КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТЭЛІСАРЭ, зімовы сорт яблыні эст. нар. селекцыі. Пашырана на Пн Бела-РУСі. Дрэва моцнарослае з шырокапірамідальнай густой кронай. Плады сярэдняй велічыні (ка-ля 100 г), аднапамерныя, пляската-круглава-тыя, са светла-зялёнай афарбоўкай, пры вы-спяванні — саломіста-жоўтай (у выглядзе лёг-кага румянцу). Мякаць сярэднесакаўная, кіс-ла-салодкая. Пладаносіць на 3—4-ы год. Плады захоўваюцца да красавіка. Сорт устой-лівы да грыбковых захворванняў. ТЭЛІЯСПОРАМІЦ^ТЫ (Teliosporomy-cetidae), падклас базідыяльных грыбоў. 2 парадкі: галаўнёвыя грыбы, іржаўныя грыбы; каля 6 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды. На Беларусі каля 500 відаў. Па-разіты вышэйшых раслін, узбуджальнікі галаўні, іржы раслін. Характэрная асаб-лівасць Т. — утварэнне ў цыкле развіц-ця тэліяспоры. ТЭЛІЯСПбРЫ (ад грэч. teleute канец + споры), адзін з відаў спор (пераважна, што зімуюць) базідыяльных грыбоў. Т. — таўстасценныя клеткі, якія пасля пе-рыяду спакою прарастаюць у базідыі. Часам Т. наз. хламідаспорамі. ТЭЛЎР (лац. Tellurium), Те, хімічны элемент VI групы перыяд. сістэмы, ат. н. 52, ат. м. 127,6; адносіцца да халька-генаў. Прыродны складаецца з 8 ізато-паў з масавымі лікамі 120, 122—126, 128, 130; найб. пашыраны І28Те (31,75%) і І30Те (34,27%). У зямной ка-ры 1 1О’б% па масе; вядома каля 100 мі-нералаў Т., асн. з іх: алтаіт РЬТе, тэлу-равісмугыт Ві2Те3, тэтрадыміт Bi2Te2S. Адкрыты ў 1782 венг. інжынерам і мі-нералогам Ф.І.Мюлерам; назва «Т» [ад лац. tellus (telluris) — зямля] прапанава-на ў 1798 ням. хімікам М.Г.Клапратам. У свабодным стане існуе ў 2 мадыфікацы-ях: крышт. Т. — серабрыста-шэрае крохкае рэчыва з метал. бляскам (шчыльн. 6247 кг/м3, t 449,8 °C) і аморфны Т. — руды парашок (шчыльн. -5900 кг/м3). Паўправаднік (шыры-ня забароненай зоны 0,32 эВ). Устойлівы ў паветры. Раствараецца ў канцэнтраваных cep-Hail і азотнай к-тах, моцных растворах шчо-лачаў. Ступень акіслення Т. ў злучэннях -2, +4, +6, радзей +2. Пры пакаёвай т-ры ўзае-мадзейнічае з галагснамі (акрамя ёду), пры награванні — з кіслародам (утварае дыаксід ТеОД; пры сплаўленні з металамі ўтварае тэ-лурыды. Вядомы шматлікія тэлурарган. злу-чэнні. Выкарыстоўваюць Т. для сінтэзу паў-правадніковых матэрыялаў, легіравання чыгу-ну і сталі, сплаваў свінцу і медзі (павышае іх мех. і хім. ўстойлівасць), талурарган. злучэнні як каталізатары. Т. і асабліва яго злучэнні таксічныя: выклікаюць ірвоту, бранхіт, пнеў- Тэліптэрыс балотны. Тэлісарэ, сорт яблыні. манію; ГДК Т. ў паветры 0,01 мг/м3, у вадзе 0,01 мг/л. Літ:. Еснркегенов Г.М. Селен н тел-лур. Алма-Ата, 1981; Садеков Н.Д., Макснменко А.А., Мннкнн В.Я. Хнмня теллурорганнческнх соеднненнй Рос-тов н/Д, 1983. А.П.Чарнякова. ТЭЛУРЫДЫ, злучэнні тэлуру з больш электрададатнымі элементамі, пераваж-на металамі. Паводле будовы, саставу і ўласцівасцей Т. з’яўляюцца аналагамі сульфідаў і селенідаў. Т. шчолачных металаў раствараюцца ў вадзе. Т. пераходных металаў — злучэнні перамен-нага саставу; не раствараюцца ў вадзе, рас-кладаюцца моцнымі к-тамі і ў вільготным па-ветры. Многія Т. — паўправаднікі, высокаад-чувальныя да розных выпрамяненняў (рэнт-генаўскага, радыеактыўнага, інфрачырв. і інш.). Трапляюцца ў прыродзе ў выглядзе вельмі рэдкіх тэлуравых мінералаў (напр., ал-таіт РЬТе, гесіт Ag2Te, калаверыт AuTep. Ат-рымліваюць сплаўленнем кампанентаў у інерт-ным асяроддзі, нерастваральныя — аса-джэннем тэлуравадародам Н2Еу з раствораў солей адпаведных меіалаў, а таксама інш. спосабамі. Выкарыстоўваюць як матэрыялы для тэрмаэл. пераўтваральнікаў награвальных і ахаладжальных прылад (Т. медзі, серабра, свінцу, волава і інш.), як лазерныя матэрыя-лы, матэрыялы для фотапрыёмнікаў, дэтэкта-ры для вымярэння напружанасці магн. палёў і інш. Літ.: Я н а к н А.