КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
ТЭРМАМЕТРЫЯ (ад тэрма... + ...мет-рыя), раздзел эксперым. фізікі і метра-логіі, які даследуе метады і сродкі вы-мярэння тэмпературы. Вымярэнні грунтуюцца на Міжнароднай практыч-най тэмпературнай шкале. Задачы Т : распрацоўка навук. асноў, норм і правіл канструявання, эксплуатацыі і градуіра-вання вымяральных сродкаў (напр., тэрмометраў), выяўленне магчымых і дапушчальных хібнасцей вымярэнняў т-ры, вызначэнне тэрмаметрычных улас-цівасцей рэчываў. Уваходнай велічынёй вымяральных сродкаў з’яўляецца т-ра, 136 ТЭРМАМЕХАНІЧНАЯ выхадной (выхадным сігналам) — лю-бая фіз. велічыня, адназначна залежная ад т-ры. Літ.: Температурные нзмеренмя: Справ. 2 нзд. Кнев, 1989; Д р а г у н В.Л., Ф н л a -т о в С.А. Тепловнзнонные снстемы в нссле-дованнях тепловых процессов. Мн., 1989. У.Л.Драгун. ТЭРМАМЕХАНІЧНАЯ АПРАЦОЎКА металаў і сплаваў, сукупнасць аперацый пластычнай дэфармацыі, на-грэву і ахаладжэння, у выніку якіх кан-чатковая структура і ўласцівасці матэ-рыялу фарміруюцца з вял. колькасцю дэфектаў у крышталях (пераважна дыс-лакацыйў, адзін з асн. спосабаў павы-шэння трываласці канструкцыйных ме-талаў і сплаваў. Бывае высока- і нізка-тэмпературная. Высокатэмпературная Т.а. — гарачая апра-цоўка ціскам (коўка, пракатка і інш.) у ме-жах т-р устойлівасці аўстэніту з неадкладным ахаладжэннем для папярэджання яго рэкрыш-талізацыі, нізкатэмпературная — дэфарма-ныя ў межах т-р няўстойлівасці аўстэніту і мі-жэй за т-ру яго рэкрышталізацыі. 3 такога аў-стэніту пры далейшай загартоўцы атрымліва-ецца мартэнсіт з асаблівай будовай, якая забяспечвае вельмі высокае супраціўленне разрыву (мяжу трываласці). Т.а. старэючых сплаваў (алюмініевых, медных, нікелевых і інш.) робяць халоднай пластычнай дэфарма-цыяй пасля загартоўкі, але перад штучным старэннем металаў. Літ:. Ш а в р м н О.М. Технологня н обо-рудованне термомеханнческой обработкн де-талей машнн, М., 1983. А.П.Ласкаўнёў. ТЭРМАМЕХАНІЧНЫ ЭФЕКТ, э ф е к т фантанавання, узнікненне ў звышцякучай вадкасці рознасці ціску, абумоўленай рознасцю тэмператур. Выяўляецца ў розніцы ўзроўняў вадкасці ў двух сазлучаных цераз вузкую шчыліну ці ка-піляр сасудах, якія знаходзяцца пры розных т-рах. Другі наглядны спосаб дэманстрацыі Т.э.: трубку з дробным чорным парашком апускаюць адным канцом у звышцякучы ге-лій; пры асвятленні парашок хутка награваец-ца і з прычыны рознасці ціску ў пасудзіне і па-за ёй вадкі гелій фантанам выкідваецца з верхняга канца капіляра. Т.э. тлумачыцца на аснове тэорыі звышцякучасці. Адваротная з’я-ва (ахаладжэнне звышцякучага гелію пры працяканні яго праз вузкія шчыліны ці капі-ляры) наз. механакаларычным эфектам. ТЭРМАПАРА, тэрмаадчувальны эле-мент з 2 паслядоўна злучаных метал. праваднікоў ці паўправаднікоў (гл. Тэр-маэлемент). Дзеянне заснавана на Зее-бека з ’яве. Калі месцы злучэнняў (кантакты) элек-траправодных элементаў знаходзяцца пры розных т-рах, то ў ланцугу Т. ўзнікае тэрма-электрарухальная сіла, тым большая, чым большая рознасць т-р кантактаў. У спалучэн-ні з электравымяральнымі прыладамі (мілі-вальтметрам, патэнцыяметрам і інш.) Т. ўтва-рае тэрмаэл. тэрмометр (пры вымярэнні т-ры адзін з кантактаў вытрымліваецца пры паста-яннай т-ры; дыяпазон т-р, якія вымяраюцца, залежыць ад матэрыялаў тэрмаэлектродаў — 4—2800 К). Выкарыстоўваюцца таксама ў аў-таматызаваных сістэмах кіравання тэхнал. працэсамі. ТЭРМАПЛАСТЫ, тэрмаплас-тычныя пластмасы, пластыч- ныя масы, здольныя