КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТЭМПЕРАТЎРА (ад лац. temperatura нармальны стан), фізічная велічыня, якая характарызуе стан тэрмадынаміч-най раўнавагі макраскапічных фіз. сіс-тэм. Абазначаецца / або Т (абсалютная тэмпература). Вымяраецца кантактны-мі і бескантактнымі метадамі з дапамо- гай тэрмометраў, пірометраў, тэрмапар і інш. паводле змены пэўнага параметра тэрмаметрычнага рэчыва, напр., аб’ёму, ціску, эрс. Адзінка вымярэння ў розных тэмпературных шкалах — градус (у СІ — кельвін). Дыяпазон Т. розных фіз. з’яў (у эксперыментах і разліках) ад аб-салютнага нуля да 1032 К. У замкнёнай тэрмадынамічнай сістэме, якая знаходзіцца ў стане раўнавагі тэрмады-намічнай, Т. ўсюды аднолькавыя. Калі Т. асобных частак сістэмы розная, адбываец-ца пераход энергіі (цеплаперадача) ад больш нагрэтых частак да менш нагрэтых, што вядзе да выраўноўвання Т. У раўнаважных умовах Т. прапарцыянальная сярэдняй кінетычнай энергіі часціц цела (гл. Статыстычная фізіка) і вызначае размеркаванне часціц, што ўтвара-юць дадзеную сістэму, па ўзроўнях энергіі (гл. Больцмана статыстыка), а таксама па скарасцях (гл. Максвела размеркаванне), сту-пень іанізацыі рэчыва, поўную аб’ёмную шчыльнасць выпрамянення (гл. Стэфана— Больцмана закон выпрамянення) і інш. Літ.: Лнневег Ф Нзмеренме темпера-тур в техннке: Справ.: Пер. с нем. М., 1980; Куннн Т. Температура: Пер. с англ М., 1985. У.Л.Драгун. ТЭМПЕРАТЎРА ў астрафізіцы, параметр, які характарызуе выпрамя-ненне і цеплавы стан скопішчаў матэ-рыі, зорак, туманнасцей. Вызначаецца шляхам даследаванняў выпрамянення, заснаваных на некаторых тэарэт. мерка-ваннях і мадэльных уяўленнях; у пры-ватнасці, дапускаецца, што асяроддзе знаходзіцца ў раўнавазе тэрмадынаміч-най і да яго прымяняльныя законы выпрамянення абсалютна чорнага цела. Адрозніваюць Т.: э ф е к т ы ў н у ю (ма-дэль абсалютна чорнага цела з эквівалентны-мі памерамі і поўнай энергіяй выпрамянен-ня), яркасную (мадэль абсалютна чорна-га цела са спектрам выпрамянення, у вузкім інтэрвале частот такім самым, як у аб’екта), спектрафотаметрычную (мадэль абсалютна чорнага цела са спектрам, максі-мальна блізкім да рэальнага ва ўсім інтэрвале частот), кінетычную (гіпотэза пра макс-велаўскі характар размеркавання скарасцей часціц) і інш. Паколькі рэальныя ўмовы на нябесных аб’ектах далёкія ад тэрмадынаміч-най раўнавагі, вынікі вызначэння Т. рознымі метадамі могуць у значнай ступені адрозні-вацца (для стану тэрмадынамічнай раўнавагі ўсе метааы даюць аднолькавае значэнне Т.). ТЭМПЕРАТЎРА КІПЁННЯ, тэмпера-тура раўнаважнага фазавага пераходу вадкасці ў пару (кіпення) пры пастаян-ным ціску. Абазначаецца ТК1ІІ або t^; у даведніках звычайна прыводзяць Т.к. рэчываў пры нармальным знешнім ціс-ку (101 325 Па). ТЭМПЕРАТЎРА ПАВЁТРА, найваж-нейшы элемент надвор’я і клімату, які характарызуе цеплавы рэжым атмасфе-ры. Вызначае ўмовы развіцця дзікарос-лай і культ. расліннасці, жывёльнага свету, уплывае на самаадчуванне чала-века. Ад Т.п. залежаць колькасць віль-гаці ў паветры і выпарэнне яе з па-верхні водных аб’ектаў і глебы. Для на-зіранняў за Т.п. каля зямной паверхні выкарыстоўваюцца тэрмометры і тэр-мографы, у верхніх слаях атмасферы — метэарографы і радыё'зонды. Да характа-рыстык тэмпературнага рэжыму адно-сяцца сярэднія, макс. і мінім. т-ры за суткі, месяц, год, шматгадовы перыяд, паўтаральнасць і даты надыходу розных значэнняў т-ры, амплітуды за пэўны перыяд і інш. На зямной паверхні Т.