КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Ю.М.Сохар. «ТЭАТРАЛЬНАЯ БЕЛАРЎСЬ», назва час. «Тэатральная творчасць» у 1992—95. ТЭАТРАЛЬНАЯ МЎЗЫКА, музыка да спектакляў драм. т-раў; абавязковьг кампанент сцэнічнага мастацтва. Істот-на ўплывае на форму і змест спектакля, ідэйны сэнс драм. твора, на яго рытм і тэмп, надае дзеянню інтанац. адзінства, падкрэслівае кульмінацыі, характарызуе дзейных асоб, стварае пэўную эмац. ат-масферу, канкрэтызуе час і месца дзе-яння. Т.м. падзяляюць на ўнутрысцэн., прадугледжаную драматургам і абумоў-леную сітуацыяй (песні, танцы, сігна-лы, фанфары), а таксама музыку, выне-сеную за рамкі сцэн. дзеяння («па-за сцэнай»), якая вылучаецца абагульне-ным сэнсам і канцэнтруе ідэю паста: ноўкі ў цэлым (уступы, антракты, зас-таўкі, фіналы). Для сучаснага т-ра ха-рактэрна музыка, што выконвае фун- ТЭАТРАЛЬНЫ 101 кцыі каментарыя і падтэксту, сэнсавай і эмац. нюансіроўкі, «мікраструктур-насць» муз. пабудоў, разамкнутасць фрагментаў цытаванай музыкі, выка-рыстанне магнітафонных запісаў, увя-дзенне сінтэзатара. Магчымасць выка-рыстання музыкі ўсіх часоў і народаў і стварэнне ўласнай гукавой сферы спек-такля можа прыводзіць да падбору му-зыкі, т.зв. абсалютызаванага муз. афар-млення, ці абмежавання толькі шума-муз. эфектамі і гукапісам. Важную ролю адыгрываюць суадносіны запісанай і «жывой» музыкі, а таксама сучаснай быт. і эстр. (масавай) музыкі. Гісторыя Т.м. ўзыходзіць ад сінкрэтызму нар. абрадаў і відовішчаў да сінтэтычнасці ант. і стараж.-ўсх. драмы, ад літургіі і містэ-рыі сярэдневякоўя да нар. драмы. У прафес. еўрап. т-ры да сярэдзіны 18 ст. музыка сва-бодна пераносілася з аднаго спектакля ў дру-гі. Пытанне пра непасрэдную сувязь музыкі са зместам п’есы ўзняў Г.Лесінг («Гамбург-ская драматургія», 1769). У 19 ст. Т.м. ўяўляла сабой пераважна закончаныя муз. нумары для сімф. аркестра ці вак.-інструментальныя. Ся-род найб. значных музыка Л.Бетховена, Ф.Мендэльсона, Р.Шумана, Э.Грыга, Ж.Бізэ, М.Глінкі, П.Чайкоўскага. На мяжы 19—20 ст. у Т.м. ўзнік новы кірунак, прадстаўнікі якога (рэжысёры К.Станіслаўскі, У.Меерхольд, Э.Крэг) выступілі за стварэнне музыкі не да п’есы, а да канкрэтнай пастаноўкі, з улікам яе спецыфікі і асаблівасцей, што прывяло да пошукаў новых гукавых фарбаў, выкарыстан-ня арыгінальнай інструментоўкі, арганічнасці ўвядзення муз. эпізоду ў драму. Сярод дасяг-ненняў Т.м. 20 ст. — калектыўныя творы членаў франц. «Шасцёркі», ням. аўтараў К.Орфа, К.Вейля, Г.Эйслера, П.Дэсаў да тво-раў ББрэхта. Сярод буйных партытур сав. Т.м. — музыка С.Пракоф’ева, Ю.Шапорына, Ц.Хрэннікава, А.Хачатурана, Г.