КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Першы закон тэрмадынамікі — аснова тэр-махіміі. На другім законе тэрмадынамікі грун-туецца вучэнне аб раўнавазе хімічнай. Яго асн. задача — прадказанне кірунку хім. рэакцыі, яе выхаду і раўнаважнага саставу рэакцыйнай сумесі ў залежнасці ад зыходнага саставу, т-ры, ціску. Паводле трэцяга закону тэрма-дынамікі вызначаюць энтрапію рэчываў з ка-ларыметрычных вымярэнняў цеплаёмістасці ў інтэрвале т-р (ад блізкіх да абс. нуля да зада-дзенай) і цеплавых эфектаў усіх фазавых пе-раходаў, што адбываюцца ў гэтым тэмпера- турным інтэрвале. Даныя каларыметрычных вымярэнняў дазваляюць разлічваць канстан-ты раўнаваг хім. рэакцый паводле іх цеплавых эфектаў і энтрапіі кожнага рэчыва, што ўдзельнічае ў рэакцыі. Тэрмадынамічныя ўласцівасці хім. сістэм характарызуюцца тэр-мадынамічнымі функцыямі: патэнцыяламі тэрмадынамічнымі і хімічным патэнцыялам. Змены тэрмадынамічных функцый у хім. рэ-акцыях звязаны з канстантамі раўнаваг і вы-значаюцца паводле іх значэння і тэмператур-най залежнасці, а таксама разлічваюцца мета-дамі статыст. тэрмадынамікі. У практычных разліках карыстаюцца табліцамі тэрмадына-мічных уласцівасцей індывід. рэчываў і рас-твораў, у якіх звычайна дадзены значэнні эн-трапіі, энтальпіі, цеплаёмістасці і некат. інш. функцый у залежнасці ад т-ры і канцэнтра-цыі рэчываў. Вынікі і метады Т.х. выкарыс-тоўваюцца ў хім. тэхналогіі, фізіцы, геалогіі, біялогіі, пры рашэнні многіх практычных за-дач хім., металургічнай, паліўнай і інш. галін прам-сці. Літ.: Карапетьянц М.Х. Хнммческая термодннамнка. 3 нзд. М., 1975; Прякладная хнмнческая термодннамнка: Пер. с англ. М., 1988. УС. Салдатаў. ТЭРМАДЫНАМІЧНАЯ ІМАВЕРНАСЦЬ. гл. Імавернасць тэрмадынамічная. ТЭРМАДЫНАМІЧНАЯ РАЎНАВАГА, гл. Раўнавага тэрмадынамічная. ТЭРМАДЫНАМІЧНАЯ СІСТЗМА, су-купнасць макраскапічных цел, якія ўза-емадзейнічаюць (абменьваюцца энергі-яй і рэчывам) паміж сабой і з інш. це-ламі (навакольным асяроддзем). Бывае адкрытая (абменьваецца энергіяй і рэ-чывам з навакольным асяроддзем), зак-рытая (без абмену рэчывам), адыябат-ная (без цеплаабмену) і ізаляваная (без цеплаабмену і абмену рэчывам). Уласці-васці раўнаважных Т.с. вывучае тэрма-дынаміка раўнаважных працэсаў, нераў-наважных — тэрмадынаміка нераўна-важных працэсаў. Складаецца з вял. колькасці структурных адзінак (атамаў, малекул і інш.), што дае маг-чымасць кожную яе макраскапічную частку таксама лічыць Т.с. і характарызаваць мак-раскапічнымі параметрамі (шчыльнасцю, ціс-кам, канцэнтрацыяй, хім. саставам, аб’ёмам і інш.). Т.с. знаходзіцца ў раўнавазе (гл. Раўна-вага тэрмадынамічная), калі яе параметры не мяняюцца з цягам часу і ў сістэме адсутніча-юць стацыянарныя патокі цеплаты, рэчыва і інш. Для раўнаважных Т.