п. размяркоўваецца занальна і паніжаецца ад экватара да полюсаў, а таксама з падняццем уверх; часам назіраецца ін-версія тэмпературы. Сярэдняя гадавая Т.п. Зямлі 14 °C, абс. максімум 57,8 °C (Эль-Азізія ў Лівіі), абс. мінімум -89,2 °C (станцыя «Усход» у Антарктыдзе). Ся-рэдняя гадавая Т.п. на Беларусі 5,8 °C, 126 ТЭМПЕРАТУРА абс. максімум 38 °C, мінімум -41 °C. У самым цёплым месяцы — ліп. — ся-рэдняя месячная т-ра павялічваецца з ПнЗ на ПдУ ад 17,5 °C да 18,5 °C, у са-мым халодным — студз. — паніжаецца з ПдЗ на ПнУ ад -4,5 °C да -8 °C. ТЭМПЕРАТУРА ПЛАЎЛЁННЯ, тэмпе-ратура раўнаважнага пераходу крышт. (цвёрдага) цела ў вадкі стан (плаўленне) пры пастаянным знешнім ціску. Абаз-начаецца Тш або t^; у даведніках звы-чайна прыводзяцца Т.п. пры нармаль-ным знешнім ціску (101 325 Па). ТЭМПЕРАТЎРА ЦЁЛА, інтэгральны паказчык цеплавога стану арганізма ча-лавека і жывёл, які характарызуецца су-адносінамі працэсаў цеплаўтварэння і цеплааддачы. У чалавека падтрым-ліваецца на адносна пастаянным узроў-ні (у дарослага 36—37 °C, у дзяцей на 0,3—0,4 °C вышэйшая і менш устойлі-вая). У норме сутачныя ваганні 1—1,5 °C, звязаны са сном, зменай дыхання і кро-вазвароту (найб. высокая Т.ц. ў 17—18 гадз, найб. нізкая — у 3—4 гадз ночы). Павышаецца пры напружанай фіз. пра-цы, інфекц. хваробах і інш. У розных зонах неаднолькавая. Пры пераграванні арганізма — гіпертэрмія; пры зніжэнні нармальнай Т.ц. — гіпатэрмія. Пра Т.ц. ж ы в ё л гл. Гамаятэрмныя жывёлы, Пайкілатэрмныя жывёлы. Гл. таксама Тэмпература цела субфебрыльная. І.М. Семяненя. ТЭМПЕРАТЎРА ЦЁЛА СУБФЕБ-РЬІЛЬНАЯ, субфебрылітэт, па-вышэнне т-ры цела ў дыяпазоне 37,1 — 38 °C. Назіраецца пры многіх захвор-ваннях (інфекцыі, злаякасныя пухліны, захворванні нерв., сардэчна-сасудзістай, эндакрыннай сістэм і інш.), фізіял. ста-нах (у перадменструальны перыяд, пры цяжарнасці, псіхаэмацыянальным на-пружанні, пераграванні на сонцы), бывае і нявысветленага паходжання. Можа за-хоўвацца многія гады, з’яўляцца адзінай прыкметай хваробы, працякаць з пару-шэннем самаадчування або без яго. У 2—3% людзей назіраецца з нараджэн-НЯ. І.М.Семяненя. ТЭМПЕРАТЎРНАЕ ВЫПРАМЯНЁН-НЕ, тое, што цеплавое выпрамяненне. ТЭМПЕРАТЎРНАЯ ІНВЁРСІЯ, гл. Гн-версія тэмпературы. ТЭМПЕРАТУРНАЯ ШКАЛА, спосаб атрымання лікавага значэння тэмпера-туры на аснове вядомай тэмпературнай залежнасці якой-н. фіз. велічыні; сістэ-ма супастаўленняў такіх значэнняў т-ры. Эмпірычныя Т.ш. грунтуюцца на выба-ры рэперных (пастаянных) пунктаў, па-чатку адліку і памеру адзінкі вымярэн-ня т-ры (градуса), звязанымі з пэўнымі тэрмаметрычнымі (рабочымі) рэчывамі і іх адпаведнымі ўласцівасцямі. Удасканаленую эмпірычную Т.ш. прапана-ваў Г.Д.Фарэнгейт (гл. Фарэнгейта шкала); за рэперныя пункты былі прыняты т-ра сумесі снегу з нашатыром і т-ра цела чалавека (паз-ней т-ра кіпення вады пры нармальным атм. ціску). За градус прынята 1/180 частка тэмпе-ратурнага інтэрвала ў ртугным тэрмометры паміж пунктамі плаўлення лёду (+32 F) і кі-пення вады (+212 F). У Т.ш., прапанаванай Р.А.Рэамюрам (гл. Рэамюра шкала), першасна за рэперны пункт прынята т-ра плаўлення лёду, за градус — рознасць т-р, пры якой ад-носная змена аб’ёму этылавага спірту роўная 0,001. У Цэльсія шкале за рэперныя пункты прыняты т-ры плаўлення лёду і кіпення вады пры нармальных умовах; тэмпературны ін-тэрвал паміж імі падзелены на 100. У 1852 У.