мнагакратна пера-ходзіць пры награванні ў вязкацякучы стан (размякчацца), а пры ахаладжэнні ў шклопадобны (цвярдзець). Пры фар-маванні вырабаў з Т . іх канфігурацыя фіксуецца ахаладжэннем размякчанага пластыку. Найб. пашыраны Т. на асно-ве поліэтылену, поліпрапілену, політэт-рафторэтылену, полівінілхларыду, полі-стыролу, поліамідаў, полікарбанатаў, по-ліметылметакрылату (гл. Поліметакры-латы). ТЭРМАРЭАКТЫЎНЫЯ ПЛАСТМА-СЫ, тое, што рэактапласты. ТЭРМАРЭГУЛЯІІЫЯ (ад тэрма... + лац. regulo упарадкоўваю, рэгулюю), фі-зіялагічная функцыя, што забяспечвае падтрыманне аптымальнай для дадзена-га віду т-ры глыбокіх абласцей цела ва ўмовах тэмпературных змен наваколь-нага асяроддзя. Здольнасць да Т. ў значнай ступені вызначае межы расся-лення і выжывання жывёл у розных кліматычных умовах і з’яўляецца адным з найважнейшых механізмаў іх гамеас-тазу. Пайкілатэрмным жывёлам уласці-ва пераважна паводзінская форма Т., або Т., якая ажыццяўляецца зменай стану (спячка, здранцвенне, змена су-тачнай актыўнасці і інш ). Многія з іх здольныя кантраляваць і мяняць т-ру Тэрмамеханічны эфект: 1 — узровень вадкас-ці ў пасудзіне з награвальнікам Н вышэйшы, чым у сазлучанай з ім пасудзіне; 2 — фанта-наванне гелію пры асвятленні і нагрэве па-рашку П, які знаходзіцца ў пасудзіне са звышцякучым геліем (В — гіграскапічная вата). Уключэнне тэрмапары ў вымяральны ланцуг: a — вымяральная прылада 1 падключана злу-чальнымі правадамі 2 да канцоў тэрмаэлект-родаў 3 і 4; б — у разрыў тэрмаэлектрода 3; Т| і Т2 — тэмпературы адпаведна «гарачага» і «халоднага» кантактаў тэрмапары. цела пры пастаянных умовах. Напр., за кошт задышкі некат. яшчаркі і крака-дзілы доўгі час захоўваюць т-ру цела, на 2—5 °C ніжэйшую за т-ру навакольнага асяроддзя. Грамадскія насякомыя эфек-тыўна выкарыстоўваюць метабалічнае цяпло для падтрымання ўласнай т-ры цела і т-ры ўсяго гнязда (групавая Т.). Гамаятэрмныя жывёлы і чалавек маюць больш высокі ўзровень энергаабмену (тахіметабалізм) і разам з паводзінскай Т. выкарыстоўваюць механізм рэгуля-цыі ўзроўню цеплапрадукцыі (хім. Т.) і цеплааддачы (фіз. Т). Гэтыя працэсы кантралююцца цэнтрам Т., які з’яўля-ецца часткай сістэмы цэнтраў гіпатала-муса, што каардынуе вегетатыўныя, эмацыянальныя і адаптыўныя паводзі-ны. Цэнтр Т. ўспрымае сігналы тэрма-рэцэптараў скуры, падскурных тканак, тэрмаадчувальных нейронаў гіпаталаму-са і ажыццяўляе карэкцыю т-ры цела. Раздражненне перыферычных халадо-вых тэрмарэцэптараў суправаджаецца павелічэннем цеплапрадукцыі пераваж-на за кошт інтэнсіфікацыі абмену рэчы-ваў, паяўлення халадовых дрыжыкаў і памяншэння цеплааддачы шляхам зву-жэння скурных і падскурных крывянос-ных сасудаў. Актываванне тэрмаадчу-вальных нейронаў гіпаталамуса пры пе-раграванні арганізма прыводзіць да па-мяншэння цеплапрадукцыі праз прыгнечанне мышачнага тонусу і да па-велічэння цеплааддачы праз расшырэн-не перыферьгчных крывяносных сасу-даў і павелічэнне потавыдзялення (або цеплавой задышкі ў жывёл, якія не па-цеюць. У гіпаталамічнай Т. ўдзельніча-юць залозы ўнутр. сакрэцыі, пераважна шчытападобная залоза і наднырачнікі. Працэсы Т. кантралююцца карой вял. паўшар’яў, што дазваляе арганізму на аснове агульнай тэмпературнай адчу-вальнасці выбраць пэўную паводзін-скую рэакцыю (напр., актыўнае пазбя-ганне высокай ці нізкай т-ры, будаван-не прыстанішча). Літ.: Фнзнологня терморегуляцнн. Л., 1984; С л о н н м А.Д. Эволюцмя терморегу-ляцнн. Л., 1986. В.М.