с. уводзіцца паняцце тэмпературы як параметра стану, і яна мае аднолькавае значэнне для ўсіх макраскапіч-ных частак сістэмы. Лік незалежных парамет-раў стану роўны ліку ступеней свабоды, астат-нія параметры звязаны з незалежнымі з дапа-могай ураўнення стану. Т.с. можа быць фіз. аднароднай (гл. Гамагенная сістэма) і неадна-роднай (гл. Гетэрагенная сістэма). У выніку фазавых і хім. пераўтварэнняў (гл. Фазавыя пераходы) гетэрагенная Т.с. можа стаць гама-геннай і наадварот. УЛ.Драгун. ТЭРМАДЫНАМІЧНАЯ ТЭМПЕРА-ТЎРНАЯ ШКАЛА, ш к а л a К е л ь -в і н а, адна з тэмпературных шкал, якая грунтуецца на другім законе тэрма-дынамікі і добра ўзнаўляецца. Прапана-вана У.Томсанам (лордам Кельвінам). Т-ра ў гэтай шкале (абсалютная тэмпе-ратура) вымяраецца ў кельвінах. Вызначаецца на аснове ідэальнага Карно цыкла: калі рабочае цела, якое ажыццяўляе ТЭРМАМЕТРЫЯ 135 цыкл, атрымлівае цеплату Q. пры т-ры Tj і апдае цеплату Q2 пры т-ры Т^ то суадносіны QJQ2 = Tj/T2 не залежаць ад уласцівасцей тэрмаметрычнага (рабочага) цела, што дазва-ляе па суадносінах вымераных колькасцей цеплаты ўстанаўліваць адносныя змены т-ры. Для вызначэння абсалютных значэнняў т-ры ўстанаўліваюць асн. інтэрвал т-р (велічыню градуса). Першасна асн. інтэрвал Т.т.ш. супа-даў з асн. інтэрвалам Цэльсія шкалы і градус быў роўны 0,01 гэтага інтэрвала. У 1968 13-я Генеральная канферэнцыя па мерах і вагах устанавіла Т.т.ш. з адзіным рэперным пун-ктам — трайным пунктам вады (273,16 К дакладна), дзе 1 К прыняты роўным 1/273,16 тэрмадынамічнай т-ры трайнога пункта. Т.т.ш. рэалізуецца з дапамогай працэсаў, звя-заных з тэрмадынамічнай т-рай: у шырокім дыяпазоне т-ра вымяраецца з дапамогай газа-вага тэрмометра, нізкія т-ры вызначаюць па-водле тэмпературнай залежнасці магн. успры-мальнасці парамагнетыкаў, высокія — павод-ле інтэнсіўнасці выпрамянення абсалютна чорнага цела. У.Л.Драгун. ТЭРМАДЫНАМІЧНЫ ПРАЦ^С, зме-на тэрмадынамічнага стану, якая адбы-ваецца ў тэрмадынамічнай сістэме і звя-зана са зменай хаця б аднаго з пара-метраў стану. Адрозніваюць абарачаль-ныя працэсы, неабарачальныя працэсы і квазістатычныя працэсы. Асобныя вы-падкі Т.п.: адыябатны працэс, ізабарны працэс, ізатэрмічны працэс, ізахорны працэс і інш. ТЭРМАДЫНАМ'іЧНЫ СТАН, стан тэрмадынамічнай сістэмы, які ў выпад-ку раўнавагі тэрмадынамічнай вызнача-ецца пэўнымі (раўнаважнымі) значэн-нямі параметраў стану. Нераўнаважны Т.