Свірыдава і інш. На Беларусі вядома пра выкарыстан-не музыкі ў паказах школьных і спек-таклях прыватнаўласніцкіх т-раў, ука-занні на муз. эпізоды сустракаюцца ў творах Сімяона Полацкага (17 ст.) і Ф.У.Радзівіл (18 ст.). Развіццё бел. нац. т-ра звязана з нар. музыкай (пастаноўкі І.Буйніцкага, п’есы В.Дуніна-Марцін-кевіча). У 1920—30-я г. на далейшае развіццё Т.м. паўплывала дзейнасць БДТ-1 (меў хор і балетную трупу), БДТ-3, БДТ-2, з якімі звязана дзей-насць кампазітараў А.Аленіна, А.Грача-нінава, А.Красева, У.Крукава, Л.Марке-віча, Р.Пукста, Н.Сакалоўскага, У.Тэраў-скага. 1930—40-я г. адметныя паяўлен-нем у т-рах значных буйнамаштабных партытур да спектакляў: музыка Я.Ці-коцкага («Бацькаўшчына» К.Чорнага, 1932; «Паўлінка» Я.Купалы, 1944), В.За-латарова («Канец дружбы» К.Крапівы, 1934), Цікоцкага і І.Любана («Кацяры-на Жарнасек» М.Клімковіча, 1938; усе ў БДТ-1), Любана («Несцерка» В.Вольс-кага ў БДТ-2, 1941). У 1950—70-я г. з драм. тэатр. калектывамі супрацоўнічалі У.Алоўнікаў, А.Багатыроў, Ю.Бяльзацкі, Г.Вагнер, Я.Глебаў, С.Картэс, Пукст, М.Русін, Ю.Семяняка, Цікоцкі, А.Ту-ранкоў і інш. 3 1970-х г. пашырыўся падбор фрагментаў з розных муз. тво-раў, павялічылася выкарыстанне запіса-най музыкі. Праца бел. кампазітараў у галіне Т.м. з яе спецыфічнымі патраба-ваннямі, выразнай, бачнай вобразнасці абумовіла асаблівую відовішчнасць, яр-касць, тэатральнасць іх твораў буйной формы — опер, балетаў, сімфоній, сюіт і інш. Музыку да спектакляў розных бел. т-раў стварьші таксама С.Бельцю-коў, У.Браілоўскі, В.Войцік, А.Залётнеў, В.Іваноў, В.Кандрасюк, У.Кандрусевіч, Б.Насоўскі, А.Рананскі, Дз.Смольскі, Р.Уласюк і інш. У 1980-х г. вылучылася Т.м. А.Янчанкі, ІДучанка, якая з’яўля-ецца выразным сродкам характарыстыкі дзейных асоб, робіць вял. эмац. ўздзеян-не. У 1990—2000-я г. пастаўлены шэраг драм. спектакляў з адметнай Т.м.: музы-ка У.Кур’яна да спектакля «Тутэйшыя» Я.Купалы (1990), створаная з яго ўдзе-лам музыка да спектакля «Ідылія» Дуні-на-Марцінкевіча (1993), дзе ў якасці цытат-украпін выкарыстаны фрагменты музыкі М.К.Агінскага, Ф.Шапэна, С.Манюшкі, таксама ўдзельнічае «жы-вы» камерна-інстр. ансамбль, музыка В.Капыцько да спектакляў «Князь Ві-таўг» (1997) і «Чорная панна Нясвіжа» (2000) А.Дударава (усе ў Нац. акад. т-ры імя Я.Купалы). Традыц. муз. спектаклі для дзяцей і юнацтва (Бел. рэсп. т-р юнага гледача, лялечныя т-ры). Плённа ў гэтай сферы працуе Кандрусевіч. Многія творы Т.м. набылі самастойнае жыццё на канцэртнай эстрадзе, тэлеба-чанні і радыё (вальс і мазурка Багаты-рова з музыкі да драмы «Маскарад» МДермантава, песні Семянякі з музыкі да спектакля «Узнятая цаліна», арк. сю-іта Э.Зарыцкага з музыкі да камедыі «Дванаццатая ноч» У.Шэкспіра, вальс Картэса з музыкі да спектакля «Мой бедны Марат» А.