Гурын. ТЭРМАРЭЗІСТАР (ад тэрма... + рэзіс-тар), тэрмістар, паўправадніковы рэзістар, эл. супраціўленне якога істот-на залежыць ад т-ры. Асн. параметры: намінальнае супраціўлен-не, дыяпазон рабочых т-р і тэмпературны ка-эф. супраціўлення (ТКС) — адноснае прыра-шчэнне супраціўлення ў працэнтах пры змене т-ры на 1 К. Адрозніваюць Т. з адмоўным ТКС (ад -2 да -8%/К пры пакаёвых т-рах да -20%/К пры 900—1300 К) і з дадатным — т.зв. пазістары (ТКС дасягае 50%/К). Т. вырабляюць пераважна метадамі парашко-вай металургіі ў выглядзе стрыжняў, трубак, дыскаў, тонкіх пласцінак і інш. Характарызу-юцца малымі памерамі (ад 1—10 мкм да 1—2 см) і вялікім тэрмінам службы (некалькі ты-сяч гадзін) Выкарыстоўваюцца для рэгістра-цыі змены т-ры ў сістэмах цеплавога кантро-лю, у вымяральніках магутнасці, пускавых рэле, стабілізатарах т-ры і інш. ТЭРМАРЭЦ^ПТАРЫ (ад тэрма... + рэцэптары), нервовыя канцы, што ўспрымаюць змены т-ры навакольнага ТЭРМАЭЛЕКТРЫЧНАЯ 137 асяроддзя і перадаюць інфармацыю ў цэнтр тэрмарэгуляцыі. Выяўлены ў бес-пазваночных і пазваночных жывёл. У гамаятэрмных жывёл і чалавека Т. раз-мешчаны па паверхні цела (скура, пад-скурныя сасуды) і ва ўнутр. органах (верхнія дыхальныя шляхі, страваваль-ны тракт). Цэнтр. тэрмасенсары знахо-дзяцца ў розных аддзелах мозга (пера-важна ў гіпаталамусе, рэтыкулярнай фармацыі, спінным мозгу). Змена т-ры навакольнага асяроддзя ўспрымаецца як змена актыўнасці Т. розных тыпаў (ме-ханахаладовых, халадовых, цеплавых), a тэмпературныя адчуванні ўзнікаюць у выніку інтэграцыі ў ц.н.с. іх імпульсаў. В.М.Гурын. ТЭРМАС (ад грэч. thermos цёплы, гара-чы), пасудзіна, якая забяспечвае заха-ванне адносна пастаяннай тэмпературы. Засцерагае прадукты харчавання ад ас-тывання або награвання. Уяўляе сабою Дзьюара пасудзіны, змешчаныя ў метал. або пластмасавы корпус. Паводле пры-значэння адрозніваюць Т. бытавыя (ёмістасць 0,25—3 л), грамадскага хар-чавання (да 30 л) і т.зв. тэрмакантэйне-ры, якія маюць некалькі судкоў з харча-ваннем (напр., піражкі, марожанае і інш.)- ТЭРМАСТАТ (ад тэрма... + грэч. states нерухомы), прылада для падтрымання пастаяннай т-ры ў абмежаваным аб’ёме; метал., шкляная ці інш. пасудзіна, цеп-лаізаляваная ад навакольнага асяроддзя. Для забеспячэння пастаяннай т-ры вы-карыстоўваюць стабільнасць т-р фаза-вых пераходаў, напр., тэмпературы плаўлення, тэмпературы кіпення чыстых рэчываў і раўнаважных сумесей, ці спец. прыстасаванні — тэрмарэгулята-ры. Т. для нізкіх тэмператур наз. крыяс-татамі. ТЭРМАСФЕРА (ад тэрма... + сфера), слой верхняй атмасферы, які размешча-ны паміж верхняй мяжой мезасферы (мезапаўзай) і экзасферай, на выш. ад 80—90 км да 1000 км. Характарызуецца хуткім ростам т-ры да выш. 200—300 км, дзе дасягае 1500 °C, што звязана пераважна з паглынаннем караткахва-левай сонечнай радыяцыі. У межах Т. вылучаюць слой з высокай ступенню іанізацыі паветра (гл. Іанасфера). ТЭРМАЎСТбЙЛІВАСЦЬ, здольнасць крохкіх матэрыялаў (пераважна вогне-трывалых) без разбурэння процістаяць тэрмічным напружанням. Звычайна ацэньваецца колькасцю цыклаў нагрэву і ахаладжэння, якія вытрымлівае выраб (узор) да з’яўлення расколін або разбу-рэння. Часам Т. ацэньваецца тэмпера-турным градыентам, пры якім узніка-юць расколіны. ТЭРМАФІЛЬНЫЯ АРГАНІЗМЫ, тэрмафілы (ад тэрма... + ...філ), арганізмы, якія прыстасаваны да жыцця ва ўмовах пастаянна высокіх т-р. Тэр-мафільныя мікраарганізмы жывуць пры т-рах больш за 45 °C, пашыраны ў гара-чых крыніцах, тэрмальных водах, суб-стратах (вілыотныя сена, салома, гной),