с. характарызуецца наяўнасцю ў да-дзенай сістэме перападаў (градыентаў) т-ры, канцэнтрацыі ці інш. фіз. велі-чынь (параметраў стану). ТЭРМАДЫФЎЗІЯ (ад тэрма... + дыфу-зія), перанос кампанентаў асяроддзя (газавай сумесі ці раствору), абумоўле-ны градыентам т-ры асяроддзя. Пры пастаяннай рознасці т-р у выніку Т. ўзнікае градыент канцэнтрацыі кам-панентаў рэчыва, што выклікае дыфузію гэтых кампанентаў у адваротным нап-рамку. У стацыянарных умовах тэрма-дыфузійныя патокі ўраўнаважваюцца дыфузійнымі і ў аб’ёме рэчыва ўзнікае пастаянная рознасць канцэнтрацый, што выкарыстоўваецца для раздзялення ізатопаў. ТЭРМАІКбС (Thermaikos kolpos), С a -ланікскі заліў, у Эгейскім м., каля берагоў Грэцыі, паміж мацерыком і п-вам Халкідыкі. Даўж. 160 км, шыр. каля ўвахода да 90 км, глыб. ў сярэдняй ч. да 180 м. Упадаюць рэкі Вардар, Піньёс. Прылівы паўсугачныя (да 0,5 м). Порт—Салонікі. ТЭРМАІОННАЯ ЭМІСІЯ, тэрмічнае выпарэнне (дэсорбцыя) іонаў з паверхні цвёрдага цела. Гл. таксама Паверхневая іанізацыя. ТЭРМАКАПІРАВАННЕ, атрыманне копій дакументаў на тэрмаадчувальных матэрыялах, якія пад уздзеяннем цяпла (інфрачырвонага выпрамянення) мяняюць свой стан. Копіі вырабляюць у тэрмака- піравальных апаратах з графічных і тэк-ставых арыгіналаў, выкананых тушшу, чорным алоўкам, надрукаваных на пі-шучай машынцы або друкарскім споса-бам. Пры п р а м ы м Т. светлыя ўчасткі арыгі-нала (прабелы) адбіваюць большую частку ін-фрачырвоных прамянёў, якімі абпраменьва-ецца арыгінал, а цёмныя ўчасткі (элементы відарыса) паглынаюць прамяні і награваюцца. Цяпло нагрэтых элементаў выклікае ў пры-кладзенай да арыгінала тэрмаадчувальнай па-перы хім. рэакцыю, у выніку якой папера цямнее ў месцах, адпаведных відарысу (утва-раецца кантрастнае цёмнае рэчыва). Пры ўскосным Т. адчувальны слой тэрма-пластычнай плёнкі (ці тэрмакапіравальнай па-перы) пад уздзеяннем цяпла расплаўляецца і пераносіцца на носьбіт копіі. Т. вызначаецца хуткасцю (працягласць капіравання каля 5 с) і прастатой працэсу; недахопы — недастатко-выя выразнасць і працягласць захоўвання ко-пій. У.М.Сацута. Ч I I м г з 4 Схема прамога тэрмакапіравання: 1 — інфра-чырвоныя прамяні; 2 — арыгінал (непраз-рыстыя элементы зачэрненыя); 3 — тэрмарэ-актыўная папера (тэрмаадчувальны слой не заштрыхаваны); 4 — тэрмакопія. ТЭРМАКАРСТ (ад тэрма... + карст), утварэнне прасадачных форм рэльефу і падземных пустот у пластах горных па-род у выніку раставання падземнага лё-ду або адтайвання грунту пры павы-шэнні сярэднегадавой т-ры паветра. Пры Т. ўтвараюцца катлавіны з тэрма-карставымі азёрамі, аласы, западзіны, сподкі, правалы і падземныя поласці (гроты, нішы, ямы). Пашыраны ў зоне вечнай мерзлаты, зрэдку трапляецца ў раёнах з сезонным прамярзаннем глеб і грунтоў; характэрны пераважна для пе-раўвільготненых рэгіёнаў, дзе шмат азёр і балот. ТЭРМАЛЬНЫЯ ВОДЫ (ад франц. thermal цёплы), падземныя воды з т-рай ад 20 °C і вышэй. Награваюцца за кошт цяпла глыбокіх зон зямной кары. У за-лежнасці ад т-ры падзяляюцца