямі для навядзення Т. на аб’ект і сачэння за ім. Паводле аптычнай схемы ад-розніваюць Т. люстраныя (рэфлектары), лін-завыя (рэфрактары) і люстрана-лінзавыя (гл. Максутава тэлескоп). Адпаведна прыёмнікам аптычнага выпрамянення, што выкарыстоўва-юцца, Т. бываюць з візуальнай, фатаграфіч-най (гл. Лстрограф), спектральнай, фотаэл. і інш. рэгістрацыяй. Візуальны Т. мае аб’ектыў і акуляр; павелічэнне аптычнае G = F/f, дзе F і f — фокусныя адлегласці аб’ектыва і акуляра. Паводле прызначэння адрозніваюць Т. астрафізічныя (для вывучэн-ня зорак, планет, туманнасцей), сонечныя ас-траметрычныя, спадарожнікавыя камеры, ме-тэорныя патрулі і інш. Гл. таксама Радыётэ-лескоп.