КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
якія самаразаграваюцца ў выніку жыц-цядзейнасці тэрмагенных бактэрый. Макс. т-ры росту бактэрый 70—110 °C, мікраскапічных грыбоў і водарасцей 55—60 °C, прасцейшых 45—50 °C. Ся-род жывёл да Т.а. належаць мадрэпора-выя каралы, насякомыя арыдных зон (жукі чарнацелкі і інш), цеплакроўныя жывёлы, якія адрозніваюцца нізкай здольнасцю да тэрмарэгуляцыі пры ніз-кіх т-рах (трапічныя птушкі, антыло-пы). Да Т.а. адносяць таксама сапрафі-таў і паразітаў, якія жывуць у целе цеп-лакроўных жывёл пры 35—40 °C, рас-лін і жывёл тропікаў. ТЭРМАФбБНЫЯ АРГАНІЗМЫ, тэрмафобы (ад тэрма... + грэч. phobos страх), жывыя арганізмы, якія здольны існаваць і размнажацца толькі пры адносна нізкіх т-рах (звычайна не больш за 10 °C). Да Т.а. належыць большасць жыхароў глыбінь акіянаў, мораў, буйных азёраў, вадаёмаў і сушы раёнаў з халодным кліматам (Арктыкі, Антарктыкі, высакагор’яў). Тэрмафоб-ныя мікраарганізмы наз. таксама псіх-рафільнымі ці крыяфільнымі, а тэрма-фобныя расліны падзяляюць на крыяфі-ты і псіхрафіты. ТЭРМАХІМІЯ (ад тэрма... + хімія), раздзел тэрмадынамікі хімічнай, які вы-вучае цеплавыя эфекты рэакцый і вызна-чае іх залежнасць ад розных фіз.-хім. параметраў. У задачу Т. ўваходзяць так-сама вымярэнне і разлік цяплот фаза-вых пераходаў, растварэння, разбаўлен-ня і інш. фіз.-хім. працэсаў, вымярэнне цеплаёмістасці рэчываў. Асн. і найб. дакладны эксперым. метад Т. — кала-рыметрыя. У Т. выкарыстоўваюць так-сама разліковыя метады, якія грунту-юцца на эмпірычна выяўленых тэрма-хім. заканамернасцях. Гал. кірункі эк-сперым. даследаванняў — надзейнае вызначэнне асн. тэрмахім. велічынь, даследаванне новых злучэнняў розных класаў (паўправаднікоў, комплексны-х і элементаарган. злучэнняў, высокатэм-пературных звышправаднікоў і інш ), a таксама паверхневых з’яў, радые- і бія-хім. працэсаў, свабодных радыкалаў, ператварэння макрамалекул. Даныя Т. выкарыстоўваюць у тэарэт. хіміі і ў практыцы пры праектаванні і ўдаскана-ленні хім. вытв-сцей. Т. ўзнікла ў 18 ст. Першыя тэрмахім. вы-мярэнні ажыццявілі ўкж.Блэк, КЛ .Лавуазье, П.С. дэ Лаплас. У 19 ст. значны ўклад у раз-віццё Т. зрабілі Г.І./ес, П.Э.Бертло, ХАА.Том-сен. Асн. закон Т. — Геса закон, адкрыты ў 1840, дазваляе разлічваць цеплавыя эфекты хім. рэакцый, у прыватнасці, па цяплотах уг-варэння зыходных-рэчываў і прадуктаў. У 20 ст. ўдасканаленне метадаў тэрмахім. вымя-рэнняў значна павысіла іх дакладнасць; рас-пачата вытв-сць прэцызійнай каларыметрыч-най апаратуры. Сучасныя мікракаларыметры маюць высокую адчувальнасць і практычна неабмежаваны час вымярэнняў. Іх выкарыс-тоўваюць для вызначэння малых цеплавых эфектаў і цяплот павольных хім. рэакцый (напр., гідроліз складаных эфіраў, этэрыфіка-цыя, цвярдзенне цэменту). ТЭРМАЭЛЕКТРАРЎХАЛЬНАЯ СІЛА, тэрмаэрс, электрарухальная сіла, якая ўзнікае ў эл. ланцугу з разнарод-ных праваднікоў ці паўправаднікоў, кантакты паміж якімі маюць розную т-ру. Гл. Зеебека з’ява. ТЭРМАЭЛЕКТРрННАЯ ЭМІСІЯ, Рычардсана эфект, вылучэнне электронаў нагрэтымі цвёрдымі ці вад-кімі целамі (э м і т э р а м і). 3 паверхні цела вылучаюцца толькі тыя электроны, кінетычная энергія якіх дастатко-вая для пераадолення патэнцыяльнага бар’ера на мяжы цела. Колькасць вылучаных элек-тронаў вызначаецца т-рай эмітэра Т і яго ра-ботай выхаду WB. Гал. характарыстыка Т.