на нізка-тэрмальныя — цёплыя (20—40 °C) і га-рачыя (40—70 °C); высокатэрмаль-ныя — вельмі гарачыя (70—100 °C), перагрэтыя (100—375 °C) і надкрытыч-ныя (вышэй за 375 °C). Паводле хім. саставу вады — ад прэсных і саланава-тых гідракарбанатных, гідракарбанатна-сульфатных, кальцыевых і натрыевых да салёных і расольных хларыдных, хла-рыдна-натрыевых, кальцыева-натрые-вых, серавадародных і метанавых. У горных краінах (Альпы, Каўказ, Цянь-Шань, Памір) Т.в. выходзяць на паверх-ню ў выглядзе шматлікіх гарачых кры-ніц, у раёнах сучаснага вулканізму (Камчатка, Ісландыя) — у выглядзе гейзераў і паравадзяных струменяў. Вы-карыстоўваюцца ў бальнеалогіі, таксама для ацяплення і энергет. установак. На Беларусі выяўлены ў Прыпяцкім прагі-не (на глыб. 1,5—5 тыс. м), Брэсцкай і Аршанскай упадзінах (на глыб. 200— 600 м). ТЭРМАМАГНІТНЫЯ З’ЯВЫ з’явы, што ўзнікаюць у праводзячых асярод-дзях пры адначасовым дзеянні магн. поля і градыента т-ры. Абумоўлены ўздзеяннем магн. поля на накіраваны рух носьбітаў зараду (электронаў пра-воднасці і дзірак) пад дзеяннем грады-ента т-ры. Магн. поле адхіляе звязаныя з. пераносам часціц эл. ток і паток цеплаты ад першапа-чатковага напрамку (гл. Лорэнца сіла). У вы-ніку паяўляюцца складальныя эл. току і цеп-лавога патоку ў напрамку, перпендыкуляр-ным магн. полю. Адрозніваюць Т.з. п а п я -рочныя і падоўжныя ў залежнасці ад таго, у якім напрамку — перпендыкуляр-ным ці паралельным першапачатковаму гра-дыенту т-ры адпаведна — яны вымяраюцца. Да Т.з. належаць: Нернста—Этынгсгаўзена эфект, Рыгі—Ледзюка эфект (папярочны — узнікненне тэмпературнага градыента, падоўж-ны — змена цеплаправоднасці з-за ўзнік-нення дадатковага цеплавога патоку) і інш. Вывучэнне Т.з. дае магчымасць атрымаць важную інфармацыю аб носьбітах зараду ў паўправадніках; на ім заснавана дзеянне пе-раўтваральнікаў цеплавой энергіі ў электрыч-ную. Літ:. Аскеров Б.М. Электронные явле-ння переноса в полупроводннках. М., 1985; Бонч-Бруевнч В.Л., Калашнн-к о в С.Г. Фмзнка полупроводннков. 2 нзд. М., 1990. Р. М. Шахлевіч. ТЭРМАМАГНЙНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ ферамагнітныя сплавы з моцнай залеж-насцю магнітнай індукцыі ад т-ры; від магнітамяккіх матэрыялаў. Гэта ўласці-васць выяўляецца паблізу Кюры пункта сплаваў, дзе цеплавы рух часціц рэчыва дэзарыентуе іх магн. моманты. Адрозні-ваюць 3 асн. групы Т.м.: медна-нікеле-выя, жалеза-нікелевыя і найб. пашыра-ныя жалеза-нікелевыя, легіраваныя хромам, алюмініем ці марганцам, дыя-пазон рабочых т-р якіх ад -60 да 170 °C. На аснове апошніх створаны шмат-слойныя Т.м. з лепшымі магн. характа-рыстыкамі. Т.м. выкарыстоўваюць як тэрмакампенсатары і тэрмарэгулятары магн. патоку ў вымяральных прыладах.