Арбузава і інш.). Літ.: Г л у м о в А. Музыка в русском дра-матнческом театре. М., 1955; Музыка в дра-матнческом театре. Л., 1976; Т а р ш н с Н. Музыка спектакля. Л., 1978; Ю в ч е н к о Н. «Монтаж» — нлн партмтура? // Сов. му-зыка. 1978. № 11; Я е ж. Музыка ў пастаноў-ках першых беларускіх савецкіх драматычных тэатраў // Весці АН БССР. Сер. грамад. на-вук. 1980. № 2; Я е ж. Музыка ў сучасным драматычным спектаклі: (на прыкладзе паста-новак тэатра імя Я.Коласа) // Мастацтва Бе-ларусі. 1983. № 5; Я е ж. Музыка ў пастаноў-ках драматычных тэатраў // Музычны тэатр Беларусі, 1917—1959. Мн., 1993; Я е ж. Му-зыка ў пастаноўках драматычных тэатраў // Музычны тэатр Беларусі, 1960—1990. Мн., 1997. Н.А.Юўчанка. «ТЭАТРАЛЬНАЯ ТВОРЧАСЦЬ», часо-піс драматургіі і сцэн. мастацтва. Выда-ваўся ў 1992—98 у Мінску на бел. мове адзін раз у 2 месяцы, да 1995 (№ 5) наз. «Тэатральная Беларусь». Сістэматьгчна змяшчаў новыя шматактовыя і аднаак-товыя п’есы для дарослай і дзіцячай аў-дыторыі, лялечных калектываў (творы МАрахоўскага, ГАўласенкі, Р.Баравіко-вай, У.Бутрамеева, В.Жуковіча, Х.Жыч-кі, С.Кавалёва, Г.Марчука, Я.Міклашэў-скага, Т.Мушынскай, Л.Рублеўскай, І.Сі-дарука, А Федарэнкі, І.Чыгрынава і інш.). Публікаваў творы са спадчыны, якія pa-Heft не друкаваліся ці сталі бібліягр. рэдкасцю (п’есы Ф.Аляхновіча, Н.Ар-сенневай, К.Буйло, М.Радзівіла, Л.Родзе-віча, М.Чарота, В.Шашалевіча і інш ), a таксама пераклады на бел. мову п’ес Я.Баршчэўскага, А.Пушкіна, А.К.Тал-стога, Л.Талстога. Змяшчаў артыкулы па праблемах развіцця драматургіі, сцэн. мастацтва, па гісторыі тэатра, пра творчасць аматараў, публіцыст. артыку-лы пра сувязь мастацтва з рэаліямі жыц-ця, рэцэнзіі на найб. значныя спектаклі. Асвятляў міжнар. фестывалі, тэатраліза-ваныя святы, нар. традыцыі. Публікаваў творчыя партрэты дзеячаў тэатра, успа-міны пісьменнікаў і акцёраў. Калектыў рэдакцыі ў 1994 заснаваў штогоднік «Беларуская драматургія», у якім змя-шчаліся новыя неапублікаваныя п’есы, забытыя творы са спадчыны, пераклады з інш. моў на беларускую. Выдаў буклет «Балтыйская тэатральная вясна—92» (1992), кн. «Паўлюк Багрым» (1994), «Культура беларускага замежжа» (ч. 3, 1998), «Тэатры Беларусі» (на бел. і англ. мовах, 1998). А.В.Сабалеўскі. «ТЭАТРАЛЬНЫ МІНСК», часопіс Са-юза тэатральных дзеячаў Беларусі. Вы-ходзіў у 1961—90 у Мінску на бел. мове 6 разоў на год. Асвятляў найб. значныя падзеі тэатр. жыцця (фестывалі, кон-курсы, агляды і інш.). Спец. выпускі прысвячаліся асобным т-рам з нагоды юбілею, гастроляў і важным у гісторыі культуры Беларусі датам. Меў рубрыкі: «Праграмы спектакляў», «Рэцэнзіі», «Творчыя партрэты», «Старонкі гісто-рыі», «Кніжная паліца», у якіх змяшча-ліся праграмы бягучага рэпертуару мін-скіх т-раў, артыкулы па тэорыі і гісто-рыі тэатр. мастацтва, рэцэнзіі на прэм’еры і кнігі па т-ры, творчыя пар-трэты дзеячаў сцэны. Л.