Томсан (лорд Кельвін) увёў абс. эмпірыч-ную Т.ш., дзе адлік т-ры пачынаўся з абса-лютнага нуля, а градус вызначаўся на аснове стоградуснай шкалы газавага тэрмометра. Асн. недахоп эмпірычных Т.ш. — іх залеж-насць ад тэрмаметрычных уласцівасцей рэчы-ваў. Каб пазбавіцца гэтага недахопу, У.Том-сан прапанаваў тэрмадынамічную тэмпера-турную шкалу. Адвольная эмпірычная Т.ш. зводзіцца да тэрмадынамічнай увядзеннем паправак, якія ўлічваюць характар сувязі пэў-най тэрмаметрычнай уласцівасці з тэрмады-намічнай т-рай. У 1968 13-я Генеральная кан-ферэнцыя па мерах і вагах зацвердзіла Між-народную практычную тэмпературную шкалу (МПТШ-68), якая мае 11 рэперных пунктаў (у МПТШ-90 іх 15) і не залежыць ад кан-крэтнага носьбіта шкалы (тэрмометра). Т-ры, адлічаныя па гэтай і па тэрмадынамічнай Т.ш., супадаюць з дакладнасцю, дасягальнай для тэхнікі эксперымента. У.Л.Драгун. ТЭМПЕРАТЎРНЫЯ ХВАЛІ. перыядыч-ныя змены размеркавання т-ры ў ася-роддзі, звязаныя з перыяд. ваганнямі шчыльнасці цеплавых патокаў, якія па-ступаюць у асяроддзе. Моцна затухаюць пры распаўсюджванні ў асяроддзі, для іх характэрна значная дысперсія (гл. Дысперсія хваль). Напр., глыбіня пранік-нення ў глебу сутачных ваганняў т-ры прыкладна ў 20 разоў меншая за глы-біню пранікнення сезоннай т-ры. Т.х. выкарыстоўваюцца пры вызначэнні це-плавых характарыстык матэрыялаў (це-пла- і тэмператураправоднасці, цепла-ёмістасці і інш.), у т.л. пры нізкіх т-рах. ТЭМПЕРАЦЫЯ (ад лац. temperatio правільныя суадносіны, суразмернасць) у м у з ы ц ы, выраўноўванне інтэр-вальных суадносін паміж ступенямі гу-кавой сістэмы для дастасавання яе да патрэб муз. практыкі. Неабходнасць Т. звязана з паяўленнем муз. інструмен-таў з фіксаваным строем. Зыходнымі былі гукарады чыстага і піфаго-рава строяў. Напачатку выраўноўвалі толькі некат. інтэрвалы (першыя спробы з 13 ст., у 16 ст. пашырылася сярэднетонавая сістэма Т). Недахопы нераўнамерна-тэмпераванага гукараду ліквідаваны ў сістэмах раўнамернай Т. У аснову сучаснага раўнамерна-тэмперава-нага строю пакладзены прынцып падзелу ак-тавы на 12 роўных паўтонаў, прапанаваны ў 1691 А.Веркмайстэрам. У ім усе 12 квінтаў квінтавога круга памяншаюцца на 1/12 піфа-горавай комы (невял. інтэрвалу паміж зыход-ным гукам і тым, які атрымліваецца рухам ад яго на 12 чыстых квінтаў уверх і наступным пераносам на 7 актаў уніз). Замацаванню ў муз. практыцы гэтага строю садзейнічаў І.С.Бах (цыкл прэлюдый і фуг «Добра тэмпе-раваны клавір», 2 т., 1722 і 1744), дзе выка-рыстаны ўсе танальнасці. А.А.Саламаха. Т&МПЫ ЭКАНАМІЧНАГА РОСТУ. адносіны велічыні эканам. паказчыка за дадзены перыяд да велічыні яго папя-рэдняга аналагічнага перыяду, узятага за базу параўнання. Вымяраюцца ў пра-цэнтах або ў адносных велічынях (каэф. росту). Абагульненую характарыстыку інтэнсіўнасці эканам. развіцця за не-калькі гадоў даюць сярэднегадавыя Т.э.р., якія разлічваюцца як сярэдняя геаметрычная з гадавых тэмпаў. Паказ-чыкі Т.э.р. выкарыстоўваюць пры эка-нам. аналізе. ТЭМЎКА (Temuco), горад у цэнтр. ч. Чылі, на р. Каўтын. Адм. ц. вобл. Араў-канія. Засн. ў 1881. Больш за 250 тыс. ж. (2001). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Гандл. ц. с.-r. раёна (збожжа-выя, бульба, садоўніцтва, жывёлагадоў-ля). Прам-сць: дрэваапр., харчовая. Ра-месніцкая вытв-сць сярэбраных упры-гожанняў, шарсцяных коўдраў і інш. Гісторыка-этнагр. музей індзейцаў-араўканаў.