э. — велічыня шчыльнасці току насычэння jQ пры дадзенай т-ры. Пры адсутнасці знешніх эл. палёў паводле формулы Рычардсана—Дэш-мана jo = Ao(l-r) Т2 е ^в /kTt дзе Ао— паста-янная велічыня (1,204*106 А/м2*К'2), k — пас-таянная Больцмана, г — усярэднены па энергіях каэф. адбіцця электронаў ад паверхні эмітэра ў вакууме. Пры адсутнасці знешняга эл. поля (ці пры малой яго велічыні) электро-ны, што вылятаюць, утвараюць паблізу па-верхні эмітэра адмоўны прасторавы зарад, які абмяжоўвае ток Т.э. 3 павелічэннем напружа-насці знешняга эл. поля прасторавы зарад ра-зыходзіцца і ток дасягае велічыні насычэння; пры далейшым росце напружанасці ток слаба павялічваецца з прычыны Шоткі эфекту. Залежнасць шчыльнасці току j тэрмаэлек-троннай эмісіі ад напружанасці электрычнага поля V паміж эмітэрам і калектарам дыёда. ВМ вм 3 3 □ б Тэрмаэлектрычная прылада вымяральная (а — амперметр, б — вальтметр): 1 — награ-вальнік; 2 — тэрмапераўтваральнік; 3 — на-грузка; 4 — дадатковы рэзістар; ВМ — вы-мяральны механізм. Пры вял. знешніх эл. палях да току Т.э. дада-ецца ток аўтаэлектроннай эмісіі. Т.э. выка-рыстоўваецца ў электравакуумных прыладах (катоды) і тэрмаэлектронных генератарах. Р.М.Шахлевіч. ТЭРМАЭЛЕКТРЫЧНАЯ ПРЫЛАДА вымяральная, прылада для вымя-рэння сілы пераменнага току (радзей эл. напружання, магутнасці) на аснове спалучэння аднаго ці некалькіх тэрма- 138 ТЭРМАЭЛЕКТРЫЧНЫ пераўтваральнікаў і магнітаэлектрычнай прылады. Тэрмапераўтваральнік складаецца з адной ці некалькіх тэрмапар і награвальніка, па якім працякае ток, што вымяраецца. Пад дзе-яннем цяпла, што вылучае награвальнік, па-між свабоднымі канцамі тэрмапары ўзнікае электрарухальная сіла, якая вымяраецца маг-нітаэл. прыладай. Межы вымярэння сілы пе-раменнага току пашыраюць шунтамі, спец. ВЧ трансфарматарамі і інш.; межы вымярэн-ня напружанасці — дадатковымі рэзістарамі. Т.п. як амперметр выкарыстоўваюць у дыяпа-зоне частот да 30 МГц, як вальтметр — да 1 МГц. Асаблівасць Т.п. — недапушчальнасць вял. перагрузак (не больш як у 1,5 раза). ТЭРМАЭЛЕКТРЫЧНЫ ГЕНЕРАТАР, тэрмаэлектрагенератар, прылада для непасрэднага пераўтварэн-ня цеплавой энергіі ў электрычную на аснове Зеебека з’явы\ від крыніцы току. Складаецца з тэрмабатарэй, набраных з паўправадніковых тэрмаэлементаў, злу-чаных паслядоўна ці паралельна. Т.г. адрозніваюць паводле тыпу крыніцы цяпла — ізатопныя (найб. пашыраны), со-нечныя, на арган. паліве і інш.; паводле дыя-пазону рабочых т-р — нізка-, сярэдне- і вы-сокатэмпературныя (дыяпазоны 20—300, 300—600, 600—1000 °C адпаведна). Ккдз леп-шых Т.г. — 15—20%. Магутнасць — ад не-калькіх мікрават да соцень кілават. Асн. пера-вагі ў параўнанні з электрамашыннымі пе-раўтваральнікамі энергіі (напр., з турбагене-ратарам) — адсутнасць рухомых частак, высокая надзейнасць, вял. тэрмін службы (да 25 гадоў), аўтаномнасць і інш. Выкарыстоўва-юцца для электрасілкавання аддаленых і цяж-кадаступных спажыўцоў эл. энергіі (аўтам. маякоў, навігацыйных буёў, метэаралаг. стан-цый, касм. апаратаў і інш.). ТЭРМАЭЛЕКТРЫЧНЫЯ З’ЙВЫ, су-купнасць з’яў, звязаных з патокамі носьбітаў зараду, выкліканымі градыен-там т-ры, і пераносам цяпла эл. токам. Да Т.з. адносяцца Зеебека з’ява, Пельцье з'ява, Томсана з’ява. Прычына Т.з. — парушэнне цеплавой раўнавагі ў патоку носьбітаў току. На Т.