А. Теллурнды переходных металлов. М., 1990. ТЭЛУС (Tellus), у старажытнарымскай рэлігіі і міфалогіі багіня зямлі-кармі-целькі і яе прадукцыйных сіл, а таксама падземнага царства мёртвых. У яе гонар наладжваліся штогадовыя святы Фар-дзіцыі (15 крас.), на якіх у ахвяру багіні прыносілі цельную карову. Як багіні падземнага царства ёй прыносілі ачы-шчальныя ахвяры сваякі памерлых; так-сама яе клікалі, калі хацелі аддаць вора-гаў на волю палземных багоў. Т. часам атаясамлівалі з Цэрэрай, Вестай і Юно-най. ТЭЛЬ (араб.), узгорак, што ўтварыўся з рэшткаў стараж. будынкаў, запоўненых культ. напластаваннямі, від археал. помнікаў на тэр Усх. Азіі, Каўказа, Б. Усходу. Гл. таксама Тэпе. ТЭЛЬ (Tell) Вільгельм, швейцарскі нац. герой; гал. персанаж швейц. нар. леген-ды «Паданне пра стралка». Паляўнічы, жыхар в. Бюрглен (кантон Уры). Быў змушаны габсбургскім ландфогтам (да-веранай асобай) Геслерам збіць стралой з лука яблык з галавы свайго малога сына. Выканаўшы гэты загад, Т. пазней стралой забіў Геслера і ўзначаліў паў-станне супраць панавання аўстр. Габс-бургаў (14 ст.). У аснове падання пра Т. — звесткі з хронік 15 і 16 ст. Найб. вядомы маст. вобраз Т. стварыў у ад-найм. драме Ф.Шылер (1804). ТЭЛЬ-АВІЎ, горад у Ізраілі, на ўзбя-рэжжы Міжземнага мора. Каля 400 тыс. ж., з прыгарадамі і суседнімі гарадамі (т.зв. агламерацыя Дан) каля 2 млн. ж. (2001). Марскі порт. Вузел чыгунак і аў-тадарог. Міжнар. аэрапорт (Ліда, або Лод). Гал. эканам. і культ. цэнтр, кан-цэнтруе ў агламерацыі больш за 50% прамысл. прадпрыемстваў краіны. ТЭМА 123 Прам-сць: маш.-буд., металаапр., хім., фармацэўтычная, тэкст., харч., папяро-вая, гарбарна-абутковая, паліграфічная. Апрацоўка алмазаў. 2 ун-ты. «Суламіф-кансерваторыя». Музеі: археал., Гаарэц-музей і інш. Праводзіцца Міжнар. фес-тываль музыкі і драмы (з 1961). Засн. ў 1909 яўр. каланістамі на Пн ад ста-ражытнага г. Яфа (у 1949 зліўся з ім). У 1936 пабудаваны марскі порт. Пасля ўтварэння ў 1948 дзяржавы Ізраіль стаў яго сталіцай. Ня-гледзячы на перанос урада і парламента Ізра-іля ў г. Іерусалім, Т.-А. па-ранейшаму пры-знаецца ААН і сусв. супольнасцю сталіцай Із-раіля. ТЙЛЬМАН, вёска ў Малейкаўскім с/с Брагінскага р-на Гомельскай вобл., на правым беразе р. Брагінка, на аўтадаро-зе Брагін—Холмеч. Да 1934 наз. Двор Гарадзішча. Цэнтр калгаса. За 4 км на ПнУ ад г.п. Брагін, 115 км ад Гомеля, 25 км ад чыг. ст. Хойнікі. 165 ж., 58 двароў (2002). Помнік архітэктуры — парк (канец 18 ст.). ТЙЛЬМАН (Thalmann) Эрнст (16.4.1886, г. Гамбург, Германія — 18.8.1944), гер-манскі паліт. дзеяч. Вучыўся ў нар. школе (1893—1900). У 1900—23 трансп. рабочы. 3 1903 чл. С.-д. партыі Германіі (СДПГ), з 1904 — прафсаюза трансп. ра'бочых. У 1-ю сусв. вайну на Зах. фронце. У 1917 выйшаў з СДПГ і ўсту-піў у Незалежную с.-д. партыю Германіі (НСДПГ). У час Ліст. рэвалюцыі 1918 выбраны ў Гамбургскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў і гар. парламент. У 1920 разам з левым крылом НСДПГ пе-райшоў у Камуніст. партыю Германіі (КПГ). Кіраўнік Гамбургскага паўстання 1923. 3 1923 чл. Выканкома Камуніст. інтэрнацыянала. 