Г.Клімовіч 102 ТЭАТРАЛЬНЫ ТЭАТРАЛЬНЫ МУЗЁЙ і м я А.А.Ба-хрушына, Дзяржаўны ц э н -тральны тэатральны м у -зей імя A. А. Б а х р у ш ы н а, найбуйнейшы ў свеце тэатр. музей. Засн. ў 1894 у Маскве рас. тэатр. дзея-чам АА.Бахрушыным на аснове ўласнай калекцыі. 3 1909 літ.-тэатр. музей, пас-ля перадачы літ. збору ў інш. архівы — тэатральны. У 1913 перададзены Бахру-шыным Pac. АН, з 1918 дзярж., з 1919 імя Бахрушына, які прызначаны па-жыццёвым дырэктарам музея. У фондах больш за 1 млн. адзінак па гісторыі рас. т-ра: асабістыя фонды, рукапісы буй-нейшых акцёраў, рэжысёраў, драматур-гаў і інш., зборы тэатр. праграм і афіш, эскізаў дэкарацый і касцюмаў вядомых тэатр. мастакоў, рэдкіх фотаздымкаў і негатываў. У кніжным фондзе больш за 70 тыс. тамоў. Дзейнічае (з 1948) паста-янная выстаўка, прысвечаная Ф.Шаля-піну. Літ:. Государственный центральный теат-ральный музей нм. А.А.Бахрушнна: Альбом. М., 1971; По странмцам театральных рукопн-сей. М., 1988. ТЭАТРАЛЬНЫЯ БУДЫНКІ Прызна-чаны для падрыхтоўкі і правядзення тэ-атр. паказаў. Звычайна размяшчаюцца ў гар. грамадскіх цэнтрах, на плошчах або гар. магістралях і актыўна фарміруюць іх арх. аблічча. Паводле арх.-планіро-вачнай структуры памяшканні падзяля-юцца на 4 асн. групы: відовішчную (глядзельная зала, касавы і ўваходны вестыбюль з гардэробам, фае, буфет, кулуары і інш.), сцэнічную (сцэна, ар-тыстычныя прыбіральні, рэпетыцый-ныя залы, склады аб’ёмных дэкарацый, мэблі і рэквізіту, касцюмерныя), вытв. майстэрняў і рэзервовых складоў. Па-водле аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі 1 размяшчэння месцаў для гледачоў залы сучасных Т.б. падзяляюцца на партэр-на-ярусныя, амфітэатр і такія, дзе пар-тэр ці амфітэатр дапаўняюцца балкона-мі. Т-ры лічацца вялікімі, калі маюйь залы больш як на 1200 глядзельных месцаў, сярэднімі — да 1200 і малы-мі — да 800 месцаў. Спец. збудаванні для тэатр. паказаў вядомы з антычнасці. У Стараж. Грэцыі склаўся кла-січны тып адкрытага т-ра з круглай ігравой пляцоўкай — архестрай і размешчанымі ам-фітэатрам месцамі для гледачоў (т-р Дыяніса ў Афінах, 6 ст. да н.э.). Далейшае развіццё Т.б. атрымалі ў Стараж. Рыме. У 1-й пал. 17 ст. з’явіліся Т.б. са шмат’яруснай глядзельнай залай. 3 канца 17 ст. пашыраны т.зв. італьян. тып Т.б. з авальнай у плане шмат’яруснай глядзельнай залай з лоджыямі. У 2-й пал. 18 ст. склаўся т.зв. франц. тып т-ра з круглай за-лай, на 3/4 па перыметры абкружаны адкры-тымі суцэльнымі ярусамі, якія апіраюцца на