з. заснавана работа тэрмаэл. датчыкаў т-ры, халадзільных установак, тэрмаэл. генератараў, тэр-мастатаў, анізатропных тэрмаэлементаў, сістэм ахаладжэння некаторых элек-тронных прылад і інш. ТЭРМАЭЛЕМЕНТ, прылада для не-пасрэднага пераўтварэння цеплавой энергіі ў электрычную ці электрычнай энергіі ў цеплавую, дзеянне якой грун-туецца на адной з тэрмаэлектрычных з’яў. Складаецца з 2 разнародных эл. правадні-коў ці паўправаднікоў, злучаных (пайкай або зваркай) у адным месцы. Т., якія пераўтвара-юць цеплавую энергію ў электрычную, засна-ваны на Зеебека з’яве. Калі кантакты Т. пад-трымліваюць пры розных т-рах, то ў ланцугу ўзнікае тэрмаэлектрарухальная сіла, а пры за-мыканні ланцуга — эл. ток. Такія Т. найб. пашыраны для вымярэння т-ры (гл. Тэрмапа-ра) і інш. фіз. велічынь, вымярэнне якіх мож-на звесці да вымярэння т-ры: сілы перамен-нага току. патоку праменнай энергіі, вільгот-насці, ціску газу, скорасці патоку вадкасці ці газу і інш.; выкарыстоўваюцца таксама для стварэння тэрмаэлектрычных генератараў. Дзеянне Т., якія пераўтвараюць эл. энергію ў цеплавую, заснавана на Пельцье з’яве. Пры прапусканні эл. току праз Т. на адным з яго кантактаў адбываецца паглынанне, на дру-гім — вылучэнне цяпла. На такіх Т. заснава-на работа халадзільнікаў, кандыцыянераў, тэрмастатаў тэрмаэл. тыпу. ТЭРМАЭМІСІЙНЫ ПЕРАЎТВАРАЛЬ-НІК ЭНЁРГІІ, прылада для непасрэд-нага пераўтварэння цеплавой энергіі ў электрычную за кошт тэрмаэлектрон-най эмісіі. Найпрасцейшы Т.п.э. мае катод (эмітэр) і анод (калектар), разделеныя вакуумным пра-межкам і вырабленыя з тугаплаўкіх металаў (напр., вальфраму, малібдэну, рэнію). Да эмі-тэра ад крыніцы цяпла (ядзернай, сонечнай ці газаполымнай) падаецца цеплавая энергія, дастатковая для ўзнікнення тэрмаэлектрон-най эмісіі. Выпрамененыя электроны пера-адольваюць міжэлектродны прамежак і трап-ляюць на калектар. Для атрымання апты-мальных значэнняў работ выхаду электронаў з эмітэра і калектара, а таксама кампенсацыі прасторавага зараду электронаў у міжэлек-тродным прамежку ў яго ўводзяць пару цэзію. ТЭРМАЯДЗЕРНАЯ ЗБРбЯ, гл. ў арт Ядзерная зброя. ТЭРМАЯДЗЕРНЫЯ РЭАКЦЫІ, ядзер-ныя рэакцыі паміж лёгкімі атамнымі яд-рамі (вадароду, дэйтэрыю, трытыю і інш.), што адбываюцца пры звышвысо-кіх т-рах (Т £ 107—108 К). Найб. тыповыя Т.р. — рэакцыі зліцця (сін-тэзу) лёгкіх ядраў у больш цяжкія — абумоў-лены малой энергіяй сувязі нуклона ў такіх яд-рах і іх рыхлай структурай. Т.р. прыводзяць да вылучэння вял. колькасці энергіі (напр., ’Н + ^ -> 4Не + 19,7 МэВ). Адбываюцца пры збліжэнні ядраў на адлегласць, параў-нальную з радыусам дзеяння ядз. сіл, і пера-адоленні імі кулонаўскага патэнцыяльнага бар’ера, што магчыма толькі пры вельмі вы-сокай кінетычнай энергіі ядраў. Звышвысокая т-ра неабходна толькі на пачатку Т.р., потым яна падтрымліваецца энергіяй, што вылуча-ецца. У розных Т.р. колькасць энергіі (энер-гавылучэнне) амаль аднолькавая, аднак эфек-тыўныя сячэнні ўзаемадзеяння, якія характа-рызуюць лёгкасць (імавернасць) ажыццяўлен-ня, якія характарызуюць лёгкасць (імавернасць) ажыццяўлення Т.р., адрозніва-юцца на некалькі парадкаў; найб. эфектыў-ныя сячэнні маюць рэакцыі 2D + 2D і 2D + +3Т. На Сонцы і інш. зорках Т.р. — асн. крыніца энергіі. Штучныя Т.р. ажыццёўлены пры выбухах вадародных бомбаў (гл. Ядзерная зброяў у якіх неабходную для Т.р. т-ру ат-рымліваюць у выніку выбуху атамнага запалу. Кіроўныя Т.р. магчымы, калі ў тэрмаядз. рэ-актары доўгі час утрымліваюць дастаткова шчыльную высокатэмпературную плазму пры яе эфектыўнай тэрмаізаляцыі ад навакольнага асяроддзя. Тэрмаядз. рэактары з’яўляюцца перспектыўнымі крыніцамі энергіі з-за пра-ктычна невычарпальных запасаў таннага дэй-тэрыевага паліва ў водах акіянаў, бяспекі ад-носна выбухаў і радыеактыўнага забруджван-ня навакольнага асяроддзя.