3 пач. 1925 узначаль-ваў apr-цыю рабочай самаабароны — Саюз чырв. франтавікоў. 3 канца 1925 старшыня ЦК КПГ. У 1924—33 дэп. рэйхстага. Памылкова лічыў гал. пра-ціўнікам сваёй партыі СДПГ («сацыял-фашызм»), што аслабляла антыфаш. рух у Германіі. Кандыдат у прэзідэнты Гер-маніі на выбарах 1925 і 1932. У сак. 1933 арыштаваны гестапа і зняволены ў турму. У жн. 1944 дастаўлены ў канцла-гер Бухенвальд, дзе забіты паводле зага-ду А.Гітлера і Г.Гімлера. Тв:. Бел. пер. — Пролетарская Нямеччына замест Нямеччыны Юнга: Прамовы на пася- джэньні рэйхстагу ў лютым 1930 г. Мн., 1930 (разам з Штэкерам); Задачы КПГ пасля вы-барчай перамогі; КПГ пасля выбараў у рэйх-стаг. Мн., 1931; Цэнтр — вядучая партыя германскай буржуазіі // Крызіс капіталізму і царква. Мн., 1932. Літ.: Э.Тельман: Бногр.: Пер. с нем. М., 1984; Эрнст Тельман: Речм н статьн. Пнсьма. Воспомннанмя об ЭТельмане: Пер. с нем. М., 1986; М й 11 е r Ch. Der Thalmann—ProzeB. Berlin, 1988; Ernst Thalmann und Kampfgeffihrten. Hamburg, 2000. МГ..Жаркоў Э.Тэльман ЙЛЬМЫ. вёска ў Брэсцкім р-не, на аўтадарозе Брэст—Кобрын. Цэнтр сельсавета і калект. унітарнага с.-г. прадпрыемства. За 9 км на У ад г. Брэст, 3 км ад чыг. ст. Кашалёва. 1907 ж., 646 двароў (2002). Сярэдняя і маст. школы, Дом культуры, б-ка, амбулато-рыя, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Т^ЛЬФЕР (англ. telpher ад тэле... + греч. phero нясу), грузападымальнае ўстройства (таль з электрычным пры-водам), якое перамяшчаецца па адна-рэйкавым падвесным пуці. Бываюць самаходныя (з прывадной хадавой ця-лежкай) грузападымальнасцю 1—5 і 7,5—10 т і несамаходныя (цялежка пе-рамяшчаецца ўручную), грузападымаль-насцю 0,1—0,5 т. Выкарыстоўваюцца на прадпрыемствах для цэхавых, міжцэ-хавых і складскіх перамяшчэнняў гру-заў. ТЭЛЬ-ЭЛЬ-АМАРНА, Э л ь - А м а р -н a, А м а р н а, паселішча на ўсх. бера-зе р. Ніл (287 км на Пд ад Каіра), каля якога знаходзяцца рэшткі адной са ста-ліц Стараж. Егіпта — Ахетатона, перане-сенай з Фіваў фараонам Аменхатэпам IV (Эхнатонам) у канцы 15 ст. да н.э. У 1887 мясц. жыхары знайшлі шматлікія гліняныя таблічкі (архіў егіп. фараонаў XVIII дынастыі). 3 1891 у Т.-э.-А. вя-дуцца раскопкі. Выяўлены рэшткі шматлікіх пабудоў з цэглы-сырцу (пала-цы фараонаў, царыцы Неферціці, жыллё чыноўнікаў і рамеснікаў), скульптуры Эхнатона і Неферціці. Горад праіснаваў 15 гадоў; ён пакінуты насельніцтвам пасля смерці Эхнатона і адмены рэліг. рэформы Аменхатэпа IV. ТЭЛЯЗІЁЗЫ, гельмінтозныя хваробы, якія выклікаюцца нематодамі з роду тэлязіі. Хварэюць буйн. par. жывёла, коні, свінні, сабакі, трусы, зрэдку чала-век. Характарызуюцца гнойнымі выдзя-леннямі з вачэй, кан ’юнктывітамі і ке-ратытамі. ТЭЛЙЗІІ (Thelazia), род нематод, або круглых чарвей атр. спірурыда. Найб. пашыраны Th. gulosa, Th. rhodesi, Th. sktjabini. Паразіты буйн. par. жывёлы, коней, сабак, свіней, трусоў, зрэдку — чалавека. Выклікаюць інвазійныя хва-робы тэлязіё'зы. Лакалізуюцца ў прато-ках слёзных залоз, насаслёзным канале, кан’юнктывальным мяшку. Прамежка-выя гаспадары Т. палявыя мухі. Даўж. цела самцоў 5—II мм, самак 5—21 мм, шыр. 0,6 мм. Самкі Т. выдзяляюць рухо-мых лічынак з тонкай скарлупінкай яйца. Лі-чынкі заглынаюцца мухамі, потым трапляюць у поласць іх цела і яйцавыя фалікулы, дзе лі-няюць і робяцца інвазійнымі. Другі раз лі-чынкі праз хабаток мух трапляюць на покры-ва паблізу вачэй, мігрыруюць у вочы, дзе праз 20—25 сут ператвараюцца ў палаваспе-лых. Жывуць да 1 года.